FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADÓKS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Adoxa) Bimë shumëvjeçare mishngrënëse e zonave të buta dhe malore, që lulëzon në fillim të pranverës e gjatë verës, që nxjerr lule shumë të vogla pesëpetalëshe në tufë e me nektar në majë të vezores, që së bashku me gjethet krijojnë kurthe për mizat. Adoksa muskate (lat. Adoxa moschatellina) shkurre kacavarëse e familjes së dorëzonjave me erë myshku, që rritet e kultivohet në vise shkëmbore dhe që përbëhet nga një tubë gjethesh të dhëmbëzuara, të kundërta, me një kërcell të vetëm, me lule katër a pesëfletëshe në tufë e me 2-5 fruta me bërthamë, që ka përdorim të madh në industrinë kozmetike për përgatitjen e parfumeve të ndryshme; adoksa e myshkut.
✱Sin.: lulemustakë, dorëzonjë.

AKÁCI/E,~A f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Robinia pseudocacia) Dru bishtajor i vendeve të ngrohta, me lëvore të plasaritur, me gjemba, me gjethe vezake të renditura në të dy anët e një bishti të gjatë dhe që bën lule zakonisht të bardha, të grumbulluara në vile e me erë të mirë; driza e butë, akacia e rreme, druri i shitimit, ferra e detit, ferrana e jashtme. Akacie e bardhë (e verdhë). Pyll akaciesh. Lule akacieje.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akaciesh: Akacia e Arabisë (lat. Acacia arabica) akacie me gjelbërim të përhershëm e tokave të thata, me trung në ngjyrë të kuqe kah ngjyra e kafenjtë në të errët që lëshon rrëshirë, me kurorë të rrumbullakosur, me gjethe të vogla të gjelbra, me gjemba në bazë, me lule aromatike të verdha në të artë, që nxjerr si fryt një bishtajë të bardhë, të përdredhur e të varur, druri i së cilës është përdorur për vepra arti, për mobilie; gomë arabike, gomë indiane, akacia egjiptiane, pikantja e zezë, akacia me gjemba. Akacia e argjendtë (lat. Acacia podalyriifolia) akacie me prejardhje nga Australia, që rritet shpejt dhe kultivohet si bimë zbukuruese etj., me lëvore të lëmuar të hirtë e me degëza të mprehta leshtore të mbuluara me një shtresë pluhuri të bardhë të imët, që lulëzon gjatë gjithë vitit me tufa lule të arta të ndritshme; akacia margaritar, gardh argjendi. Akacia e artë (lat. Acacia pycnantha) akacie me gjelbërim të përhershëm, me lule të verdha të ndritshme, me bazë të gjerë rrënjore që nuk lejon erozionin, ndaj mbillet edhe në brigjet ranore, me lëvoren të pasur me tanin që përdoret në mjekësi dhe në industrinë farmaceutike. Akacia e bardhë (lat. Acacia decurrens, Mimosa decurrens) akacie me lëvore në ngjyrë të kafenjtë, të zezë ose të hirtë, me skaje ndërnyjore, me degë kreshtore të larta, me gjethe jeshile në të errët, me tufa lulesh rruzullore të arta e me fryt bishtajor me farëra ngjyrë kafeje. Akacia bregdetare (lat. Acacia sophorae) akacie e njohur si thurimë bregdetare zbukuruese, me trungun dhe me degët e poshtme nëpër tokë, me lule në ngjyrë të verdhë të ndezur që shfaqen si thumba të zgjatur në sqetullat e tyre, që lulëzon në fund të dimrit dhe në fillim të pranverës. Akacia degëgjatë (lat. Acacia coriacea) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë, që nxjerr gjethe të gjata e të ngushta, me lule të verdha të mbledhura në tufa rruzullore, me bishtajat të përdredhura të mbushura me fara të ngrënshme. Akacia dealbata (lat. Acacia dealbata) akacie, e njohur edhe si mimoza, që rritet shpejt në zonat e ngrohta mesdhetare dhe malore-tropikale në lartësi deri 30 m, me gjethe të gjata, të ndritshme dypalëshe, të gjelbra në të kaltër dhe të hirta kah e argjendta, me lule në vile të mëdha në ngjyrë të verdhë në të ndezur dhe me erë dehëse manushaqeje. Akacia e grathët (lat. Robini hispida, R. Fertilis) akacie gjetherënëse, me degë të dendura, që rritet në zona të thata, e përshtatshme për shartim, që lulëzon në pranverë dhe çel lule në tufa ngjyrë rozë të errët, me gjethe vezake në ngjyrë të gjelbër të lehtë, që përdoret dhe për gardhime parqesh. Akacia gjethebrisk (lat. Acacia cultriformis) akacie zbukuruese me gjelbërim të përhershëm, me gjethe trekëndore të mëdha dhe të mprehta me ngjyrë të gjelbër të hapët kah e hirta, me lule të vogla pa erë në tufë, që mund të kultivohet edhe në vazo parku. Akacia gjethedhertë (lat. Acacia homalophylla) akacie me gjelbërim të përhershëm, me trung të trashë të degëzuar me gjethe të ngushta, zakonisht të sheshta, me lëvore të ashpër të hirtë në të errët, me lule të verdha rruzullore që rritet në lartësi me kurorë të ngritur ose të zgjeruar, me degëza të reja të zhveshura ose me qime të lakuara, druri i së cilës është i fortë, aromatik që përdoret për të bërë shtiza. Akacia gjethegjatë (lat. Acacia longifolia, Mimosa longifolia) akacie mesdhetare që rritet anës lumenjve me lartësi mesatare, me trung të shkurtër dhe me kurorë pak të çrregullt, me lëvore ngjyrë hiri me pjesë të kuqërremta, me gjethe të ndërkëmbyeshme, të ngushta e të gjata, me lule erëmirë, rrënjët e së cilës pasurojnë tokën me azot. Akacia gjetheharpë (lat. Acacia harpophylla) akacie e lartë zbukuruese, me rrënjë të thella, me lëvore të fortë me hulli në ngjyrë të zezë, me degët këndore, me gjethe të rrejshme me damarë të shumtë dhe me lule tufore të gjata e të shtypura, me bishtaja të mbushura me fara gjatoshe, që kultivohet në toka bujqësore dhe në parqe tërheqëse. Akacia e Kaspikut (lat. Gleditsia caspica) akacie gjetherënëse me kurorë si formë kube, me trung me gjemba të rrezikshëm, me lastarë të rinj të lëmuar, me gjethe të mëdha vezake, buzore, me ngjyrë të gjelbër të lehtë, me lule të verdha e të gjelbra pothuajse pa kërcell, që lidh bishtaja të gjata si shpatë. Akacia leshtore (lat. Caragana jubata, Robinia jubata) akacie gjetherënëse, me degë të forta të mbuluara plotësisht me gjemba leshtorë, me gjethe të gjata shumëpalëshe, me kërcell të hollë me push e me majë si gjemb, me lulet të bardha, që lulëzojnë në prill e maj. Akacia e Meksikës së re (lat. Acacia neomexicana) akacie gjetherënëse, që rritet në toka të lagështa gëlqerore etj., me kurorë të hapur dhe të dendur, me bisqe njëvjeçare këndore, me gjethet të gjata me ngjyrë të gjelbër të ndezur, me lule të bardha erëmira dhe të pasura me nektar, bishtajat të gjata me ngjyrë kafeje, që lidh fara me vaj. Akacia qerthullore (lat. Acacia verticillata) akacie me gjemba gjetherënëse ose me gjelbërim të përhershëm e zonave të ngrohta bregdetare, me degë të larta me gjemba, me gjethe me ngjyrë të kaltër të gjelbër kah e hirta e argjendtë, që nxjerrin lëng të ëmbël që tërheq milingonat, bletët etj. Akacia e Siberisë akacia e verdhë. Akacia shelgore (lat. Acacia saligna) akacie me gjelbërim të përhershëm që rritet shpejt e kudo, me rrënjë të gjata dhe trung të trashë, me kurorë të gjerë, me, gjethe të gjelbra kaltëroshe si shtiza, që lidh fruta me një duzinë fara; mimoza blu, akacia blu. Akacia shkurre (lat. Acacia aneura) akacie si shkurre e vogël dhe e ulët, me rrënjë që depërtojnë thellë në tokë për të gjetur lagështi, me trung me gjethe të rrejshme me përmbajtje të lartë vaji. Akacia tregjembëshe (lat. Gleditsia triacanthus) akacie e lartë, me degë si një tendë e madhe, me trung të mbuluar me gjemba trepjesësh, me lëvoren me ngjyrë të hirtë kah e kafenjta, me gjethet të përbëra nga 15-30 fletëza të vogla vezake, me lule të vogla në tuba, të verdha të gjelbra erëmira e plot nektar, që lidh bishtaja të varura me fara të sheshta me ngjyrë të kuqe në të kafenjtë; glediçje. Akacia ujëse (lat. Gleditsia monosperma, G. aquatica) akacie shumë e lartë, me një kurorë të hapur e të gjerë, me degëza të holla me gjemba të dukshëm, me gjethe vezake, me lule të bardha në të gjelbër, me sytha të prerë anësorë dhe me lëvore të lëmuar e me njolla e thjerrëza të ndara; karkalec uji, karkalec kënetor. Akacia e varur (lat. Acacia pendula) akacie me lëvore të hirtë e gri, të plasaritur fort në trung, me degë me degëza të varura e të mbuluara me qime të shkurtra e të imta, me gjethe të rrejshme të ngushta vezake, të hirta të blerta. Akacia e verdhë (lat. Caragana arborescens, C. Fruticosa) akacie e lartë gjetherënëse, me pak fletë zakonisht të përbëra nga 4-6 palë kotiledone, me kërcell që përfundon në një shtyllë kurrizore, me bisqe të gjata e me degëzim të rrallë, me lulet të verdha, që shoqërohen nga gjethe të gjelbra të buta të ngjitura në një kërcell të hollë të varur; akacia siberiane. Akacia veshtullore (lat. Robinia viscosa, R. Glutinosa) akacie gjetherënëse, që rritet në lartësi duke formuar një kurorë të gjerë, të rrumbullakosur ose vezake, me degë pa gjemba në ngjyrë kafe në të kuqe e të mbuluara me qime ngjitëse, me gjethe vezake me maja të mprehta, të lëmuara, me ngjyrë të gjelbër të errët, me lule rozë të çelur në tufa dhe pa erë. Akacia e zezë (lat. Acacia melanoxylon) akacie e fortë me shtat të drejtë e të lartë dhe me gjelbërim të përhershëm, me kurorë vezake e piramidale, me lëkurë të hirtë të errët e me plasaritje vertikale, me gjethe me ngjyrë të gjelbër me shkëlqim, me lule të vogla të bardha rruzullore që lidhin fara të holla që varen në tufa.
✱Sin.: bagrem, çali, çeli, ferrëdeti, ferreckë, robinjë, rogovecë, rogoveckë, sallgam, sollkëm.

ANTH,~I_II m. 1. Lëngu që lëshojnë lulet e disa bimëve në rrëzë të petaleve, që e thithin bletët për të bërë mjaltin; nektar. I ëmbël si anthi. Lëshon anthin. Anthi i luleve.
2. fig. Pjesa më e vlefshme dhe më e ëmbël e diçkaje. Anthi i jetës. Anthi i zemrës sime. Të rinjtë janë anthi i shoqërisë.
✱Sin.: nektari, ajka, maza.

ÁR/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Ara) Shpend që jeton në vende të nxehta me sqep të verdhë, të gjatë e të kthyer nga poshtë, me pupla shumëngjyrëshe, që ka aftësi të shqiptojë fjalë duke imituar njeriun, që pjesën më të madhe të kohës qëndron në pemë dhe ushqehen kryesisht me fruta, fara, sytha, nektar dhe polen, ndonjëherë edhe me insekte; papagalli ara. Arë e gjelbër (i kuq). Ara bishtgjerë. Pendë are. Zë are. Mëson si arë mëson përmendsh, në mënyrë mekanike. E përsërit si arë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të këtij zogu: Ara ballerrët ara e zezë. Ara blu në të verdhë (lat. Ara ararauna) are e madhe, që ka aftësinë për të komunikuar me tjetrin përmes tingujve. Ara faqekuqe ara kokëkuqe. Ara e gjelbër (lat. Ara ambiguus) arë trup të madh dhe me pendët me ngjyra të ndryshme, të gjelbër, blu, të kuqe, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve e në komunikim si dhe për aftësinë për t’u përshtatur në mjedise të ndryshme. Ara kokëkuqe (lat. Ara rubrogenys) arë me trupin me ngjyra të ndryshme: blu, të gjelbër dhe portokalli, me kokën e kuqe, me krahë të gjatë e me trup të mbushur, që shquhet për aftësitë e komunikimit. Ara krahëgjelbër (lat. Ara chloropterus) ara me trup të madh e me ngjyra të ndezura, me ngjyrë të gjelbër në trup, të kuqe dhe blu në krahë dhe të bardhë në nënsqetull, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve dhe në komunikim. Ara e kuqe dhe blu (lat. Ara macao) arë me trup të madh, me ngjyra të ndezura: të gjelbër, të kuqe dhe blu, që shquhet për aftësinë e lartë për të mësuar e për t’u përshtatur. Ara qafëblu (lat. Ara glaucogularis) arë trupvogël që jeton në zonat malore, me ngjyrë blu në qafë dhe në brinjë, me pjesën e sipërme të trupit në ngjyrën e verdhë, që mbahet dhe në mjedise shtëpiake sepse është miqësor dhe krijon marrëdhënie të ngushta me njeriun. Ara ushtarake (lat. Ara militaris) shpend i madh krahëgjatë, me trup me nga ngjyra të ndezura: të zezë, të gjelbër dhe të kuqe, që shquhet për aftësinë për të mësuar e që jeton në tufa të mëdha; ara e zezë, ara e gjelbër. Ara e zezë (lat. Ara severus) arë me trupin me ngjyrë blu të errtë, të gjelbër të kuqe të mbyllur, me nënsqetulla të bardha, që dallon për aftësi për të mësuar dhe për të lidhur marrëdhënie të ngushta me njerëzit.

BARDHAQÉN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. (lat. Lonicera alpigena; Lonicera xylosteum; Caprifolium alpinum) Shkurre e alpeve me gjethe të mbuluara me push e me lule të verdha me majë si heshtë, të mbushura me nektar; drizare.

DORONÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT bot. (lat. Doronicum orientale) Bimë barishtore shumëvjeçare, me lule të verdha si margarita e me nektar që tërheq insektet, me kërcell të gjatë e të drejtë dhe me gjethe të gjelbra e të shndritshme në fund.

MELILÓT,~I m., bot. (lat. Melilotus) Bimë e njohur për aftësinë për të prodhuar nektar, si dhe për vetitë mjekësore. Bletët e pëlqejnë melilotin. Suplement ushqimor me bazë meliloti.

MÉNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Bletë, mjalcë, mjalcëzë.
2. Nektar.

MJALTËDHË́́NËS,~E mb. 1. Që ka nektar, mjaltës (për bimët). Bimë mjaltëdhënëse.
2. Që bën shumë mjaltë, mjaltës (për bletët).
3. Që është i përshtatshëm për të kullotur bletët (për një vend). Kullotë mjaltëdhënëse.

MJÁLTËS,~E mb. 1. Që përmban nektar, me të cilin bletët bëjnë mjaltin; mjaltëdhënës. Bimë (shkurre) mjaltëse. Dru mjaltës.
2. Që bën shumë mjaltë. Bletë mjaltëse.

MÓNJ/Ë,~A f. Nektar. Kur binte monja, mblidhej bleta.
♦ E ka monjë barkun i ka të gjithë fëmijët gjallë një grua, nuk i ka vdekur asnjë. Ra në monjë ra rehat një vajzë që u martua, në një familje të kamur e të mirë.

MËNGJËTÍR/Ë,~A f. Nektar i lules.

MË́́NJ/Ë,~A f. 1. Shi i hollë, vesë shiu, rigë.
2. Nektar, mjalcë, vesa e mjaltit.
✱Sin.: rigë, vesë, nektar.

MË́N/Ë,~A f. Nektar i lules. Thith bleta mënën.

NEKTÁR,~I m. 1. bot. Lëng i ëmbël, që nxjerrin lulet e disa bimëve në rrëzë të petlave dhe që e thithin bletët për të bërë mjaltin, e që tërheq insektet ose zogjtë pllenues të luleve. Nektari i luleve. Nxjerr nektar. Thith nektarin. I ëmbël si nektar.
2. mit. Pije e posaçme, të cilën, sipas mitologjisë së lashtë, e përdornin perënditë. Perënditë ushqeheshin me nektar.
3. fig. Pjesa më e zgjedhur e diçkaje, ajka. Nektari poetik i folklorit. Thith nektarin e jetës.
✱Sin.: mjalcë, ujëmjaltë, ajkë, menjë, monjë.

NEKTARMBÁJTËS,~E mb., bot. Që mban nektarin; që prodhon nektar; nektaror. Gjëndër nektarmbajtëse.

NEKTARÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Organ gjëndërngjashëm, i vendosur jashtë ose brenda një luleje dhe që sekreton nektar, i cili shfrytëzohet nga insektet, duke kryer kështu pjalmimin.

PEREÇÚK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT bot. (lat. Linaria vulgaris) Bimë barishtore shumëvjeçare me rrënjë të cekëta, me kërcell të drejtë deri në një metër të lartë, që nxjerr lule të verdha si hinkë e të pasura me nektar.

SFINGÍDE,~T f. kryes. sh. (lat. Sphingidae) Familje fluturash të mëdha, që fluturojnë shpejt dhe ushqehen kryesisht me nektar, duke qëndruar pezull përmbi lule. Në lëndinë kishte sfingide.

VANÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Aglais io) Flutur shumëngjyrëshe me flatra të kuqe të errëta dhe dy pulla si sy të zinj me rreth të bardhë në majë të krahëve, ka një kokë të vogël dhe të rrumbullakët dhe një gojëz të gjatë në formë spiraleje që e përdor për të thithur nektarin e luleve, me bark të zi ose kafe të errët; ushqehet kryesisht me nektar si dhe me lëng frutash, gjendet në Evropë dhe Azi si dhe në Britaninë e Madhe.
✱Sin.: flutur, kumihark, bishtagan, pilivesë.