FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANTIHIGJIENÍK,~E mb. Që është kundër higjienës; që nuk është higjenik, johigjienik. Kushte antihigjienike. Zakon antihigjienik. Praktikë antihigjienike. Mjedis antihigjienik. Gatim antihigjienik.
✱Sin.: i papastër, i përlyer, i ndotur, i ndyrë, i ndragët, i fëlliqur.

BAJGÁN,~E mb., shar. 1. Që është i lyer me bajga, i bajgosur.
2. I pistë, i ndotur.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit.
✱Sin.: i bajgosur, i ndotur, i ndyrë, i zhyer, i papastër, i pistë, i përlyer, i përdhosur, i laturisur, i llangosur.

BAJGÓSUR (i, e) mb. 1. Që është i fëlliqur me bajga, që është bërë gjithë bajga; i ndotur, i pistë, i papastër. Vend i bajgosur.
2. Që i ka shkuar bark, që e ka zënë barku (për bagëtitë). Lopë e bajgosur.
✱Sin.: i ndyrë, i ndytë, i ndotur, i fëlliqur, i papastër, i palarë, helaq, fëlliqan, i pistë, pisanjos.

BÁJG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pjesa e padobishme e ushqimit që nxjerrin jashtë lopët, kuajt, mushkat e gomarët; jashtëqitjet e kafshëve, pleh bagëtish. Bajga të thata. Bajgë lope. Erë bajge. Tym bajgash. Kasolle e lyer me bajga. E leu me bajga. Ndezën zjarrin me bajga. As rigoni s’bëhet lis, as bajga nuk bëhet fis. (fj. u.).
2. keq. Njeri i pistë, ai që nuk e mban veten të pastër.
3. bised., shar. Njeri i ndyrë e i poshtër, njeri pa vlerë, pa karakter dhe i pacipë; bajgë ahuri. Bajga bajgën s’e heq, burri e heq bajgën. (fj. u.). Bajga bajgën do. (fj. u.).
♦ Bajgë ahuri përb. vulg. njeri pa vlerë e i keq, të cilit nuk ke dëshirë t’i rrish afër; njeri që nuk bën asgjë të dobishme, që nuk i hyn në punë askujt dhe asgjëje; vezë e prishur përb. Bajgë mbi bajgë përçm. vulg. njeri shumë i shëmtuar, dikush që nuk shikohet me sy, të vjen pështirë ta shikosh; ujk me brirë bised.; ibret i dynjasë (i dheut) përçm.; e ka turirin dy tulla e një plithar (dikush) përçm. Iu bë bajgë (dikujt) bised. iu nënshtrua plotësisht, iu qep e i lëpihet për t’i bërë qejfin; iu bë baltë; iu bë opingë; iu bë lepitkë; i lëpin bythën përb. vulg. M’u bë bajgë pas opinge (dikujt) bised. m’u ngjit nga pas e nuk më ndahet; më mërziti shumë; m’u bë baltë pas këpuce; m’u bë ferrë; m’u bë rrodhe. Ia bëri bajgën (dikujt a diçkaje) bised. e braktisi pa e çarë kokën fare për të. S’më digjen bajgat (për dikë) mospërf. vulg. nuk bëhem merak fare për dikë, nuk dua t’ia di se ç’thotë a ç’bën ai, aq më bën; nuk më ftohen fasulet; nuk më bëhet vonë; nuk më prishet gjiza. E holloi bajgën (dikush) keq. është shumë i sëmurë, është në prag të vdekjes; po heq shpirt; i ka të pakta bukët; i ka ditët të numëruara; ta lë shpirtin në dorë; kund. e trashi bajgën tall. vulg. Ia la bajgat (dikujt) tall. vulg. iku papritur e fshehurazi nga dikush dhe as që u bë merak për të; i iku nga duart papritur; mori ç’mundi, përfitoi sa mundi prej dikujt e u zhduk; ia la pendët në dorë iron. ia la puplat (në dorë); ia la lëpendrat në dorë; i la patkonjtë; i la shëndenë. T’i lë bajgat nën thonj (dikush) keq. është shumë i lig e i pabesë, ta bën fshehurazi të keqen, ta lë të keqen në derë; veç bishti (i qenit) i mungon (dikujt) keq.; u lëshon baltë varreve përçm. E lëshon bajgën (ku të mundë) (dikush) bised. 1. Nuk ka kujdes fare, nuk di as vetë se ç’bën; e bën një punë shkel e shko. 2. Flet pa u menduar, nuk i peshon fare fjalët; i lëshon fjalët pa doganë. (E lëshon) si *lopa bajgën (dikush) bised. I marrin bajgat *zjarr (dikujt) tall. vulg. E trashi bajgën (dikush) tall. vulg. u përmirësua nga shëndeti; filloi të dalë nga gjendja e keqe, nuk është si më parë; erdhi në fije; e mori veten; kund. e holloi bajgën keq.

BALÓSH,~E mb. 1. Balash. Lëkurë baloshe. Flokë baloshë. Lule baloshe.
2. përb. I keq, i lig, i poshtër, fytyrë e ndyrë. Njeri balosh. Njeriu pa groshë (pa para)-si qeni balosh. (fj. u.).

BÁLT/Ë,~A f. 1. Dhe i përzier me ujë, tokë e qullët zakonisht në fushë, nëpër udhë etj.; llucë, ledh, lym, tinë. Baltë e kuqe (e zezë). Baltë e bardhë deltinë e bardheme që përdoret për të larë kokën. Baltë shtambash deltinë e kuqe për të bërë enë balte. Baltë e madhe. Baltë vjeshte. Ngjyrë balte. Vend me baltë. Këpucë me baltë. Bëhet baltë. Bëhem me baltë. Zë baltë (udha). Lyej me baltë. Eci nëpër baltë. Bie (ngec) në baltë. Fshij baltën. E squllët si baltë. Fusha na bën baltë, mali bën furtunë, / Pritmë djalo, pritmë, sa të rritem unë. (folk.). Kali i huaj të lë në baltë. (fj. u.). Nuk i bie vlera floririt se hidhet në baltë. (fj. u.). I zoti e nxjerr gomarin nga balta. (fj. u.). Kur të bie gomari në baltë, lloj-lloj rrugësh të kallëzojnë. (fj. u.). Sa ka kosherja mjaltë, të gjithë të bëhen baltë. (fj. u.).
2. edhe sh. ~A, ~AT; ~ËRA, ~ËRAT Vend me dhè të përzier me ujë; copë dheu e njomur ose stërpikë uji e përzier me dhè. Pastroj baltërat. Heq baltat. Shkoq baltën.
3. Dhe (zakonisht deltinë) i përzier me ujë, i ngjeshur e i mbrujtur për të bërë enë, tulla etj., ose për të lyer murin. Baltë e pjekur. Baltë shtambash. Enë (poçe, tas) balte. Kandil balte. Mur me baltë. Kasolle prej balte. Gatuaj (përziej) baltën. Lyej me baltë.
4. Tokë në përgjithësi; truall, dhè; poet. toka mëmë, atdheu. Balta jonë. Balta arbërore. Ka lindur në këtë baltë.
5. Lëndë e butë si brumë që përdoret për punë të ndryshme; lënda me të cilën është bërë një gjë; fig. brumë. Baltë xhamash lëndë si brumë për të zënë anët e xhamave. Baltë dylli dyllë i zbutur që përdoret për të bërë qirinj. Unazë me baltë të keqe.
6. Lymi i disa ujërave minerale që përdoret si mjet kurimi. Baltë llixhe. Banjë me baltë.
7. edhe sh. ~ËRA, ~ËRAT Mbeturina të një lëngu që kullojnë në fund; fundërri, llum, llurbë; papastërti që zë diçka, zgjyrë. Baltë kafeje. Baltë vaji. Baltë duhani. Balta e kokës. Baltë veshi. Baltë dhëmbësh. Balta e dyfekut. I pastroj baltën çibukut (llullës).
8. fig. Formimi a përbërja e dikujt, brumë. Është nga e njëjta baltë.
9. fig., keq. Send a njeri pa vlerë; diçka që kushton fare lirë. U bë baltë dikush a diçka.
10. edhe sh. ~ËRA, ~ËRAT fig., keq. Diçka e ndyrë, ndyrësi, diçka e pandershme. Baltërat e shekujve. Balta e turpit. Pastroi baltërat.
✱Sin.: llucë, llum, lym, lyshtër, ledh, lerë, lëtyrë, llubatë, llapërçinë, lloç, llome, llomështi, llurbë, llurbëtirë, muzgë, tinë, fundërrinë, fundërri, zgjyrë.
♦ Ai *mur atë baltë do përçm. Ajo baltë për atë mur është përçm. ka gjetur shoku-shokun, janë të një brumi, si njëri, si tjetri; gjeti tenxherja kapakun; sipas kokës edhe festen. Baltë e dobët. 1. Njeri i dobët nga trupi, që nuk u qëndron dot sëmundjeve, lodhet shpejt etj. 2. keq. Njeri i pakarakter; njeri i paqëndrueshëm, që thyhet shpejt; njeri i lëkundshëm. Baltë e ngjitur keq. njeri i mërzitshëm, që të ngjitet nga pas e nuk të shqitet. Baltë e vjetër njeri me përvojë të madhe në punë dhe i rrahur nga jeta; ka pirë ujë në shumë burime (kroje); (është) ujk i vjetër (plak). Baltë e Zotit (e Perëndisë) njeri i thjeshtë, si gjithë të tjerët, dikush që nuk ka asgjë të veçantë nga të tjerët; njeriu me të mirat dhe të metat që ka. U bë baltë (dikush). 1. shih u bë dhè (dikush). 2. I ra vlera fare; u bë llucë. Iu bë baltë (dikujt) iu përul shumë, i vete pas i nënshtruar e i poshtëruar; i lëpihet; u bë baltë (e pluhur); iu bë lepitkë; iu bë opingë; iu bë bajgë bised.; i lëpin (i puth) këmbët. U bë baltë e bardhë (dikush) shih u bë baltë në fytyrë (dikush). I bëhet balta *flori (dikujt). U bë baltë në fytyrë (dikush) u zverdh, u zbeh shumë (nga frika, nga tronditja); u bë dhè (dikush); i ra çehrja e vdekjes (dikujt); iu zbardh buza (dikujt). Iu bë baltë pas këpuce (dikujt) keq. iu ngjit shumë dikujt sa e mërziti, nuk i ndahet fare, i shkon gjithnjë pas; iu bë bajgë pas opinge bised.; iu bë baltë; iu bë lepitkë; i lëpin (i puth) këmbët. Bëhem baltë e pluhur shkatërrohem krejt; shpartallohem; përulem përpara dikujt, i nënshtrohem tërësisht, bëj çdo gjë që do ai pa asnjë kundërshtim; i bëhem urë (e vig) (dikujt). Bën baltë (dikush) tall. rri kot, rri pa punë ose merret me diçka të padobishme; trazon baltën me shkop; tund (luan) derën; numëron qimet e postiqes; vret (numëron) miza. E bëri baltë (diku) ka shkuar dendur te dikush, e ka tepruar me hyrje-dalje të shpeshta; e bëri kalldrëm përçm. S’të bën baltë (diçka) është e nevojshme, duhet, s’të prish punë po ta kesh a të ruash. E bëri baltë e pluhur (dikë a diçka) e shkatërroi; e shpartalloi; e bëri pluhur (e hi). Bën baltë pa shi (dikush) tall. krijon probleme e shqetësime edhe kur s’ka shkak ose arsye, grindet kot së koti. Bën baltën e nuk bën vorba (dikush) nuk e çon deri në fund një punë, e lë diçka në mes; mbjell e nuk korr. E bën mjaltin baltë (dikush) është i keq nga shpirti e të prish çdo gjë, gëzimin, jetën e mirë, nderin, të vërtetën etj.; e bën të bardhën të zezë. E bëra rrugën baltë shkoj e vij tutje-tëhu për të mbaruar një punë, vete në shumë vende për të njëjtën gjë; sillem rrotull sa andej-këtej për të zgjidhur diçka, sorollatem varavinga; bëj çap e jak; hip e zbrit. Ra në baltë (dikush). 1. U fut padashur në një gjendje të keqe, ra në rrethana të vështira, ka ngecur në një punë. 2. I ra vlera; nuk ka forca e mundësi për diçka; ra në llum; ra në batak; ra në moçal; kund. doli (u ngrit) nga balta. Çan baltën për të tjerët (dikush) punon me gjithë fuqitë, derdh djersë e mundohet për botën; i vë gjoksin (diçkaje). Doli (u ngrit) nga balta (dikush) doli nga një gjendje e vështirë, e prapambetur ose poshtëruese; shpëtoi nga një hall, nga një vështirësi a nga një e keqe; doli nga bataku; kund. ra në baltë. *Flori në baltë (në pleh). Hëngri baltë (dikush) përçm. 1. Është munduar shumë në jetë; ka rrojtur me të keq, ka vuajtur në varfëri; u rropat. 2. mospërf. Vdiq; hëngri dhè; kafshoi (zuri, hëngri) gjuhën. Ha baltë me dhëmbë (dikush) vuan shumë, heq keq, u rraskapit (në jetë a në një punë); heq pikën e zezë; heq gurin e gjakut. Hedh baltë (mbi dikë a mbi diçka) e poshtëron duke shpifur, e përlyen, e njollos, ia nxin emrin e mirë; i hedh lerë (dikujt a diçkaje); i hedh gurë (dikujt); i lë hije të zezë (dikujt a diçkaje). E hedh në baltë (diçka) keq. e hedh poshtë si diçka pa vlerë, e flak; e shkel me këmbë. S’është baltë për tjegulla (dikush) mospërf. nuk ka fuqi a zotësi për të bërë diçka, nuk ka vlera për diçka të mirë. E kam gojën baltë kam një shije të keqe në gojë; më është pështirosur goja. Me *këmbë balte (argjile). E la në baltë (dikë). 1. E la në vështirësi kur duhej ta ndihmonte, nuk i dha ndihmën që priste; i doli i pabesë dhe e braktisi në rrethana të vështira; e la në llucë; e la në batak; kund. e nxori (e ngriti) nga balta. 2. Ia kaloi një tjetri, ishte më i aftë, më i zoti a më i fuqishëm se ai; qëndron shumë më lart se një tjetër. Nuk i la baltë nën thua (dikujt) ia zbuloi të gjitha të metat, veset, hilet, gabimet etj.; s’i la gjë pa ia thënë; ia nxori të palarat (në shesh). U lëshon baltë varreve (dikush) përçm. është njeri shumë i lig, nuk i lë të qetë edhe të vdekurit; nxjerr të vdekurin nga varri; ia ka shitur shpirtin shejtanit keq. Nuk mban baltë në vesh (dikush) është shumë i ndërgjegjshëm e i çiltër, nuk duron dot dyshime të kota mbi vete; e thotë hapur të vërtetën. Mbeti (ngeci) në baltë (dikush) ka mbetur në një gjendje të keqe, nuk i kapërcen dot vështirësitë e pengesat, nuk del dot nga gjendja e vështirë; mbeti (ngeci) në llucë; mbeti (ngeci) në moçal; mbeti në zall. Mbuloi balta baltën përb. thuhet kur vdes një njeri i keq, i pavlerë a i poshtër, që ka bërë shumë të liga (në kuptimin “mirë bëri që vdiq!”). E nxori (e ngriti) nga balta (dikë) e ndihmoi që të dilte nga gjendja e vështirë, e shpëtoi nga një vështirësi, nga një hall a nga një e keqe; e nxori (e ngriti) nga lluca; e nxori nga bataku; kund. e la në baltë. Nuk e nxjerr *gomarin nga balta (dikush). I qëroi baltën e thoit (dikujt) ia nxori të palarat; s’i la gjë pa thënë e pa bërë; ia numëroi një e për një të gjitha të këqijat. Trazon baltën me shkop (dikush) nuk ka punë e rri kot ose bën diçka të padobishme; bën baltë; tund (luan) derën; vret (numëron) miza; numëron qimet e postiqes; kërcet gishtërinjtë. I zuri thoi baltë (dikujt) filloi ta marrë veten nga ana ekonomike, nisi të dalë nga gjendja e keqe; doli mbi ujë₁ (dikush); doli në sipërfaqe (dikush).

BANÁL,~E mb. 1. Që ka humbur forcën shprehëse për shkak të përsëritjes së shpeshtë, që është bërë bajat e pa shije; tepër i përdorur dhe i njohur prej të gjithëve; i pakripë, i dalëboje. Mendime (thënie, bisedë) banale. Krahasim banal. Është bërë banal. Ngjarje (skenë) banale. Zhargon banal. Në mënyrë banale.
2. keq. I pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm (për fjalët etj.); që përdor fjalë të ndyra e sillet në mënyrë të shëmtuar. Fjalë (shprehje) banale. Shaka (anekdotë) banale. Sharje (shpifje) nga më banalet. Batuta (nofka) banale.
3. Që nuk ka ideale të larta; që ka shije të ulët. Njeri banal.
✱Sin.: bajat, i pakripë, i dalëboje, i pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm.

BASTÁRD,~E mb. 1. biol. Që ka dalë nga kryqëzimi i dy llojeve ose i dy racave të ndryshme dhe që ka humbur cilësitë e mira të paraardhësve. Kalë bastard. Qen bastard.
2. përb. I zvetënuar, që ka humbur gjithë vetitë e mira, që është përdhosur e është çoroditur; i prishur, i bastarduar, i përçudnuar. Njeriu bastard. Bij bastardë të vendit të vet.
3. spec. I përzier me diçka tjetër, që ia prish cilësinë e ia ul vlerën, jo i pastër; që ka cilësi të këqija, i keq. Llaç bastard. Duhan bastard. Verë bastarde.
4. keq. Që ka lindur jashtë martese, i jashtëligjshëm, dobiç, kopil. Fëmijë bastard.
✱Sin.: i zvetënuar, i prishur, i bastarduar, i shthurur, i përdhosur, i përçudnuar, i ndyrë, jashtëligjshëm, i paligjshëm, jashtëligjor, ilegal, dobiç, kopil.

BATÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Vend me ujë të ndenjur e me baltë, që ka zakonisht edhe lëmishte të kalbura; lerë, llucë, baltinë. Erë bataku. Si bualli në batak. U bë batak. Ngeci (ra) në batak.
2. fig. Gjendje e keqe dhe e vështirë, e cila lidhet me amullinë, me diçka të ulët e të ndyrë. Batak politik. Kur pështyjnë shumë, bëhet lumë, tek pështyjnë pak, bëhet batak. (fj. u.).
3. fig., keq. Njeri i ulët e i ndyrë, batakçi, mashtrues; përmb. fundërrinat e shoqërisë, llumi. Bataku i shoqërisë.
✱Sin.: lerë, llucë, baltinë, baltak, batok, baltovinë, baltishtë, baltore, pellg, ligatë, batakçi, mashtrues, llum, fundërrinë.
♦ Ra në batak (dikush) u përzje me njerëz të këqij a në punë të fëlliqura; ra në baltë; ra në llum; kund. doli nga bataku. Doli nga bataku (dikush) shpëtoi duke u ndarë nga njerëz të këqij a duke dalë nga një punë e fëlliqur; doli (u ngrit) nga balta; kund. ra në batak (dikush). E futi në batak (dikë) shih e tërhoqi në baltë (dikë). E la në batak (dikë) shih e la në baltë (dikë). E nxori nga bataku (dikë) shih e nxori (e ngriti) nga balta (dikë). S’e nxjerr dot *çizmen nga bataku (nga lluca) (dikush) mospërf.

BAZHDUNÍ,~A f., arb. Të qenët i papastër; papastërti; të qenët i ndyrë; ndyrësi, fëlliqësi, fëlliqësirë. Kjo shtëpi është plot bazhduni. Jetesë plot bazhduni.
✱Sin.: papastërti, ndyrësi, fëlliqësi, fëlliqësirë.

BERIBÁT,~E mb., bised. I çrregullt e i shkatërruar sa s'ka ku të vejë më keq; i përlyer, i ndotur; që nuk vlen për asgjë. Beribat i ati, beribat i biri. Njeri beribat. Grua beribate. Shtëpi beribate. E bëri beribat (diçka) e prishi fare, e shkatërroi deri në fund; e përleu, e ndoti.
✱Sin.: i përlyer, i ndotur, i njollosur, i fëlliqur, i ndyrë, i zhyer, i përdhosur, i laturisur, i papastër.

BUKÁNË (i, e) mb., krahin. 1. I ndotur, i fëlliqur, i ndyrë.
2. fig., keq. Që merret me punë të pista, që bën fëlliqësira, i fëlliqur. Njeri i bukanë.

BUKANËSÍ,~A m. sh. ~, ~TË krahin. 1. Të qenët i bukanë; fëlliqësi.
2. Veprim i ndyrë, punë e fëlliqur.

BYTHËPALÁRË mb., bised. 1. shar. I pistë, i ndyrë, që s’e mban as veten të pastër.
2. tall. Që është ende në pelena e s’ka hyrë në radhën e burrave.
3. Që s’ka asnjë vlerë e dinjitet, si kleçkë për të kruar dhëmbët.
4. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit. Mos prit hair prej bythëpalarëve. (fj. u.).

BËRLÁTUR (i, e) mb. 1. I pëgërë, i ndotur, i ndyrë.
2. fig. I fëlliqur, i njollosur, i përbaltur. Emër i bërlatur.

BËRLLÓK,~E mb. 1. Që nuk vlen, i keq, i pavlerë. Mall bërllok.
2. keq. Që vepron ose sillet në mënyrë të pandershme; i fëlliqur, i ulët, i ndyrë; ç’pështyn në mëngjes e lëpin në darkë. Njeri bërllok.
3. fig. I ngatërruar keq, lëmsh. Është bërllok.

DÁNGO mb. 1. I ndyrë, i përlyer a i fëlliqur, i ndotur. Njeri (gjë) dango.
2. fig. I keq; i ulët e i pandershëm në veprimet që bën; i poshtër.
✱Sin.: i ndyrë, i fëlliqur, i përlyer, i zhyer, i ndotur, i ndytë, ndyracak, i ndragët, i qelbur, i njollosur, i pistë, pisanjos, i papastër, i lyrët, i laturisur, i zgjyrosur, i pandershëm, i ulët, i poshtër, i pështirosur, i lig, negativ, i pamoralshëm.

DERR,~I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Sus, Sus scrofa domesticus) Kafshë shtëpiake me trup e me qafë të trashë, me këmbë të shkurtra e me turi të zgjatur, që rritet për t'i marrë mishin, dhjamin e kreshtën; mashkulli i kësaj kafshe. Mish (dhjamë) derri. Qime (kreshtë, lëkurë, këmbë) derri. Kërpudhë derri (bot.). Lule derri (bot.). Fermë (thark) derrash. Rritës (bari) derrash. Fruthi i derrave (veter.). Tifoja e derrave (veter.). Ushqim për derrat. Ruan derrat. Është bërë sa një derr. Ha si derr. E ka kokën sa të derrit. Zhgërryhet (gërrhin) si derr. S’ka pyll pa derra. (fj. u.). Të gjithë derrat një turi kanë. (fj. u.). Nuk fshihet derri në thes. (fj. u.). Derri do plumb. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të kësaj kafshe. Derr i butë (lat. Sus domesticus) kafshë shtëpiake që ha çdo lloj ushqimi, me qime të ashpër e me feçkë të zgjatur, që rritet kryesisht për mish e për dhjamë. Derr deti (lat. Phocaena) gjitar mishngrënës që jeton në det, më i vogël se delfini, me një feçkë të gjerë e të rrumbullakët dhe me fletë trekëndëshe. Derr i egër (lat. Sus scrofa) derr me kreshtë të murrme, që jeton në tufë nëpër pyje. Derr pylli (lat. Sus scrofa) derr i egër.
3. Mishi i kësaj kafshe, që përdoret për ushqim; copë mishi nga kjo kafshë (e zier, e pjekur etj.). Derr i skuqur (i pjekur, i tymosur). Bërxollë derri.
4. fig., bised., keq. Njeri shumë i shëndoshë dhe i majmur. Gjithë ai derr.
5. fig., bised., keq. Njeri shumë i trashë nga mendja e kokëfortë; njeri shumë këmbëngulës e kryeneç. - S’do t’ia dijë fare, derri! - Si nuk e kupton, derri! Derr me zile (shar.).
6. fig., bised., keq. Njeri i papastër; njeri i ndyrë, i keq a maskara. Bjeri, derrit! Derr i poshtër. - Ma punoi ndyrë, derri i derrit! Derr e thi një feçkë kanë. (fj. u.).
7. si mb., bised. Shumë i madh; shumë i rëndë; alamet, goxha. Një derr lopate. Një derr shkëmbi. Një derr hundë. Një derr vape. Derr pune.
♦ U bëra derr u mërzita shumë, plasa nga mërzia, u fryva; m’u bë shpirti derr. M’u bë derr (dikush a diçka) m’u mërzit shumë, m’u neverit, s’e duroj dot më; nuk e shoh dot me sy. M’u bë shpirti derr u mërzita shumë nga dikush a nga diçka, s’e duroj dot më, po pëlcas nga mërzia; u bëra derr; m’u bë shpirti gomar bised. Ta bën shpirtin derr (dikush) të mërzit shumë, sa s’e duron dot më; pëlcet derrin. *Çorbë derri (derrash, thish) përb. Derr në kotec (në thark) i mbyllur e i mërzitur; shumë i mërzitur ngaqë nuk kam dalë a nuk kam lëvizur. Derr në thes keq. pa ditur gjë, pa e parë ose pa e njohur fare dikë a diçka; njeri a send që nuk e kemi parë e nuk e njohim, por që na jepet për ta marrë. Derr me zile përb. njeri shumë i trashë nga mendja dhe shumë i neveritshëm. Ku di derri këmborë! mospërf., tall. nuk merr vesh (dikush) nga një punë a nuk kupton dot përse bëhet fjalë; nuk di të vlerësojë diçka të mirë; ku di dhia ç’është tagjia (ç’është kulumbria)! *Feçkë derri përb. I ka ngrënë derri (macja) *brumin (dikujt). Sa të hajë derri dhe dosa shumë, pa hesap, pa masë, sa të duash; sa të hanë qentë; sa dushk e bar; sa t’i gërryesh me lopatë; sa ujët e detit. Hiq *dosën dhe vër derrin tall. Kur të hipë derri në fik iron. kurrë!; është diçka e pamundur; kur të hipë gomari në fik; kur të pjellë mushka; kur të flasin lopët; kur të bjerë shi i kuq; kur të bëjë larushku rrush; kur të bëjë qarri arra; kur të bëhen dy ditë bashkë. Hyn derri e dosa (diku) keq. nuk ka ndalim a pengesë për të hyrë diku, është pa kontroll, hyn e del gjithkush si në një shtëpi pa zot; (është) han me dy (me katër) porta; (është) derë hani; (është) derë pa mandall. Kam *qimen e derrit. *Kripë derri bised. Pëlcet derri (diku) është shumë nxehtë, bën shumë vapë; ziejnë fasulet në diell; po bie dielli përdhe; merr kashta flakë. Pëlcet (edhe) derrin (dikush a diçka) të fryn e të zemëron pa masë; të mërzit shumë; ta bën shpirtin derr. *Stallë derrash keq. I shkrin *dhjamët derrit (diku). Shkul një *qime nga një derr (dikush). *Thark derrash. I thotë derrit *dajë (dikush) bised. *Vath i florinjtë në vesh të derrit mospërf.

DERRÓSH mb., përb. 1. Shumë i shëndoshë; për ta ndarë më katërsh.
2. I pistë, i ndyrë, i fëlliqur. Rri si derrosh.
3. I trashë nga mendja, budalla me brirë. Njeri derrosh.
4. si em. m. Sipas kuptimeve të mbiemrit. Nuk pyet ai derrosh.

DÓSËR (e) mb. Që është si dosë; e ndyrë, e fëlliqur.