FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADVERBIÁL,~E mb., gjuh. Ndajfoljor.

LOKUCIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET gjuh. Grup fjalësh që nga ana gramatikore e leksikore është i barasvlershëm me një fjalë të vetme dhe që ka në përbërjen e tij të paktën një fjalë emërtuese; shprehje gjuhësore. Lokucion ndajfoljor (parafjalor, lidhëzor).

MË parafj. Përdoret së bashku me një emër e përemër në rasën kallëzore ose me një numëror për të shënuar: 1. Vendin a hapësirën, ku ndodhet dikush a diçka ose ku kryhet një veprim; në. Iku (mori, i doli) më të djathtë (më të majtë). I ra më të tatëpjetë (më të përpjetë).
2. Kohën kur ndodh diçka a kur bëhet një punë; në. Erdhi më të ngrysur (më të errur, më të perënduar). U nis më të gdhirë. Më prit më pesë pasdite. Më dy të natës u ngrit. Më të hyrë të pranverës nisën shirat. Më një shtator hapen shkollat. Deri më sot (deri më njëzet maj).
3. Mënyrën se si bëhet një punë, si kryhet një veprim a si shfaqet një dukuri; në. U ngrit (eci, udhëtoi) më këmbë. Rrinte më gjunjë (më bisht). E ngarkoi (e shpuri) më krahë. Ra (u shtri) më kurriz. U thye më dysh u thye në dy pjesë. E palosi më katërsh. U ndanë më tresh u ndanë në tri grupe ose u bënë tre e tre.
4. Mjetin a sendin, me anën e të cilit bëhet një punë ose kryhet një veprim. I hyri më hu e rrahu me hu.
5. Përdoret me një emër të përsëritur në rasën kallëzore dhe formon me të togfjalësha me kuptim ndajfoljor, që shënojnë vendin ku kryhet një veprim, kohën kur bëhet ai, mënyrën si bëhet etj. (edhe në një varg njësish frazeologjike). Bredh (vrapon, shkon) rrugë më rrugë (breg më breg, kep më kep, shteg më shteg). E kërkoi fshat më fshat (mal më mal) në çdo fshat (mal). Futej shtëpi më shtëpi futej në çdo shtëpi. Lypte (trokiste) derë më derë. Vjen kohë më kohë vjen kohë pas kohe; vjen në çdo kohë. U panë sy më sy. Qesh vesh më vesh qesh shumë. Mblidhen kokë më kokë mblidhen pranë e pranë. U përhap lajmi gojë më gojë. U ndeshën thikë më thikë. I ujitën rrënjë më rrënjë. I vuri çip më çip. E kapërceu lumin gur më gur. U puthën buzë më buzë. U zunë dorë më dorë. Më vete veçan, veçmas. Sa s’ka më (sa s’ka ku të vejë më) nuk mund të durohet më, i erdhi fundi durimit; nuk mund të shkojë më keq se kaq.
6. Përdoret me një emër ose me një përemër në rasën kallëzore në togje të qëndrueshme frazeologjike me kuptime të ndryshme. E mori më qafë. I ra më qafë. I ra më të. Nuk qenka më të sonte.

MËNÝR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Lloj veprimi a tërësi veprimesh e mjetesh që përdoren për të bërë një punë a për t’ia arritur një qëllimi; forma si e qysh bëhet një punë a kryhet një veprimtari; rregullat që ndiqen për të bërë diçka. Mënyrë e re (e vjetër) për të bërë diçka. Mënyra e parë (e dytë...) si mund të veprohet. Kërkon mënyra për të shpëtuar veten. Më duket mënyrë e drejtë (e gabuar). Përdor mënyra të tërthorta (të njohura, të ulëta) për të arritur qëllimet. Njoh mënyrën e punimit (e përgatitjes, e prodhimit, e përpunimit). Vlerësoj mënyrën e drejtimit. Përcaktoj mënyrat e luftimit. I shpjegoj dikujt mënyrën e përdorimit të barnave (të aparatit). Ka disa mënyra për ta zgjidhur këtë problem (ushtrim). I tregoi mënyrën si bëhej. Përdori lloj-lloj mënyrash. Në ç’mënyrë e bëri (e shqiptoi, e tregoi, e priti, e përcolli)? Me çdo mënyrë me çdo kusht, medoemos, patjetër. Në asnjë mënyrë kurrsesi. Në ç’mënyrë? Si? Në këtë mënyrë kështu, pra. Mënyrë prodhimi (ek.) tërësia e marrëdhënieve në prodhim dhe e forcave prodhuese në një etapë të caktuar të zhvillimit të shoqërisë.
2. Rruga ose metoda që ndiqet për të arritur diçka. E gjeti një mënyrë për t’u kthyer në Shqipëri. Cila është mënyra më e shpejtë për të shkuar në park, me këmbë apo me autobus? Njihen disa mënyra për të stimuluar trurin. Studioj mënyrën si janë mbledhur dhe analizuar të dhënat nga gjuha e folur.
3. Tërësia e veçorive të sjelljes a të veprimit të njeriut në raste të caktuara ose tërësia e veçorive të jetesës së tij. Mënyra e sjelljes (e jetesës). Mënyra e të folurit (e të ecurit, e të menduarit). Secili sipas mënyrës së vet.
4. Përdoret me parafjalën ‘në’ përpara një mbiemri dhe formon me të shprehje me kuptim ndajfoljor sipas kuptimit të mbiemrit. Në mënyrë të përzemërt përzemërsisht. Në mënyrë miqësore miqësisht. Në mënyrë të ndershme ndershmërisht. Në mënyrë të gabuar gabimisht. Në mënyrë të hapur haptazi. Në mënyrë të hijshme hijshëm. Në mënyrë të qartë qartazi. Në mënyrë të veçantë veçanërisht. Në mënyrë rrënjësore rrënjësisht. Në mënyrë çnjerëzore. Në mënyrë ritmike ritmikisht. Në mënyrë ushtarake ushtarakisht. Në mënyrë të egër egërsisht. Në mënyrë që... përdoret si shprehje lidhëzore në fjalitë e varura qëllimore; me qëllim që.
5. gjuh. Kategori gramatikore e foljes, që shpreh marrëdhëniet ndërmjet asaj që thuhet dhe realitetit, nëpërmjet trajtash të veçanta që e japin veprimin a gjendjen si diçka që ndodh a është me të vërtetë, si mundësi, si dëshirë, si urdhër etj.; tërësia e trajtave të ndryshme që merr folja gjatë zgjedhimit sipas kohës, numrit e vetës. Mënyra dëftore (lidhore, kushtore, habitore, dëshirore). Kategoria gramatikore mënyrës.
✱Sin.: mjet, formë, rrugë.

NDAJFOLJÓR,~E mb., gjuh. Që ka vlerën ndajfoljes, që përdoret si ndajfolje. Shprehje ndajfoljore. Lokucion ndajfoljor. Kuptim ndajfoljor. Me vlerë ndajfoljore.

NË parafj. Përdoret me një emër në rasën kallëzore për të treguar: 1. Vendin ku ndodhet dikush a diçka, ku bëhet një veprim. Në qendër (në mes, në anë). Në shtëpi (në shkollë, në rrugë, në fushë). Në qytet (në fshat, në bjeshkë). Në rrjedhën e poshtme të lumit. Në veri të vendit. Në faqe (në ballë, në kraharor). I lënduar në dorë (në këmbë).
2. Vendin drejt të cilit lëviz dikush a diçka ose vendin ku futet a mbyllet diçka. Shkoj në Durrës. U ngjitën në majë (në mal). E mbylli në arkë (në dollap). E kyçi (e futi, e shtiu) në sirtar.
3. Një send a një frymor, me të cilin ndeshemi a takohemi gjatë lëvizjes, kërkimit etj. Ndeshi në një gur (në pengesa, në vështirësi). Rashë në gjurmë.
4. Një send, nëpërmjet të cilit kalon diçka a bëhet një veprim. Shkoj perin në gjilpërë. Shoh në teleskop. E pa në vrimën e çelësit. Foli në telefon. E dëgjoi në radio.
5. Një send, veprimit të të cilit i nënshtrohet diçka. E nxori në diell (në dritë). E la në ajër (në shi, në dëborë).
6. Gjendjen, në të cilën ndodhet dikush a diçka ose rrethanat, në të cilat kryhet diçka. Në shi (në tufan). Në inat e sipër. Në piskun e vapës. Është në nevojë. Jeton në varfëri. Është në qejf. Është në gjumë (në ethe). Jam në pritje. Është në dyshim. Është (ka rënë) në hall. S’është në vete. Rri në pritje. Ra në heshtje me dikë.
7. Mënyrën se si bëhet diçka. Eci në këmbë. Rri në gjunjë. Në këtë mënyrë.
8. Gjendjen e re, tek e cila kalon diçka. E ktheu në gaz (në ujë, në lëng). U shndërrua në një flutur të bukur.
9. Punën, veprimtarinë, grupin a organizatën, ku përfshihet ose është dikush a diçka. Punon në sektorin publik. Ishte në forcat paqeruajtëse. Është në një komision. Hyri në punë. Shkon në shkollë ndjek mësimet. Hyri në një organizatë jofitimprurëse u bë anëtar i organizatës.
10. Diçka që merret si bartëse e veprimtarisë mendore e shpirtërore ose shfaqje të ndryshme të kësaj veprimtarie. Në zemër. Në mendje. Në kujtesë. Në shpirt. Në vullnetin (dëshirën) tonë. I zhytur në mendime.
11. Kohën kur kryhet ose brenda së cilës kryhet një punë a një veprim. Në verë (në dimër). Në rini (në pleqëri). Në të gdhirë (në të ngrysur). Në vitin e kaluar. Në orën dy. Në tri javë. Në dy muaj.
12. Qëllimin përse bëhet diçka; për. Në shenjë kujtimi (nderimi, miqësie). Në dobi të dikujt a të diçkaje. Në përgjigje të thirrjes. Në luftë kundër trafikimit.
13. Sasinë e njësive nga të cilat përbëhet diçka ose në të cilat ndahet diçka. Komedi në dy akte. Histori e letërsisë në tre vëllime. Kolana në dhjetë vëllime e një autori. Pesha në kilogramë. Gjatësia në metra. E ndau në pesë pjesë ushqimin.
14. Sendin a dukurinë që shërben për të përcaktuar dikë a diçka. Në sasi (në cilësi). Në gjatësi (në gjerësi). Në numër. I kursyer në fjalë. I fortë në matematikë. I diplomuar në mjekësi. Kampion në futboll (në shah, në atletikë). Punime në pikturë (në skulpturë). Të ardhura në të holla.
15. Marrëdhënie me diçka. Në marrëveshje (në lidhje, në krahasim, në grindje, në kundërshtim) me një tjetër. Në gjak me dikë. Në sherr me komshiun.
16. Diçka të cilën e mbikëqyrim, e kemi nën kujdes etj.; nën. E ka në kujdestari. Është në mbikëqyrje.
17. Një ngjarje ku merr pjesë dikush a diçka. Në festën tonë. Në gëzime! urim në dolli. Në një dasmë (në një fejesë, në një vdekje).
18. Ngjyrën e diçkaje ose ngjyrën me të cilën ajo afrohet. Në ngjyrë trëndafili. E leu në të bardhë. Portokalli në të verdhë.
19. Petkun ose sendin me të cilin është veshur ose është mbështjellë dikush a diçka. I veshur në të bardha. I mbështjellë në letër. I paketuar në qese. Ishte vetëm në këmishë.
20. Ndër. Në të rinjtë. Në të sëmurët. Në të parët. Në më të mirët.
21. Përdoret me një emër në rasën kallëzore, i cili bën pjesë në një tog që ka kuptim foljor. Vë në dijeni njoftoj. Vë në dyshim dyshoj për diçka. Vë në lidhje lidh. Vë në zbatim zbatoj. Vë në lojë tallem me dikë. Lë në harresë harroj. Vë në plan planifikoj. Rri në pritje pres.
22. Përdoret në një varg togjesh me kuptim ndajfoljor. Në përgjithësi përgjithësisht. Në veçanti veçanërisht. Në krye. Në fund. Në kohë. Në kulm.
23. Përdoret në një varg shprehjesh, që luajnë rolin e parafjalëve. Në kundërshtim me... Në bashkëpunim me... Në krahasim me... Në lidhje me... Në drejtim të... Në sajë të... Në emër të... Në bazë të... Në mes të... Deri në... Që në...
24. Përdoret për të shënuar pikën e mbarimit (në, bashkëlidhje me parafjalën «nga») në togje që kanë një gjymtyrë të përsëritur a përemrat «njëri... tjetri» dhe që tregojnë një shtrirje a një lëvizje të pandërprerë në hapësirë dhe në kohë ose një përsëritje të veprimit a të gjendjes. Nga mali në mal. Nga fshati në fshat. Nga dita në ditë. Nga çasti në çast. Nga koha në kohë. Nga njëri breg në tjetrin. Nga njëri vit në tjetrin. Nga njëra ditë në tjetrën.
✱Sin.: më, për, nga, brenda, sipër, mbi, ndër, nëpër, nën.

TOGFJÁLËSH,~I m. sh. ~A, ~AT gjuh. Njësi sintaksore që merr pjesë në ndërtimin e fjalisë dhe që përbëhet nga dy a më shumë fjalë kuptimplota, me lidhje të ngushta gramatikore e kuptimore me njëra tjetrën (p.sh. detyra të mëdha, bukë gruri, dy nxënës, mot me diell, shumë ditë etj.). Togfjalësh i thjeshtë (i përbërë). Togfjalësh nënrenditës (bashkërenditës, këpujor). Togfjalësh me (pa) parafjalë. Togfjalësh i qëndrueshëm (i pandashëm, i lirë). Togfjalësh emëror (mbiemëror, foljor, ndajfoljor, frazeologjik). Togfjalësh përcaktues (thirror). Togfjalësh i varur (i pavarur).