FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

MÍRË (i, e) mb. 1. Që ka tipare të çmueshme e të pëlqyeshme, që ka cilësitë e duhura dhe vlerën e duhur, që është ashtu si duhet të jetë dhe i përmbush plotësisht kërkesat tona me vetitë e me cilësitë që ka (me përmbajtjen a me formën, me shijen a me erën e këndshme të tij) ose që karakterizohet nga përmbushja e plotë e nevojave materiale e shpirtërore të njeriut e të shoqërisë; që është i shëndoshë, pa cene e të meta, plotësisht i kënaqshëm; i vlefshëm, i çmueshëm; kund. i keq. Qumësht (djathë, gjalpë) i mirë. Ujë i mirë. Verë (raki) e mirë. Kafe e mirë. Mish (peshk) i mirë. Miell i mirë. Bukë e mirë. Gjellë e mirë. Mollë (domate) të mira. Duhan i mirë. Me shije (me erë) të mirë. Stof i mirë. Këpucë (rroba) të mira. Tokë e mirë. Kalë i mirë. Traktor i mirë. Pushkë e mirë. Ndërtesë (shtëpi) e mirë. Rrugë (urë) e mirë. Shkollë e mirë. Krasitje e mirë. Shartim i mirë. Film (roman, studim, përkthim) i mirë. Jetesë (jetë) e mirë. Gjendje ekonomike (shpirtërore) e mirë. Përcjellës i mirë i nxehtësisë (i elektricitetit). Me cilësi (me veti) të mira. Gëzon shëndet të mirë. Ka tradita (zakone) të mira. Kali i mirë njihet nën mutaf. (fj. u.) puna e tregon sa i mirë është dikush. Kroi (pusi) i mirë njihet në kohë të thatë. (fj. u.) njeriu i mirë a miku i vërtetë njihet në kohë të vështira. Kur s’ke grurë, e mirë është edhe thekra. (fj. u.) mjaftohu me atë që ke, përshtatu me situatën e tanishme edhe pse nuk është ajo që dëshiron. Zonjë e mirë (euf.) sëmundja e lisë.
2. Që ka përgatitje të gjerë e të thellë dhe përvojë të madhe në punë; që shquhet për veti të çmuara, për aftësitë e për shprehitë që ka; i zoti, i aftë; kund. i keq. Punëtor (mjeshtër, fermer, mjek, mësues, atlet, lojtar) i mirë. Shkrimtar (piktor, aktor) i mirë. Amvisë (edukatore, mami) e mirë. Organizator (drejtues) i mirë. Nxënës i mirë. Trimi i mirë me shokë shumë. (fj. u.).
3. Që ka tipare të rregullta e tërheqëse, i hijshëm, i bukur. Ka trup të mirë. Me fytyrë të mirë. Ka sy (flokë, dhëmbë) të mirë.
4. Që është i dobishëm për trupin e për mendjen, që na ndihmon në jetë e në punë, që na tregon udhën e zgjidhjen e drejtë; i dobishëm; që na lehtëson përpjekjet a vuajtjet; i volitshëm; kund. i keq; i dëmshëm. Ushqim (shumë) i mirë. Udhëzim (mësim) i mirë. Këshillë e mirë. Mendim i mirë. Përvojë e mirë. Duhani nuk është i mirë për shëndetin. Kishte nevojë qoftë edhe për një fjalë të mirë. Është gjë e mirë që... Qe një rast i mirë.
5. Që paralajmëron a sjell mbarësi ose diçka të gëzueshme; kund. i keq. Shenjë e mirë. Lajme të mira.
6. I mbarë, që shkon përpara e të shpie përpara ose që krijon mundësi për arritje të mëtejshme; kund. i keq. Fillim (zhvillim) i mirë. Mbirje e mirë (bujq.).
7. Që është i vlefshëm për shoqërinë dhe çmohet prej saj si shprehje e vlerave të larta morale; që u përgjigjet normave të vendosura nga shoqëria e nuk i shkel këto; kund. i keq. Ka bërë shumë vepra (punë) të mira për popullin. Ka sjellje të mirë. Mban qëndrim të mirë. Ka rreth shoqëror të mirë. I bëri mirë dikujt diçka i solli dobi (një bar për shëndetin, një vërejtje e qortim për sjelljen, qëndrimin etj.).
8. Që është i sjellshëm e i urtë; që është i dashur, i butë e njerëzor, që ka ndjenja të çiltra miqësore e shoqërore ndaj të tjerëve, që i do dhe i nderon ata me të vërtetë; që u bën të mira të tjerëve e i ndihmon ata me zemër të pastër, bujar, zemërgjerë, i drejtë e i ndershëm; kund. i keq; i lig. Djalë i mirë. Vajzë e mirë. Fëmijë i mirë. Njeri i mirë. Shok (mik) i mirë. Ka zemër të mirë.
9. Që është i shkëlqyer nga ana morale, që dëshmon për ndershmërinë e për pastërtinë shpirtërore të dikujt, për guximin e për vetëmohimin që e karakterizon atë, për veprat e tij të dobishme a të shquara etj.; kund. i keq. Ka emër (nam) të mirë. Ka lënë kujtime të mira.
10. Që dallohet në llojin e vet, që ka disa cilësi të veçanta, më të larta në krahasim me sendet e rëndomta të të njëjtit lloj; që ruhet e përdoret për ditë të shënuara; që mbahet për miq e të ftuar. Dhoma (oda) e mirë dhoma e miqve. Veshi rrobat (këpucët) e mira. Shtroi pjatat e mira. Nxori jorganët e mirë. Vaj i mirë (bised.) vaj ulliri. Gur i mirë (bised.) gur i çmuar. Vend i mirë (fet.) vend i shenjtë. Ditë e mirë (fet.) e kremte.
11. bised. I djathtë. Dora e mirë. Syri i mirë.
12. Që ka një vlerë më të madhe sesa numri që përfaqëson (në disa lojëra me letra). Dyshi i mirë dyshi spathi. Dhjeta e mirë dhjeta karo. Letër e mirë letër me të cilën fiton lojën.
13. Që mjafton për të plotësuar mirë të gjitha nevojat, i mjaftueshëm a më se i mjaftueshëm, i madh, i bollshëm; i majmë; bised. jo më i vogël a jo më i paktë, i plotë (përdoret në disa togje fjalësh së bashku me një emër e me një numëror themelor). Ka rrogë të mirë (të ardhura të mira). Mori një shumë (një sasi, një pjesë) të mirë. I dha një ryshfet (një bakshish) të mirë (keq.). Fshati mban tri orë të mira me këmbë. Qëndroi katër muaj të mirë në spital. Hëngri dy pjata të mira me gjellë.
14. I kthjellët, pa re, pa shi a pa dëborë, pa erë etj. (për kohën); kund. i keq. Ditë (kohë) e mirë. Mot i mirë.
15. euf., mjek. Përdoret si pjesë e dytë në disa emërtime të pathjeshta që shënojnë sëmundje të rënda e ngjitëse; i bardhë: Kolla e mirë. Lia e mirë. Grykët e mira. Fshikëza (lulja) e mirë plasja. Koqe e mirë i thatë.
16. Përdoret si pjesë e dytë në disa togje ose në disa shprehje pasthirrmore për urime: Natën e mirë! Ditën e mirë! Mbrëmja e mirë! Mirëmbrëma!
17. si em. m. e f. Sipas kuptimeve 1, 2, 8, 10, 11, 12 të mbiemrit.
✱Sin.: i dobishëm, i kënaqshëm, i pëlqyeshëm, i këndshëm, i hijshëm, pozitiv, i sjellshëm, i urtë, i virtytshëm, i mbarë, sakllam, i gëzueshëm, i lumtur, i bardhë, i kthjellët.
♦ Të dëgjofsha (të ndjefsha) *zërin e mirë! ur. *Farë e mirë. Për *fat të mirë. *Fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë). Jam në *bend të mirë krahin. Është me *hënë të mirë (dikush). Është në *orë të mirë (me orë të mira) (dikush). I dha (i hoqi) një *dajak të mirë (dikujt). I dha (i hoqi) një *dru (një hu) të mirë (të shëndoshë). I dha një *mësim të mirë (dikujt). E ka me *sy të mirë (dikë). E ka thuan të mirë (dikush) nuk vjedh, s’e prek atë që s’është e tij; është i ndershëm; nuk ka dorë. Ka *zemër (shpirt) të mirë (dikush). E ka zemrën (shpirtin) të mirë (dikush) është zemërmirë; ka zemër të mirë; kund. e ka zemrën të keqe. Mori një *mësim të mirë (dikush). Jam parë me *hënë të mirë (me dikë). E sheh me *sytë mirë (dikë). I shtie *bukët të mira (dikush). Me *zemër (me shpirt) të mirë. Me *zemër të mirë! ur.

MUTÁF,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Mbulesë zakonisht prej leshit të dhisë, plaf, poste; shkorsë. Mbuluar fund e krye me mutaf. Shtroi mutafin.
2. Mbulesë zakonisht prej leshit të dhisë, që hidhet sipër vitheve të kalit, përkavë; cohë që vihet nën shalën e kalit. Mutaf i trashë. Mutaf kadifeje. Ai po priste pranë kuajve të mbuluar me mutafë. Kali i mirë njihet nën mutaf. (fj. u.) njeriu njihet në punë e sipër, njeriu duhet çmuar nga puna që bën.
✱Sin.: mbulesë, plaf, përkavë, poste, shkorsë, cergë, vithanike, paravithe.

PLAF,~I m. 1. Lloj velenxe e trashë dhe sipër me thekë, që përdoret për shtrojë a mbulojë; çdo lloj shtrese a mbulese e trashë; çull, shkorsë. Plaf i dhirtë. Shtroi plafin. E mbështolli me plaf. Fjeti në plaf.
2. fig. Shtresë e trashë e diçkaje; mbulesë. Plafi i barit. Një plaf i bardhë bore.
3. Bërruc.
✱Sin.: çull, velenxë, batanije, mbulesë, mutaf, shkorsë, belcë, shtresë, plis.

PÓST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Lëkurë berri me lesh të paqethur, e larë dhe e tharë, që përdoret si shtroje; postiqe. Poste deleje (ariu, leopardi). Shtruan postet. U ulën në poste.
2. Qilim i punuar me lesh dhie, mutaf.
3. Velenxë.
✱Sin.: postiqe, lëkurçe, shtrojsë, mutaf, qilim, velenxë, postek.

TELQÍ,~A f. sh. ~, ~TË [TELQÍ,~NI m. sh., ~J, ~JTË] vjet. 1. Mutaf, paravithe. Telqia e kalit.
2. Torbë, këllëf në të cilën kalorësi mbante topuzin. Kalorësi, pasi futi topuzin në telqi, u nis. Trimi nxori topuzin nga telqini dhe qëlloi bajlozin.
3. Trastë e paravitheve të kalit që lidhet mbrapa shalës.
✱Sin.: mutaf, byrde, paravithe, vithanike, torbë, këllëf.

TÉN/E,~IA_I f. sh. ~E, ~ET Fletë e vegjuar qilimi, plafi, velenxe a mutafi. Mutaf me katër tene. Qilim me pesë tene.

VITHANÍK/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Mbulesë, zakonisht e leshtë, që i vihet kalit në vithe, paravithe. Vithanike e leshtë. I vuri vithaniken. Iu këput vithanikja.
✱Sin.: paravithe, mutaf, përkavë, cohë.