FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AJËRMBÁJTËS,~I m. sh. ~, ~IT 1. av. Balon ajri. Fluturoj me ajërmbajtës.
2. Tullumbace.
3. mjek. Pajisje oksigjenmbajtëse për terapi në rastet e pamjaftueshmërisë së ajrit a të oksigjenit në mushkëri. Balonë ajërmbajtëse balonë oksigjenimi. Dhomë ajërmbajtëse dhomë oksigjenimi.

ALVEÓL/Ë,~A f. kryes. sh. ~A, ~AT anat. 1. Gropëza në kockat e nofullave, ku ngulen rrënjët e dhëmbëve; hojëz, fole dhëmbi, ulluk. Alveolat e dhëmbëve. Shkatërrimi i alveolave.
2. gjuh. Pjesa e zgavrës së gojës, pas dhëmbëve të përparmë, ku shqiptohen disa bashkëtingëllore alveolare si t, d, n, l etj.
3. mjek. Flluska shumë të vogla në mushkëri, ku mbarojnë skajet e rrugëve të frymëmarrjes dhe të enëve të gjakut. Alveolat e mushkërive.
✱Sin.: hojëz, ulluk, fole, trysë, gropëz, flluskë.

ARTERIALIZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET anat. Shndërrimi i gjakut venoz në gjak arterial që ndodh në mushkëri; procesi kur gjaku venoz (i varfër me oksigjen) kalon përmes kapilarëve mushkërorë dhe merr oksigjen nga ajri i thithur duke u kthyer në gjak arterial të pasur me oksigjen. Procesi i arterializimit. Arterializimi ndihmon oksigjenimin dhe funksionin e indeve.

ARTÉRI/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. anat. Enë gjaku që del nga zemra dhe shpërndan gjakun e pastër me oksigjen në gjithë pjesët e trupit; pjesë e sistemit qarkullues që ka rol thelbësor në shpërndarjen e gjakut dhe të oksigjenit në trup. Arteria e mushkërive. Arteriet e zemrës (koronare). Arteriet e kokës dhe të qafës (karotide). Arteriet e bllokuara të zemrës. Struktura e mureve të arterieve. Zgjerimi (tkurrja) i arterieve.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të arterieve: Arterie bazilare enë gjaku e përbërë prej dy arterieve që furnizojnë trurin me gjak të pasur me oksigjen. Arterie buzore enë gjaku që furnizon me gjak buzët dhe indet e saj përreth. Arterie cerebrale tri çifte arteriesh që furnizojnë trurin në tri anët e tij me gjak të pasur me oksigjen. Arterie cistike enë gjaku që furnizon me gjak të pasur me oksigjen fshikëzën e tëmthit dhe kanalin cistik. Arterie e gjymtyrëve enë gjaku që furnizojnë me gjak të pasur me oksigjen indet e buta, kockat, dhe strukturat tendinore të gishtave të duarve e të këmbëve, duke përfshirë lëkurën, muskujt dhe ligamentet. Arterie e meningjeve (e cipave të trurit) enë gjaku që furnizon meningjet e parme e të pasme me gjak të pasur me oksigjen. Arterie faciale enë gjaku që furnizon me gjak strukturat sipërfaqësore të fytyrës. Arterie femorale enë gjaku që furnizon dhe ushqen me gjak arterien e jashtme të kofshës. Arterie gastrike enë gjaku që furnizon me gjak stomakun. Arterie hepatike enë gjaku që furnizon me gjak mëlçinë, pankreasin, zorrët dhe organet përreth. Arterie iliake enë gjaku që furnizon me gjak pjesën lumbare (të fundshpinës). Arterie karotide enë gjaku që furnizon me gjak kokën dhe qafën. Arterie koronare enë gjaku që furnizon me gjak muskujt e zemrës. Arterie oftalmike enë gjaku që furnizon me gjak gropën e syrit, strukturat e hundës, të fytyrës dhe meningjet. Arterie pankreatike enë gjaku që furnizon me gjak pankreasin. Arterie pulmonare enë gjaku që dërgon gjakun e çoksigjenuar të zemrës në mushkëri. Arterie rektale enë gjaku që furnizon me gjak kanalin anal, muskujt dhe lëkurën e zonës anale. Arterie temporale enë gjaku që buron nga karotidet dhe furnizon me gjak skalpin, tëmthat dhe pjesën e përparme të kokës. Arterie vertebrore enë gjaku që furnizon me gjak muskujt e qafës, palcën e kurrizit, trurin e vogël dhe brendinë e trurit të madh.
3. fig. Rrugë e rëndësishme, vijë kryesore për komunikimin, për shpërndarjen e energjisë, të ujit etj.; degëzimi i një organizmi ekonomik, shoqëror, politik etj., me anë të të cilit zhvillon veprimtarinë e vet. Arterie kryesore (e rëndësishme). Arterie elektrike (ujore). Arteriet e minierës. Arteriet e shoqërisë (e ekonomisë). Tregtia dhe arteriet tregtare në Ilirinë e Jugut.

ATELEKTÁZ/Ë,~A f., mjek. Gjendje shëndetësore që shprehet me mungesë ajri në alveola, në një pjesë ose në një krah të mushkërive, si rrjedhojë e bllokimit në rrugët e frymëmarrjes, e trysnisë së jashtme në mushkëri ose pas një operacioni. Atelektazë e mushkërive. Atelektazë normale. Atelektazë fiziologjike. Atelektazë e lindur.

BRONK,~U m. kryes. sh. ~E, ~ET anat. Çdonjëra nga të dy degët që ndahen nga trakeja, nëpër të cilat ajri shkon në mushkëri. Bronku i djathtë (i majtë). Bronket e mëdha (e vogla). Bronket e mushkërive. Sëmundja e bronkeve. Zgjerim jonormal i bronkeve. Kanceri i bronkeve.

CENÚAR (i, e) mb. 1. Që është cenuar (për një ushqim). Byrek (lakror) i cenuar. Gjellë e cenuar.
2. Që është goditur dhe dëmtuar; që është bërë me cene; që është shkelur diçka e paprekshme Mjekët e nxorrën me mushkëri të cenuara keqas. Nuk ka shtet të fortë me familje të cenuara. Sot dy kategoritë më të cenuara nga papunësia janë: gratë dhe të rinjtë. Zgjedhje të cenuara.
3. fig. Që ka shkarë nga mendja; që është me të metë mendore.
4. fig. Që është prekur në sedër; i turpëruar. Me sedër të cenuar.
✱Sin.: i nisur, i filluar, i dëmtuar, i metë, i lënduar, i turpëruar.

CETACÉ,~TË m. vet. sh., zool. Rend i gjitarëve të detit me trup të madh (balena, delfini etj.) që marrin frymë me mushkëri.

DIHÁT (DIHÁS) vep., ~A, ~UR 1. jokal. Marr frymë shpesh e me vështirësi pas një vrapimi, për shkak të një lodhjeje të madhe fizike etj.; gulçoj. Dihat kali (qeni). Dihat nga lodhja.
2. kal. Thith thellë ajrin në mushkëri. Dihatin ajrin e pastër.
✱Sin.: gulçoj, gufoj, guhat, dufit, shëmoj.

EKINOKOKÓZ/Ë,~A f., mjek., veter. Sëmundje e kafshëve dhe e njerëzve e shkaktuar nga krimbi i ekinokokut, që zhvillohet kryesisht në mëlçi e në mushkëri. Ekinokokoza e njeriut. Mbrojtja nga sëmundja e ekinokokozës.

EMFIZÉM/Ë,~A f., mjek. Sëmundje që karakterizohet nga prania e tepërt e ajrit në disa organe, si mushkëri, lëkurë etj. Pacientët me emfizemë. Shenjat e hershme të emfizemës. Emfizema e mushkërive. Emfizema e duhanpirësve.

FÓRTË (i, e) mb. 1. Që i qëndron peshës, shtypjes a veprimit të një force të jashtme, që nuk thyhet, nuk thërrmohet, nuk çahet, nuk këputet a nuk prishet lehtë; i ngjeshur, i ngurtë, i qëndrueshëm; kund. i dobët. Mur i fortë. Dru i fortë. Shkëmb i fortë. Arrë e fortë. Laps i fortë. Tokë e fortë. Bukë e fortë.

2. Që nuk ndryshon lehtë trajtën e vet kur ushtrohet mbi të një forcë, që nuk epet a që nuk shtypet lehtë; që përkulet a që përpunohet me vështirësi (për metalet); kund. i butë. Tel i fortë. Metale të forta. Sustë e fortë.

3. Që është i ashpër në sipërfaqe, që të shpon a të vret kur e prek; kund. i butë. Sipërfaqe e fortë. Mjekër e fortë. Qime të forta.

4. Që ka forcë të madhe trupore, që ka qëndresë, i fuqishëm; i shëndetshëm, jo i sëmurë; kund. i dobët. Burrë i fortë. Grua e fortë. Me trup të fortë. Ka mushkëri të forta (zemër të fortë). Është bërë i fortë.

5. Që del ose që shfaqet me forcë të madhe dhe të vret veshin a syrin, që vepron shumë mbi dikë a mbi diçka, jo i shtruar, jo i butë, jo i ëmbël; kund. i butë. Zë i fortë. Ngjyra të forta.

6. fig. Që ka karakter të qëndrueshëm e vullnet të çeliktë, që nuk trembet nga vështirësitë, që i duron pa u epur vuajtjet, që nuk përkulet; që nuk ndikohet lehtë e nuk preket shpejt, që e përmban veten në rrethana e kushte të rënda; kund. i butë. Njeri i fortë. Me zemër të fortë. Tregohem i fortë.

7. Që ka pjerrësi të madhe; që formon menjëherë një kënd të ngushtë dhe kalohet me vështirësi; kund. i butë. Tatëpjetë e fortë. Kthesa të forta.

8. Që bie me forcë e në sasi të madhe (për shiun etj.); që ka forcë e shpejtësi të madhe (për erën); i madh. Shi (breshër) i fortë. Erëra të forta.

9. Që shoqërohet me të ftohtë të madh, me ngrica, me acar e me stuhi (zakonisht për dimrin); i ashpër, i madh; kund. i butë. Dimër i fortë.

10. Që nuk mund të thyhet lehtë, që ka forca të mëdha, është i armatosur mirë etj. (për një ushtri); që ka themele të qëndrueshme e ekonomi të zhvilluar (për një shtet); që ka unitet të plotë e lidhje të ngushta (për një parti; organizatë etj.); i fuqishëm; kund. i dobët. Ushtri e fortë. Shtet i fortë.

11. Që bëhet me energji e me forcë të madhe, shumë i vrullshëm; i fuqishëm; kund. i dobët. Sulm i fortë. Ndeshje e fortë. Qëndresë e fortë.

12. fig. I rreptë, i prerë e pa lëshime. Disiplinë e fortë. Rregull i fortë. Kërkesa të forta. Masa të forta. Censurë e fortë.

13. Që vepron me forcë të madhe, që shfaqet në një shkallë të lartë; i qëndrueshëm. Ethe të forta. Vullnet i fortë. Mbështetje e fortë.

14. I rreptë, i ashpër; i vrazhdë; që ka forcë të madhe goditëse; kund. i butë. Përgjigje e fortë. Kritikë e fortë.

15. Që karakterizohet nga një luftë e madhe mendimesh e pikëpamjesh, që ka kritikë të ashpër; i zjarrtë, i flaktë. Diskutim i fortë. Debate të forta.

16. Që e zotëron mirë një profesion a që e kryen mirë punën e vet; që i përvetëson mirë e shpejt dijet; shumë i ditur; i zoti; kund. i dobët. Mjek i fortë. Nxënës i fortë. Lojtar i fortë.

17. Që të lë gjurmë të thella, që nuk shlyhet lehtë nga kujtesa, që të prek e të mallëngjen shumë, i thellë; i qëndrueshëm. Mbresa (përshtypje) të forta. Ndjenja të forta.

18. Që ka baza të shëndosha e të mbush mendjen, bindës. Argumente të forta. Logjikë e fortë.

19. Që ka alkool ose thartor në sasi të madhe; që të djeg fytin kur e pi a kur e thith (për pijet, duhanin); kund. i butë. Raki (verë) e fortë. Uthull e fortë. Duhan i fortë.

20. Që përmban shumë lëndë të tretur në të dhe që vepron menjëherë në organizëm. Kafe e fortë. Bar (ilaç) i fortë. Helm i fortë.

21. kim. Që ka prani të madhe të kripërave të kalciumit e të magnezit, në gjendje të tretur në ujë; kund. i butë. Ujë i fortë.

22. edhe fig. I fuqishëm. Ekonomi e fortë. Përkrahje e fortë. Teleskop i fortë.

✱Sin.: i ngjeshur, i ngurtë, i qëndrueshëm, i stralltë, thepak, i fuqishëm, i shëndetshëm, guracak, gurës, i gurtë, shtyllak, gungës, i thantë, i ashpër, i madh, i rreptë, i vrazhdë, i zjarrtë, i flaktë, i aftë, i zoti, i thellë, bindës, i theksuar, i durueshëm, i pathyeshëm, i rëndë, i thellë, tehmprehtë, i zjarrtë, i flaktë, i prushtë, i vendosur.

♦ *Arrë (kaçkë) e fortë. *Asht i fortë. *Dorë e fortë. *Kaçkë (arrë) e fortë. E ka kokën të fortë (dikush) është kokëfortë; e ka kokën gur. Ka *limë të fortë (dikush). Ka *themele të forta (dikush). Ka *zdrukth të fortë (dikush). E ka zemrën (shpirtin) të fortë (dikush) duron e përballon dhembje të mëdha shpirtërore, nuk e lëshon veten, nuk ligështohet; e ka zemrën gur; e ka zemrën hekur; ka lindur prej gurit. *Kockë e fortë. *Kthesë e fortë. Me të fortë me zor, me pahir. Myka e di sa e fortë është gozhda (fj. u.) ai që e bën punën e di se ç'vështirësi ka ajo. *Uthull e fortë (e sertë) keq. Uthulla e fortë prish enën e vet (fj. u.) kush nxehet kot, pa shkak, dëmton veten. Me *zemër të fortë.

FRYMÓR,~E mb. 1. Që merr frymë me mushkëri; i gjallë. Qenie frymore.
2. Që nxjerr tinguj muzikorë duke i fryrë me gojë, që vihet në veprim me anë të frymës (për veglat muzikore); që përbëhet nga vegla, të cilave u fryhet me gojë. Vegël frymore. Orkestër frymore.
3. gjuh. Që shënon qenie të gjalla. Emrat frymorë dhe jofrymorë.

FTÓHJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Ulje e temperaturës (së mjedisit etj.). Ftohja e ujit. Ftohja e motit. Sistem ftohjeje me çiller (me kondicioner).
2. bised. E ftohur, të ftohtë. Ka marrë ftohje në mushkëri.
3. Prishje e marrëdhënieve miqësore me një tjetër; pakësim i dëshirës, vullnetit a vrullit të dikujt për një punë. Ftohja e marrëdhënieve.
✱Sin.: flladitje, e ftohur, të ftohtë, plevitosje, plevit, qetësim, shuarje.

GABZHÉRR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT anat. 1. Gyp i përbërë nga disa unaza prej kërceje, që nis nga fyti deri te bronket dhe shërben për të çuar ajrin në mushkëri ose për ta nxjerrë prej tyre; pjesa e sipërme e këtij gypi ku formohet zëri; laring. Dhembje në gabzherr.
2. Fikth, fyt.

GANGRÉN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. mjek. Kalbëzim ose shkatërrim i indeve të një pjese të organizmit, ngaqë nuk ushqehet me gjak; vendi i kalbëzuar në një pjesë të trupit a në një organ. Gangrenë e thatë (e njomë). Gangrenë në krah (në mushkëri). Gangrenë me qelb. Iu bë gangrenë. Kaloi në gangrenë.
2. fig. Diçka që të bren vazhdimisht e të shkatërron dalëngadalë. Ajo fatkeqësi iu bë gangrenë gjatë jetës.
✱Sin.: brisë, brejë, qime, qimëz, vuajtje.
♦ U bë gangrenë (diçka) u rëndua shumë diçka e të mundon, të gërryen prej një kohe të gjatë; nuk hiqet një e keqe e madhe, zgjat shumë.

GJAK,~U_I m. sh. ~RA, ~RAT 1. Lëng i kuq që qarkullon në trupin e qenieve të gjalla për të çuar ushqim e oksigjen në qeliza, për shkëmbimin e lëndëve etj. Gjak i kuq. Rruazat e gjakut. Qarkullimi i gjakut. Grupi i gjakut. Grup gjaku (biol.) një nga të katër tipat kryesorë të gjakut te njeriu dhe kafshët, me cilësi të veçanta të rruazave të kuqe dhe të serumit. Kafshë me gjak të ftohtë. Pikon (kullon, rrjedh) gjak. I plasi gjaku. I rrjedh gjak nga hundët. Dhuroj gjak. Gjak në dërrasë (fig.) njeri i ftohtë; ai që nuk do t`ia dijë për të tjerët. Gjak gjarpri (fig.) njeri i mërzitshëm dhe i padurueshëm. Gjak i pastër (fig.) njeri fisnik; ai që është shumë i mirë. Gjak thiu (fig.) 1. gjak gjarpri. 2. njeri i ftohtë (sidomos në marrëdhënie seksuale).
2. veter. Gjakëz. E zuri gjaku. I ra gjaku.
3. sh. ~RA, ~RAT Njolla gjaku, pika gjaku që kanë rrjedhur. Fshiu gjakrat.
4. sh. ~RA, ~RAT bised. Të përmuajshmet e grave.
5. anat. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta në anatomi. Gjak i bardhë lëng pa ngjyrë që mbush hapësirat ndërmjet indeve e qelizave të trupit të njeriut e të kërbishtorëve; limfë. Gjak arterial gjak i pastër i ngarkuar me oksigjen, që shpërndahet nëpërmjet arterieve. Gjak komplet ekzaminim mjekësor që informon për gjendjen e përgjithshme shëndetësore. Gjak venoz gjak që mbart dioksid karboni, një produkt të mbeturinave të metabolizmit të prodhuar nga qelizat, nga indet në mushkëri, që nxirren jashtë. Gjak dragoi dhe i përftuar nga kalbja e bimëve.
6. bot. Pjesë e parë a e dytë e disa emërtimeve të pathjeshta që shënojnë lloje të ndryshme bimësh. Gjak qumështi barishte shumëvjeçare, me kërcell shumë të gjatë, me rrënjët me lëng si qumësht, i verdhë e shumë i hidhur, që përdoret në mjekësi; tamblagjak; bar jodi. Bar gjaku bimë barishtore, me kërcell të gjatë mbi një pëllëmbë, i cili, kur këputet, nxjerr një lëng në ngjyrë të kuqe. Lule gjaku (lat. Hypericum perforatum) bimë barishtore me gjethe të holla, me lule të vogla të verdha, të merme, e cila përdoret për mjekim plagësh.
7. min. Pjesë e dytë e disa emërtimeve të pathjeshta që shënojnë lloje të ndryshme mineralesh. Gur gjaku mineral me ngjyrë të kuqe të errët, me përmbajtje të lartë hekuri.
✱Sin.: gjakëz, të përmuajshmet, zakonet.

HÉQ vep., ~HÓQA, ~HÉQUR 1. kal. E ngre dhe e shpie një njeri a një send nga vendi i vet në një vend tjetër, e largoj nga vendi ku ka qenë; ia ndërroj vendin duke e zhvendosur; kund. vë, vendos. Heq drurët. Heq misrin. Heq çelësin nga brava. I heq sytë nuk shikoj më në atë vend. Heq shikimin. Heq enët (gotat, pjatat) nga tryeza. Heq plaçkat. Heq orenditë nga dhoma. Heq thasët nga qerrja. Heq të sëmurin nga shtrati. Heq dëborën nga çatia. Heq librat nga rafti. Heq shkallët nga muri. Heq trupat nga fronti. E heq mënjanë. E heq me ngadalë. E heq me fshesë (me furçë, me leckë). Hiqe dorën!
2. kal. E nxjerr a e shkëput diçka nga vendi ku është ngulur a është futur, e largoj a e shkëput nga vendi ku është vendosur, e qit jashtë a marr diçka duke e tërhequr (edhe me forcë); e shkul kund. ngul, fut. Heq shtyllat. Heq derën (dritaren, kornizën). Heq pykën (gozhdët, vidhat). Heq dhëmballën (dhëmbët). I heq pendët (puplat, qimet). Mezi e hoqa nga shtëpia. Mezi ia hoqën nga duart (libri, kompjuterin, celularin etj.).
3. fig., kal. E largoj nga diçka a nga diku ku është përqendruar a fiksuar kund. përqendroj, fiksoj. Kush ia heq mendimin e keq nga mendja? Hiqe ndjesinë e keqe! Hiqi fiksimet e tua!
4. kal. E shkëput a e nxjerr diçka nga vendi ku është futur, lidhur, mbërthyer a ku është varur etj.; kund. vë, mbërthej, lidh, qep, var. Heq portretin (kornizën) nga muri. I heq rrotën qerres. I heq shulin armës (derës). Hoqi koburen nga brezi. Hoqi thikën nga këllëfi (shpatën nga milli). Nuk e heq pushkën nga krahu. Heq perdet nga dritarja. Heq pallton nga gozhda. Ia heq çarçafin jorganit. Heq kollaren. I heq frerin (kapistrën) kalit. I heq qetë nga zgjedha (nga kulari).
5. kal. E shqit nga vendi ku është ngjitur a është qepur; e nxjerr nga vendi dhe e marr diçka; e pastroj duke e gërryer diçka që është ngjitur në të; kund. ngjit. I heq pullën zarfit. I heq bojën i gërryej bojën. I heq kallajin. U heq baltën këpucëve. I heq rrodhet leshit. I heq kokrrat misrit. I heq morrat (mizat) pemës.
6. kal. I largoj diçkaje kapakun, mbyllësen etj. për ta hapur; kund. vë, mbyll, zë. I heq kapakun tenxheres. I heq tapën shishes.
7. kal. E nxjerr jashtë një gjë që është brenda diçkaje; e ndaj; kund. fut. I hoqën plumbin nga trupi. I heq bërthamën kumbullës. I heq farat pjeprit. Heq të brendshmet e bagëtisë (të shpendëve, të peshkut). I heq të bardhën vezës.
8. kal. Zhvesh a zbath diçka; e lëviz diçka nga vendi ku ka qenë si mbulesë (zakonisht duke e ngritur) dhe e vendos në një vend tjetër. Heq pallton (xhaketën, këmishën). Heq rrobat (ndërresat) nga shtati. Heq këpucët (çizmet, çorapet). Heq dorezat. Heq kapelën nga koka. Heq maskën nga fytyra. I hoqi shalën kalit. I hoqi samarin.
9. kal. E ndaj a e shqit një gjë që mbështjell ose që mbulon diçka; qëroj; rrjep; çmbështjell diçka të mbledhur. I heq lëkurën qengjit. I heq lëvoren drurit. I heq lëkurën mollës. I heq lëvozhgën vezës. I heq fashën këmbës.
10. kal. E kap dhe e lëviz pas vetes dikë a diçka pa e ngritur peshë; tërheq zvarrë dikë a diçka. Kali heq karrocën. Qetë heqin parmendën. E heq për dore. E heq zvarrë (pas vetes). E heq për kapistre. I heq veshin dikujt. I heq këmbëzën pushkës. Mos më hiq kështu! Më hoqi nga krahu (rrobat, leshrat, çanta etj.)
11. kal. Pi a thith diçka (raki, duhan etj.); e fut në mushkëri, e shkoj poshtë; tërheq. Heq një gllënjkë raki. Hoqi nga shishja (nga paguri). E heq thellë duhanin. Heq burrnot. E heqin shumë rakinë këtej.
12. edhe fig., kal. E kërkon, e tërheq një ndjenjë a dëshirë nga vetja; i shkon, i bie; e thith a e tërheq diçka. Pyjet e heqin shiun. Oxhaku e heq tymin. E heq udha këtej. Nuk ia heq shtëpia (dera) nuk e ka traditë, nuk e ka zakon. Heq fjala fjalën. Heq gota gotën.
13. fig., kal. Bëj që të mos shitet, të mos përdoret a të mos qarkullojë më diçka. E heq nga tregu (nga shitja). E heq nga qarkullimi (nga përdorimi).
14. fig., bised., kal. E marr mbrapsht, e anuloj a tërheq një kërkesë, një akuzë etj. E hoqi padinë (kërkesën). E hoqi urdhrin. E hoqi fjalën.
15. kal. E ndërpres a e pres përgjithmonë, e lë; nuk e përdor, nuk e mbaj a nuk e vijoj më tej. E hoqi zinë nuk mban më zi. E hoqën rrethimin (shtetrrethimin). E hoqën karantinën.
16. bised., kal. E largoj nga një punë, nuk e lë më të kryejë një detyrë, e pushoj; e përjashtoj; kund. fut. E hoqën nga puna. E hoqi nga shkolla (nga zanati). E hoqën nga skuadra.
17. kal. E zhduk diçka, bëj që të mos jetë a të mos duket më (duke e pastruar, duke e fshirë, duke e hekurosur); fshij. I heq njollat. Heq pluhurin e mobilieve. Heq rrudhat e pantallonave me hekur.
18. fig., kal. E nxjerr nga funksioni, nga lista; e përjashtoj diçka; e fshij; e shlyej etj.; kund. vë, fut. E hoqën nga rendi i ditës. E hoqën nga lista. Heq një radhë nga teksti. Hoqi disa pjesë nga romani (nga studimi). Heq nga katalogu.
19. kal. Nuk ia jap më atë që i kam dhënë më parë; e bëj që të mos e ketë më diçka që ka pasur. I hoqi dietat. Heq transportin publik falas. I hoqën përdorimin e internetit.
20. fig., kal. Nuk e mbaj më diçka, e largoj diçka a dikë për ta lehtësuar. Ia hoqën mërzinë (merakun, dyshimin). Nuk e hoqi përgjegjësinë nga vetja. E hoqi shpresën nuk shpreson më. I hoqi veset e këqija.
21. kal. E pres diçka nga një e tërë, e shkëput; pres, krasit, shkurtoj. U heq degët pemëve. I hoqi flokët me gërshërë. I hoqi një ashkël me sëpatë. Ia hoqën zorrën e verbër. I hoqi dhjamin mishit.
22. mat., kal. Zbres. Pesë heqim dy. Dhjetë heqim tre.
23. kal. Ndaj mënjanë një pjesë nga paratë, nga prodhimet, nga ushqimet etj. dhe i ruaj diku për t'i përdorur më vonë ose i përdor menjëherë për një qëllim të caktuar; vë mënjanë. Hoqi para mënjanë. Hoqi harxhet e dasmës. Heq grurin e farës.
24. kal. Bëj një vijë a një shenjë mbi diçka. Heq vija. Heq një drejtëz (një lakore). Heqim një rreth.
25. bised., kal. Veproj mbi diçka me një vegël a mjet, zakonisht një herë dhe shpejt, kryej një punë a një veprim duke përdorur diçka; i shkoj. I hoqi një parmendë arës e punoi arën me parmendë një herë. I hoqi një kazmë (një shat) e punoi me kazmë (me shat). I hoqën një kosë e kositën një herë. I hoqi një lesë tokës e lesoi tokën një herë. I hoqi një fshesë oborrit e fshiu oborrin një herë. I hoqi një shoshë drithit (miellit) e shoshi drithin (miellin) një herë. U hoqi një krehër flokëve u dha një të krehur flokëve. U hoqi një hekur rrobave i hekurosi rrobat. I hoqi një brisk mjekrës u rrua. I hoqi një lexim e lexoi një herë shpejt.
26. bised., kal. I bie a e qëlloj me diçka; e rrah, e godit. I hoqi një pëllëmbë (një shuplakë, një flakurimë, një shkelm). Ia hoqi surratit (turinjve). I hoqi një dru të mirë e rrahu shumë. Ia hoqi me pushkë e vrau. Ia hoqi vetes vrau veten.
27. bised. I jap, i bëj. I hoqën një vërejtje (një qortim, një kritikë). I hoqi një të sharë (një mallkim).
28. kal. Prij, përçoj, udhëheq, drejtoj, çoj. I heq udhën dikujt. Heq vallen. I hoqi për në sulm. I hoqi për nga pylli. Të heq vetë rruga. Na hoqi udha gjer këtu. E hoqi rasti.
29. bised., edhe jokal. Shkoj, eci; drejtohem diku. Hiq përpara! Hoqi në shtëpi të mikut.
30. fig., edhe jokal. Vuaj, kaloj diçka të rëndë; ndiej dhembje trupore ose shpirtërore; i bëj ballë, përballoj. Hoqi një sëmundje. Hoqi një dënim. E kam hequr vetë. Hoqi të zitë e ullirit vuajti shumë. Hoqi pikën e zezë vuajti shumë. Ç’e zë njeriun e s'e heq. Heq zor e ka të vështirë, është ngushtë. Hoqi shpenzimet (harxhet).
31. fig., bised. E mbaj a e quaj veten; shtirem; e quaj për diçka. E heq veten filozof. E heq veten si mik. E heq për mish viçi (dashi).
32. bised., jokal., vet. v. III Bie shumë, hedh (për shiun dhe borën). Hoqi borë dje sa s'rrëfehet.
33. bised., edhe jokal., vet. v. III E rrit, e zhvillon, e bën mirë; rritet a zhvillohet, bëhet. E heq shumë duhanin toka jonë. I heq vendi pemët këtej.
34. bised., kal. Ndërzej, mbars. E heq pelën me kalë (me gomar). E heq lopën me mëzat (me dem). Cjapi heq dhitë. Qeni heq buçën.
✱Sin.: zhvendos, ngre, largoj, nxjerr, shfryj, shpërngul, këput, shkëput, shkul, tërheq, ndaj, shkurtoj, dëboj, pushoj, vë, shpërngul, lë, zhvesh, rrjep, zbuloj, qëlloj, godit, ndaloj, fshij, shlyej, qëroj, revokoj, pres, drejtoj, çoj, udhëheq, prij, shkoj, eci, drejtohem, vuaj, përballoj, shtirem, rrit, zhvilloj, ndërzej, mbars.
♦ Më heq *ana. E hoqi (e fshiu, e qiti) nga *defteri (dikë a diçka). Ia heq *dera (dikujt). E hoqi *dere (dikë) mospërf. I hoqi *dorezat (dikush) libr. Heq *dorë (nga dikush a nga diçka). E heq për dore (dikë). S’e heq nga *dora (diçka). Ta heq si me *dorë (diçka). I hoqi një *dredhë (dikujt). I hoqi *duvakun (diçkaje). I hoqi (ca) *fasha (dikujt). Ia heq *fillin (dikujt a diçkaje). Ia hoqën *fillin (dikujt). Ia hoqi *frerin (dikujt). Ia heq *gajlen (dikujt). Ka hequr *gazepin (dikush). S’e heq (s’e lëshon) nga *goja (dikë a diçka). Ia hoqi *gunën (diçkaje). Heq *gurin e gjakut. Kam hequr *gjakun (me dikë a me diçka). Ia hoqi *hallkën (dikujt). E heq *hollë (dikush). E heq (e tërheq) për *hunde (për hundësh) (dikë) keq. I heq *kapelen (dikujt). Ma heq (ma zë, ma kap, ma ndien) *hunda (diçka). E heq (e tërheq) për *hunde (për hundësh) (dikë). Sikur e ka hequr prej *hunde (dikë). I heq *kapelen (shapkën) (dikujt). Ia ka hequr kapistallin (*kapistrën) (dikujt) keq. Ia ka hequr *kapistrën (kapistallin) (dikujt). E hoqi *këmbëzën (dikush) shaka. Hiq (tërhiq) e mos e këput me të zvarritur, me të shtyrë (për të bërë diçka); as duke e lënë as duke e mbaruar një punë; qep e shqep. E heq (e fshij) nga *koka (diçka). Ia hoqi (ia zgjidhi) *lakun (dikujt). E hoqi (e zhveshi) *lëkurën (dikush) keq. I hoqi (i rropi, i mori) *lëkurën (dikujt). Ia hoqi (ia preu, ia këputi) *litarin (dikujt). Më heq (më nxjerr) *mallin (e dikujt a të diçkaje). Hoqi *maskën (dikush) keq. Ia heq (ia gris, ia çjerr) *maskën (dikujt) keq. E heq (e largoj) *mendjen (nga dikush a nga diçka). Heq *mënjanë (diçka). I heq *ndryshkun (dikujt a diçkaje). Ia hoqi * ngojëzën (dikujt). Ia heq *oxhaku (dikujt). E hoqi (e tërhoqi) nga *palltoja (dikë). Të heqshin për *peri! mallk. Ia hoqi (ia grisi) *perden (diçkaje). Ia hoqi *petën lakrorit (byrekut). Hiq e piq shpesh, dendur. I heq (i shkund) *pluhurin (diçkaje). Të heq (të vjedh) *potkonjtë (dikush). Nuk heq (nuk luaj) asnjë *presje. E hoqi *qafe (dikë a diçka). Ia heq *rrënja (dikujt). E heq (e provoj) mbi *supe (diçka). Nuk ia heq (nuk ia shkëput) *sytë (dikujt a diçkaje). I heq shapkën (*kapelën) (dikujt). I heq *shkallët (dikujt). Po heq (po jep) *shpirt (dikush a diçka). Ia heq *shtëpia (dikujt). I hoqi *velenxën (dikujt). Ia hoqi *vellon nuses (dikush). I hoqi (i shkuli) *veshin (veshët) (dikujt). E heq (e tërheq) për *veshi (dikë). Hiq e vër atë vetë tamam si ai, gjallë ai (për dikë që ngjan shumë me një tjetër); bëmë baba të të ngjaj; (sikur) e ka nxjerrë nga hunda (prej hundësh). I hoqi (i vuri) *vizë (vijë) (dikujt a diçkaje). Më heq *zemra (për diçka). Heq në *zemër (me shpirt) (për dikë a për diçka). E heq *zvarrë (diçka).

HÉQJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET 1. Shkëputje, nxjerrje a shqitje e diçkaje nga vendi ku është mbërthyer, lidhur, futur ose shtrënguar; kund. vënie, ngulje, futje, mbërthim, lidhja. Heqja e pullës nga zarfi. Heqja e perdeve nga dritarja. Heqja e baltës nga këpucët. Heqja e lustrës. Heqja e thikës nga këllëfi.
2. Hapje a largim i diçkaje që është e mbyllur ose e mbuluar; kund. vënie, mbyllje, zënie. Heqje e tapës së shishes. Heqje e kapakut. Heqja e lëvozhgës (e lëvores).
3. Nxjerrje jashtë e diçkaje që është brenda diçkaje tjetër; kund. futje. Heqja e plumbit nga trupi. Heqja e bërthamës kumbullës. Heqja e të bardhës së vezës. Heqja e vidave (gozhdëve). Heqja e dhëmballës. Heqja e çelësit nga brava.
4. Zhveshje a zbathje e rrobave të trupit etj. Heqja e rrobave. Heqja e kapeles nga koka. Heqje e këpucëve.
5. Çmbështjellje e diçkaje që ka qenë e mbledhur; qërim a rrjepje e lëvozhgës ose i lëkurës së sipërfaqes së diçkaje. Heqja e lëkurës së mollës. Heqja e lëvozhgës së vezës. Heqja e fashës së plagës.
6. Thithje a pirje e diçkaje (raki, duhan etj.); futje në mushkëri, përcjellje poshtë; tërheqje. Heqja e një gllënjke raki. Heqja e puros.
7. Tërheqje përpara ose nga vetja e diçkaje; tërheqja a marrja mbrapsht. Heqja e tymit nga oxhaku. Heqja e karrocës nga kuajt. Heqje pas e kërkesës a padisë. Heqje dorë nga të drejtat.
8. Ndërprerje e qarkullimit ose e përdorimit të një objekti. Heqje e mallit nga tregu. Heqje nga qarkullimi. Heqje nga përdorimi.
9. Mosmbajtje a mosvijim i një zakoni apo i një detyrimi. Heqje e zisë. Heqje e rrethimit. Heqje e karantinës. Heqje e regjistrimeve.
10. fig., bised. Përjashtim a largim i dikujt nga një punë a një veprimtari. Heqja nga ekipi. Heqja nga kryesia. Heqja nga rendi i ditës. Heqja e lirisë. Heqje e dënimit me vdekje.
11. Fshirje a zhdukje e diçkaje nga një sipërfaqe. Heqja e njollave. Heqja e pluhurave nga mobiliet.
12. Shlyerje ose largim i një dyshimi; largimi i mendjes nga dikush a nga diçka. Heqja e borxheve. Heqja e shpresës. Heqja e mendjes. Heqja e mërzisë.
13. Prerja, shkëputja, krasitja a shkurtimi i diçkaje nga një e tërë. Heqja e degëve të pemëve. Heqja e dhjamthit. Heqja e dhëmbëve. Ka heqje dhe shtesa në tekst.
14. mat. Zbritje; kund. mbledhje. Veprimet me zbritje.
15. bised. Ndarja a vënia mënjanë e diçkaje. Heqja e parave mënjanë.
16. Kryerja e një pune a një veprimi me një mjet. Heqja e një fshese shtëpisë. Heqja e një pëllëmbe. Heqja e një brisku mjekrës.
17. Udhëheqja a drejtimi i diçkaje. Heqja e valles.
18. fig. Vuajtje e madhe; dhimbje trupore a shpirtërore. Heqje e madhe (e rëndë). Shpëtoi nga heqjet.
19. Ndërzimi i kafshëve. Heqje e qenit.
20. fiz., vjet. Rëndesë. Qendra e heqjes.
✱Sin.: largim, zhvendosje, nxjerrje, shtytje, shtyrje, shkëputje, shkulje, shpërngulje, tërheqje, ndarje, ndalim, ndërprerje, fshirje, shlyerje, shkurtim, zbathje, zhveshje, rrjepje, qërim, pushim, përjashtim, fshirje, shfryrje, zbulim, zhdukje, dëbim, largim, revokim, shfuqizim, krasitje, shkurtim, zbritje, bërje, futje, dhënie, vuajtje, përballim, mënjanim, ndërzim, rëndesë.

INFEKSIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET Prekja e një qenieje, e një organi, e një plage, e një bime etj. nga mikrobe ose nga baktere që shkaktojnë sëmundje, prajë; sëmundja që vjen nga këto mikrobe a baktere; pjesa e trupit që është prekur nga kjo sëmundje. Infeksion i rëndë (i lehtë, i vjetër). Infeksion në dorë (në vesh, në mushkëri). Infeksionet te njerëzit (te kafshët, te bimët). Fole (çerdhe, vatër) infeksioni.