FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGULLÍM/Ë,~A f. Drita e mugët e agimit; mugëtirë agu, mugëtim i mëngjesit. Agullimë e zbehtë. Agullimë e kthjellët.

DALËDRÍT/Ë,~A f. Koha kur nis të zbardhë dita; drita e parë e mëngjesit
✱Sin.: ag, agim, agull, aurorë, zbardhëllim, mjegulli, mugë, mugëtirë, të gdhirët, zbardhje.

DARKËHÉR/Ë,~A f. Koha e darkës; koha kur ngryset, mbrëmja. Takohen (ia shtrojnë muhabetit) çdo darkëherë. Erdhi në (me) darkëherë.
✱Sin.: muzg, mugëtirë, mbrëmje, ndajnatë.

GJYSMERRËSÍR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Errësirë jo e plotë; vend i ndriçuar dobët, me pak dritë; muzg i mbrëmjes a mëngjesit. Gjysmerrësira e dhomës. Rri në gjysmerrësirë. Dukej në gjysmerrësirë.
✱Sin.: mugëtirë, mjegulli, ag, gjysmëmugëtirë.

GJYSMËHÍJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Hije jo e plotë, hije jo shumë e errët; vend ku bie një hije e dobët. Gjysmëhija e një peme. Gjysmëhija e abazhurit. Qëndronte në gjysmëhije.
✱Sin.: dritëhije, hijedritë, mugëtirë, mugë.

GJYSMËMUGËTÍR/Ë, ~A f. Mugëtirë jo e plotë; gjysmerrësirë. Gjysmëmugëtira e mëngjesit.

MÁRRTAS ndajf. 1. Me ndriçim të dobët e si të veshur, jo qartë, në mënyrë të marrtë. Del dielli e ndriçon marrtas. Hëna shndriste marrtas. Yjet dukeshin marrtas në mugëtirë.
2. fig. Duke folur në një mënyrë të paqartë, në mënyrë të marrtë. Nisi të thoshte diçka marrtas.

MUGËSÍ,~A f. Të qenët i mugët, mugëtirë.

MUGËSÍR/Ë,~A f. Mugëtirë. U ngrit në mugësirë pa dalë drita.

MÚGËT ndajf. 1. Si mugëtirë, si gjysmerrësirë (në të ngrysur ose në të gdhirë); në kohën kur sapo ka filluar të erret ose të gdhihet. Është mugët me dritë jo të plotë, jo qartë, zbehtë; veshur si me mjegull, marrtas, turbull. Duket mugët. E shoh mugët.
2. fig. Në mënyrë të tillë që është vështirë të kuptohet, jo qartë, turbull. Flet mugët. Ishte dhënë mugët mendimi (ideja).

MÚGËT,~IT (të) as. Mugëtirë, gjysmerrësirë. Ai zbriste në fshat në të mugët. Sa perëndonte dielli, zbriste të mugëtit. Zbriti në qytet ndaj të mugëtit për të mos rënë në sy. Tunden gjethet e pemëve në të mugët. Të mugëtit e mbrëmjes (e mëngjesit). U largua që në të mugët. Filloi (ra) të mugëtit.

MUGËTÍM,~I m. 1. Gjendja kur ka rënë muzgu, mugëtirë, gjysmerrësirë. Në dhomë ra një mugëtim i ëmbël.
2. Gjendje a situatë kur ka paqartësi ose njohje jo të mirë të diçkaje. Në shpirtin e tij ka mugëtim.
✱Sin.: mugëtirë, muzg, gjysmerrësirë.

MUGËTÍR/Ë,~A f. 1. Dritë e dobët shpërndarë nga qielli fill pas perëndimit të diellit ose pak përpara lindjes së tij, gjysmerrësira e mbrëmjes ose e agimit, mug; koha kur zë e gdhin ose kur zë e ngryset, muzg; buzëmbrëmje ose buzë mëngjesit. Ishte ende mugëtirë. Drita e asaj mugëtire ishte e pakët për të dalluar orenditë. Vjen mugëtira e mbrëmjes (e natës, e mëngjesit). Ra mugëtira. Mugëtira po dendësohej. U bë mugëtirë u ngrys, u err. U nis që me (në) mugëtirë. Ndaj mugëtirës u largua.
2. Të qenët i pandriçuar mirë, gjendje me ndriçim të zbehtë, gjysmerrësirë. Hëna matanë maleve u bë mugëtirë. Nuk ia shihja dot fytyrën në mugëtirën e pyllit (e dhomës, e kabinës). Në mugëtirën e asaj dite (e asaj shtrëngate).
3. fig. Gjendje e paqartë a e turbullt, mjegulli; njohja jo e mirë a jo e plotë e diçkaje, dije e pamjaftueshme, paqartësi. Në mugëtirën e shekujve. Ishte në mugëtirë e s’dinte si të bënte. I mbuluar nga mugëtira mijëvjeçare.
✱Sin.: gjysmerrësirë, mug, muzg, buzëmbrëmje, paqartësi.

MUGËTÍRË,~T (të) as. Mugëtirë. Sa filloi të mugëtirët, ai pa dy njerëz duke kuvenduar.

MUZGËTÍR/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Gjysmerrësirë e mëngjesit ose e mbrëmjes, muzg, mugëtirë. Është muzgëtirë. Vjen muzgëtira e mbrëmjes. Zbriti muzgëtira. Nuk shihje dot në atë muzgëtirë.
2. Hapësirë e mbuluar nga gjysmerrësira, vend i muzgët. Yjet përkëdhelin muzgëtirat.
3. fig. Gjendje kur nuk e kuptojmë mirë diçka, mungesë qartësie. Njeriu mundohet në muzgëtirën e jetës.
✱Sin.: muzg, mugëtirë.

PAQARTËSÍ,~A f. 1. Të qenët i paqartë për diçka; mungesë qartësie; kund. qartësi. Paqartësi konceptore.
2. Diçka që nuk është kuptuar drejt e mirë, diçka që nuk del e qartë; kund. qartësi. Punim me paqartësi.
✱Sin.: pakthjelltësi, pështjellim, errësirë, rravgim, vagëllimë, mugëtirë, tymnajë, mjegulli, mjegullnajë, hutim, çoroditje, çorodi, keqkuptim, terr, dyshim.

►TRÉT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv., kryes. v. III Shkrin në ujë ose në një lëng tjetër, bëhet i lëngshëm duke u përzier e duke u shkrirë në një lëng (për lëndë zakonisht të ngurta). Sheqeri (kripa) tretet në ujë. Rëra nuk tretet në ujë. Mos ki frikë nga shiu, se nuk tretesh!
2. vetv., vet. v. III Kthehet në gjendje të lëngët, kur e ngrohim a kur e nxehim, shkrin. U tret dëbora. Gjalpi u tret. Dhjami tretet shpejt.
3. vetv., vet. v. III Bluhet mirë në stomak e hollohet për t’u thithur nga organizmi (për ushqimet). Ushqime që treten lehtë. Mishi i viçit tretet shpejt. Nuk tretet. Mezi tretet.
4. vetv. Prishem; kalbem. U tret në dhe.
5. vetv. Dobësohem shumë nga trupi, ligem nga shëndeti, hiqem. Është tretur shumë. Është tretur në fytyrë. U tret si qiri. Qe tretur e kulluar qe dobësuar shumë. Bagëtia tretet ca në dimër.
6. fig., vetv., vet. v. III Harxhohet shpejt e pa e kuptuar, shkon i gjithë, shkrin. U tret qymyri. U tret pasuria.
7. vetv., vet. v. III Zhduket brenda diçkaje, futet diku a pas diçkaje e nuk dallohet më; humb. Hëna (dielli) u tret pas reve. U tret në errësirë (në mjegull, në terr). Dritat treteshin në mugëtirë (në largësi).
8. fig., vetv., vet. v. III Largohet, ikën a zhduket. Shqetësimet u tretën si tymi. Iu tret buzëqeshja nga fytyra. M’u tret gjumi.
9. pës. e TRET.
✱Sin.: shkrin, prishem, kalbem, dobësohem, hiqem, hollohem, hahem, përthahem, terem, tukeqem, drobitem, këputem, leqendisem, ligem, ligështohem, lëkurem, fijohem, labërgohem, mbaroj, mbarohem, humb, largohet, ikën, zhduket.
♦ Iu tret *dhjami (dikujt).

VAGËLLÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur vagëlloj a vagëllohet. Vagëllimi i yjeve. Vagëllimi i mëngjesit. Vagëllimi i ditës.
2. Gjendja kur vagëlloj a vagëllohet. Vagëllimi i mendimeve. Vagëllimi i arsyes.
3. Veprimi kur shohim me sy gjysmë të mbyllur, kur nuk shohim mirë nga sytë, kur na kapsallitin. Vagëllimi i shikimit. Vagëllimi i syve.
✱Sin.: vagëllimë, ag, muzg, mugë, mugëtirë.

VAGËLLÍM/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Zbardhëllimë e vagët; dritë e zbehtë, dritë si e agut, gjysmerrësirë e agimit, mugëtirë, mugë. Vagëllima e mëngjesit. Është ende vagëllimë. Iku (shkoi) nëpër vagëllimë. Në vagëllimën e mëngjesit.
2. fig. Gjendje e turbullt; të qenët si në mjegull; mungesë qartësie, paqartësi. Arsyen ia kishte mbërthyer vagëllima. Nuk e linte vagëllima të shihte përreth tij. Në vagëllimat e shekullit të ri.
✱Sin.: ag, muzg, muzgëtirë.

VAGËLL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Shoh me sy gjysmë të mbyllur; nuk shoh mirë nga sytë. I vagëllojnë sytë. Më vagëllojnë sytë me mugëtirë.
2. kal. Hap e mbyll sytë disa herë, më kapsalliten, përpëliten (qepallat). Vagëllonte sytë nga lakmia.
3. jokal., vet. v. III Jep një dritë të zbehtë, është duke u shuar a duke e humbur dritën, ndrit si nëpër mjegull; sapo nis të zbardhë; duket si nëpër mjegull. Vagëllojnë yjet. Vagëllonte kandili. Vagëlloi mëngjesi (dita). Vagëllonin malet tej në horizont. Vagëllonte liqeni.
4. kal., kryes. v. III Bën që të humbasë dritën a shkëlqimin; e errëson, e dobëson. Lotët ia vagëllonin shikimin.
5. fig., kal. Bëj që të humbasë qartësinë, forcën etj.; e errësoj. Tronditja ia vagëlloi mendimet. Mallëngjimi m’i vagëlloi mendimet.
✱Sin.: kapsallis, kapsit, kapulit, pulit, errësoj, err, terratis, terroj.