FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AS pj. 1. Përdoret zakonisht me folje për të grishur dikë që të fillojë të flasë a të veprojë, për të zbutur një urdhër a për ta paraqitur si lutje, ose për të shprehur qëndrimin emocional të folësit. As ia merr një kënge. As na thua. As më flet një fjalë! As m’i fal ti sytë e zinj!
2. Përdoret, e ndjekur shpesh nga edhe, për të përforcuar më shumë mendimin që shpreh fjalia, me kuptim të afërt me “qoftë (edhe)”, “bile, madje”. As unë nuk e di. As edhe një.
3. Përdoret zakonisht në krye të një fjalie, e ndjekur nga që, për të përforcuar mohimin, në vend të pjesëzës nuk ose së bashku me të. As nuk e pa. As e kishte ndër mend. As që do t’ia dijë.
4. Përdoret kur flitet për kohë, moshë, madhësi etj., që ende nuk është arritur, nuk është plotësuar. As dy ditë punë. As pesë minuta. As gjashtë muajsh. As dy hapa larg.

BIM,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Derr i majmur në thark, derr tharku, derr i mbyllur.
2. arb. Gic, derrkuc rreth gjashtë muajsh.

BRÉNDA parafj. (me një emër të r. rrjedhore) 1. Kur diçka ndodhet a kryhet në pjesën e brendshme të sendit ose në vendin që shënon emri, në hapësirën që përfshijnë kufijtë e një vendi, në pjesën që nuk duket të diçkaje etj.; përbrenda; kund. jashtë. Brenda shtëpisë (dhomës, klasës). Brenda mureve të oborrit. Brenda portës. Brenda vendit (shtetit). Brenda kufijve (caqeve). Kishte tokë e shtëpi brenda e jashtë famullisë. Brenda fushës (sport.).
2. Kur dikush a diçka ndodhet ose kur diçka kryhet në gjirin e një grupi shoqëror, të një njësie administrative, të një ndërmarrjeje, të një organizate a të diçkaje tjetër të shënuar nga emri, në brendësi të asaj që shënon emri; kund. jashtë. Brenda ndërmarrjes (kompanisë). Brenda lëvizjes. Brenda garës. Brenda listës. Brenda radhëve.
3. Kur diçka nuk i kalon kufijtë, masën, numrin, mundësitë etj., kur bëhet ashtu si është vendosur a pranuar; kur diçka kryhet në përputhje me atë që shënon emri, sipas asaj që shënohet nga emri; kund. jashtë. Brenda planit. Brenda programit. Brenda zotimit (parashikimit). Brenda numrit. Brenda mundësive. Brenda rregullit. Brenda rregullores. Brenda radhës. Brenda ligjeve. Brenda temës.
4. Kur diçka kryhet në kohën e caktuar ose gjatë kohës që shënon emri, ndërmjet kufijve të kësaj kohe; kund. jashtë. Brenda ditës (javës, vitit). Brenda prillit (shtatorit...). Brenda orarit. Brenda orëve të mësimit (të punës). Brenda një kohe të shkurtër. Brenda tre muajsh (pesë minutash).

CA_I pacak., bised. 1. Një sasi e papërcaktuar, jo e madhe, më shumë se dy-tre, por jo shumë (njerëz, kafshë, sende etj.), disa. Ca njerëz. Ca pëllumba, Ca fiq. Në ca vende. Para ca ditësh. Ca vjet më parë. Pas ca muajsh. Aty e ca muaj të shkuar.
2. Një pjesë, jo të gjithë, disa nga një shumicë; një pjesë nga një lëndë; një sasi, pak. Ca bukë (ujë). Ca mish. Ca drithë. Ca kohë. Ca nxënës luanin luanin, ca këndonin.
3. Disa njerëz, disa kafshë ose disa sende. Ca niseshin, ca ktheheshin. Cave u pëlqen më shumë dimri se vera. Ca të nënës, ca të njerkës.
✱Sin.: disa, pak.

DHJETËMÚAJSH,~E mb. 1. Që ka një moshë prej dhjetë muajsh. Vajzë dhjetëmuajshe. Fëmijë dhjetëmuajsh. Bebe dhjetëmuajshe.
2. Dhjetëmujor.

DISÁ pacak. 1. Një sasi e papërcaktuar, jo e madhe, më shumë se dy-tre, por jo shumë (njerëz, kafshë, sende etj.); një numër i kufizuar (frymorësh etj.), një numër i vogël, ca. Disa njerëz (veta, punëtorë, djem, vajza). Disa vende (vegla, libra, fabrika, shkolla). Disa herë. Disa vjet (muaj). Disa dhjetëra (qindra). Në disa pjesë. Në disa raste. Pas disa ditësh (javësh, muajsh).

2. Frymorë, sende etj. në sasi të papërcaktuar, më shumë se dy-tre, por jo shumë; frymorë etj. në një numër të kufizuar, ca; një palë. U nisën disa. Disave s'u pëlqen. Disa punojnë e disa lexojnë (këndojnë, vrapojnë). S’pajtohem me mendimin e disave. Më duhen disa. Disa i shoh, disa jo. Disa thonë se ashtu ka ngjarë. Mori (pranoi) vetëm disa.

3. Një pjesë, jo të gjithë, nga një shumicë. Disa bimë kanë hedhur shtat, disa s’kanë zënë fare. Disa prej nesh (prej jush, prej tyre).

4. si pj. Përdoret përpara emrit të frymori ose të një sendi, kur folësi shpreh një farë habie, admirimi a përçmimi ose kur atij i duket se dikush a diçka ngjan me një tjetër; ca.

✱Sin.: ca, disa, ndoca.

DISAMUJÓR,~E mb. 1. Që zgjat a që vazhdoi disa muaj me radhë, që bëhet në disa muaj Kurs disamujor. Përgatitje disamujore. Stërvitje disamujore.
2. Që ka disa muaj që është bërë a është shfaqur (për sende, për dukuri etj.); që ka disa muaj që ka lindur, që ka një moshë prej disa muajsh (për qenie të gjalla).

DYMÚAJSH,~E mb. Që ka mbushur dy muaj, që ka një moshë prej dy muajsh; dymujor. Fëmijë dymuajsh.

►ECÁT/ET jovep., ~A (u), ~UR vetv., vet. v. III Mëson të ecë, të hedhë hapat e parë. Po ecatet nga pak. Ka nisur duke u ecatur djali i vogël. Fëmija fillon të ecatet që gjashtë muajsh.

GJASHTËMÚAJSH,~E mb. Që ka mbushur gjashtë muaj, që ka një moshë prej gjashtë muajsh. Foshnjë gjashtëmuajshe. Viç gjashtëmuajsh.

GJASHTËMUJÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Periudhë kohe prej gjashtë muajsh, gjysma e vitit. Gjashtëmujori i parë i vitit. Në fund të gjashtëmujorit.

LLÓÇ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Kubël e vogël në moshën prej katër muajsh deri në një vit; lloj peshku që rritet në Liqenin e Shkodrës.
✱Sin.: maçkë, melcë.

MÉLC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Alossa fallax) Kubël e vogël deri në moshën katër muajsh, maçka.

MEZÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Viç mashkull gjashtë deri dymbëdhjetë muajsh.

MEZÁR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. vet. nj. Varr. Ku e ka mezarin?
2. Pjesa e sipërme e varrit, në formë kutie prej graniti a prej mermeri, që bëhet zakonisht pas 6 muajsh apo pas një viti nga koha e varrosjes së të vdekurit. Mbesat i bënë mezarin gjyshit.
3. sh. Varreza.

MÚAJ,~I m. sh. ~, ~T 1. Njëra nga të dymbëdhjetë pjesët e vitit, e cila shërben si njësi për matjen e kohës; kohë prej rreth tridhjetë ditësh me radhë. Muajin e ardhshëm (e shkuar). Muaji shkurt (maj, gusht, tetor...). Muaji i parë (i dytë...) i vitit. Muajt e gjatë muajt që kanë 31 ditë. Muajin tjetër. Muajin që vjen (që shkoi). Këtë muaj. Çdo muaj. Muajt e pranverës (e verës, e vjeshtës, e dimrit). Një muaj si sot pas tridhjetë ditësh duke filluar që sot. Një muaj ditë tridhjetë ditë. Muaj për muaj. Java e parë (e dytë, e tretë, e katërt) e muajit. Dy herë në muaj. Në fillim (në fund) të muajit. Në muajin e parë (e shtatë) të barrës. Në muajin e lindjes. Iku (u mbush) muaji. Pushoi një muaj. Kaloi një muaj e gjysmë. Kthehet (shkon) pas dy muajsh. S’e zuri muaji (s’u mbush muaji). S’i mbushi gjashtë muaj. Po bën muajin (dy muaj, tre muaj). Dita m’u duk muaj dita m’u duk tepër e gjatë.
2. Kohë prej tridhjetë ditësh (prej katër javësh) që i kushtohet dikujt a diçkaje ose gjatë së cilës zhvillohet posaçërisht një veprimtari e caktuar (shoqërore, politike, artistike, sportive etj.). Muaji i librit (i shtypit). Muaji i letërsisë. Muaji i pyjeve (i luftës kundër gërryerjeve). Muaj sulmi muaj gjatë të cilit punohet me goditje të përqendruar për të kryer një detyrë.
♦ Në muaj të kuq mospërf. asnjëherë, kurrë; kur të qethen dhentë e kuqe; kur të shijë Hajdini urovë. Muaji i mjaltit libr. 1. Periudha menjëherë pas fejesës ose pas martesës së një çifti të rinjsh. 2. iron. Lulëzimi, koha më e bukur, periudha e marrëdhënieve më të mira midis njerëzve, partive, shteteve etj.

NJËMBËDHJETËMUÁJSH,~E mb. 1. Që zgjat njëmbëdhjetë muaj; që është njëmbëdhjetë muajsh.
2. si em. Sipas kuptimit të mbiemrit. Njëmbëdhjetëmuajshi po hedh hapat e para.

NËNTËMUJÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Periudhë kohe prej nëntë muajsh; tri të katërtat e vitit. Plani i nëntëmujorit. Në fund të nëntëmujorit.

►PAJT/ÓHEM_I jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Vendos përsëri marrëdhënie të mira a miqësore me dikë, me të cilin kam pasur mëri ose isha grindur. U pajtuan pas dy muajsh.
2. vetv. Pranoj mendimet, arsyetimet etj. të dikujt, bashkohem me ato që thotë ose me qëndrimet që mban dikush. U pajtua me mendimet (me arsyetimet) e shokëve.
3. vetv. Pranoj një gjendje a diçka tjetër ashtu siç është dhe nuk bëj përpjekje për ta ndrequr ose për ta ndryshuar, nuk e kundërshtoj. Nuk pajtohen me të metat. Kush nuk e urdhëron dot veten, pajtohet kollaj me të keqen. (fj. u.).
4. vetv., vet. v. III Përputhet me diçka tjetër, përshtatet. Kjo nuk pajtohet me mendimet tona. Nuk u pajtoheshin karakteret.
5. pës. e PAJTÓJ.
✱Sin.: paqësohem, paqohem, miqësohem, riafrohem, vëllazërohem, bashkohem, rregullohem, puqem, përputhem, përshtatem, qetësohem, ndreqem.

PARADYMUÁJSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që është bërë ose ka ndodhur para dy muajsh.