FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANDÉJ ndajf. 1. Në atë anë, në anën tjetër nga ajo ku ndodhemi, nga ajo anë; në atë vend, në një vend tjetër nga ai ku ndodhemi, nga ai vend; në atë drejtim, asaj ane; kund. këtej. Shkoi andej. Vij prej andej. Shoh andej. Iku që andej. Andej tutje (matanë).
2. Në një vend jo afër, që tregohet në mënyrë pak a shumë të përcaktuar. Andej nga arat. Andej nga Myzeqeja. Andej pari.
3. Në një kohë të afërt me një kohë tjetër të njohur, në një kohë pak a shumë të përcaktuar; që nga ajo kohë. Andej nga dreka (nga mëngjesi, mbrëmja). Andej nga marsi. Andej e prapa. Më andej më gjatë, më tepër; pastaj.
4. fig., bised. Për atë gjë, për atë çështje, për atë punë; nga ato gjëra, nga ato punë. S’dëgjon andej ai. Nuk pyet (nuk merr vesh) andej ai.
♦ Andej e këtej (sa andej këtej). 1. shih lart e poshtë. 2. Herë nga një anë, herë nga ana tjetër; sa majtas djathtas. *Bam këtu e bam atje (bam këtej e bam andej). S’dëgjon andej (dikush). 1. Është i fortë, duron shumë a qëndron pa u mposhtur, s’do t’ia dijë, nuk ke ç’i bën. 2. shih s’dëgjon nga ai vesh (dikush). Dhashë andej e dhashë këtej u përpoqa me të gjitha mënyrat e mjetet për të bërë diçka, u mundova shumë duke i provuar të gjitha mundësitë e mënyrat për t’ia arritur diçkaje; e rraha diçka nga të gjitha anët; u rreka me dikë a me diçka; dhashë e mora; dhashë e bot. Këtej të *lan e andej të lyen (dikush) keq.

BÓMB/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. usht. Predhë me madhësi e me forma të ndryshme, e mbushur me lëndë shpërthyese a me lëndë të tjera dëmtuese, që hidhet me dorë ose që lëshohet nga ajri me aeroplan; granatë. Ndezësi i bombës. Doreza e bombës. Shpërthimi i bombës. Sulm (kërcënim) me bomba. Hedh (lëshon) bomba. Plasi bomba. Alarm për bombë.
2. usht. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të bombës. Bombë atomike bombë e shfarosjes në masë, me fuqi të madhe shpërthyese, që shfrytëzon energjinë e atomit. Bombë aviacioni bombë që lëshohet nga aeroplani. Bombë bakteriologjike bombë me mbushje bakteresh, që përhap sëmundje atje ku shpërthen. Bombë djegëse bombë e ndërtuar për t’u vënë zjarrin depove me lëndë djegëse. Bombë dore granatë. Bombë elektromagnetike bombë me impuls të fuqishëm elektromagnetik në dendurinë e mikrovalës, që përdoret për të prishur pajisje elektronike. Bombë me fuzion bombë e shfarosjes në masë, që përfton energji shkatërruese nga fuzioni bërthamor. Bombë me gaz bombë kimike e mbushur me gaz lotsjellës, mbytës, etj. Bombë me gaz lotsjellës bombë me mbushje gazi, që ngacmon nervat pamorë dhe, në raste të skajshme, mund të shkaktojë verbim. Bombë me gaz mbytës (qelbës) bombë e vogël që lëshon erë të qelbur kur plas. Bombë me hidrogjen bombë e shfarosjes në masë, më e fuqishme se bomba atomike, që e përfton fuqinë shpërthyese nga reaksioni i fuzionit termobërthamor i izotopeve të hidrogjenit. Bombë kimike bombë e mbushur me lëndë kimike të gaztë, të lëngët a të ngurtë për të vrarë a për të dëmtuar njerëz. Bombë me kobalt bombë atomike hipotetike, që mendohet të përdorë kobalt si ndotës kryesor radioaktiv të mjedisit. Bombë me napalm bombë me fuqi të madhe djegëse, e mbushur me kripëra të përziera me benzinë. Bombë me neutron armë bërthamore e projektuar për të prodhuar një numër të madh neutronesh me shpërthim të dobët dhe shkallë të lartë të ndotjes radioaktive afatgjatë. Bombë e nënujshme bombë e thellësisë. Bombë plastike bombë që përdor lëndë shpërthyese plastike si Semteksi dhe C-4. Bombë me pluton bombë e shfarosjes në masë, që krijon energji të jashtëzakonshme nga ndarja e bërthamës së uraniumit 235 ose të plutonit 239. Bombë radiologjike bombë që përmban lëndë radioaktive. Bombë robot raketë reaktive e vogël me krahë, e armatosur me bombë; bombë fluturuese. Bombë me sahat bombë me mekanizëm shkrepës, që vihet në veprim në një kohë të caktuar. Bombë me shpërthim të vonuar bombë aviacioni, me mekanizëm që rregullon shpërthimin disa çaste a ditë pas hedhjes. Bombë termobërthamore bombë e shfarosjes në masë, që krijon temperatura tepër të larta nga reaksionet bërthamore. Bombë tymuese bombë që lëshon sasi të madhe tymi kur ndizet. Bombë e thellësisë mbushje shpërthyese që lëshohet nga anija ose nga aeroplani në ujë dhe shpërthen në një thellësi të llogaritur për të dëmtuar nëndetëset. Bombë thërrmuese bombë me kasë të trashë që thërrmohet në një numër shumë të madh ciflash kur plas. Bombë zjarrvënëse bombë djegëse.
3. gjeol. Copë llave që del nga krateri i vullkanit menjëherë pas gazeve dhe që merr trajtën e një lëmshi. Bombë gjeologjike.
4. fig., bised. Goditje e rëndë dhe e papritur; diçka e papritur dhe që bën shumë përshtypje. Ai lajm qe një bombë për të.
♦ Ra bomba ndodhi diçka papritur, ngjau befas e shkaktoi një goditje të rëndë, shkatërrim a përshtypje të madhe. Bombë me sahat libr. diçka e rëndë që nga çasti në çast mund të vijë a të ndodhë dhe të rrezikojë a të dëmtojë; minë me sahat. Bombë tymuese (tymëse) libr. mjet a mënyrë që përdoret për të trembur dikë, po pa i shkaktuar asnjë dëm; mjet mashtrimi për të mposhtur dikë a për t’ia arritur diçkaje. Plasi bomba ndodhi një e papritur e rëndë; shpërtheu diçka e keqe e dëmtuese. I plasi bomba në duar (në dorë) (dikujt) iu zbulua papritur diçka e keqe dhe e rëndë, që nuk donte të merrej vesh nga të tjerët; i doli në shesh diçka e papëlqyer, që përpiqej ta fshihte ose ta bënte pa u ndier.

DORËZÚAR (i, e) mb. 1. Që është dorëzuar; që është mposhtur e që është thyer. Ushtri e dorëzuar.
2. Që është dhënë fizikisht në dorë të dikujt tjetër. Material i dorëzuar. Letër e dorëzuar. Koleksion i dorëzuar nga familjarët.
3. Që është përfunduar dhe është dhënë a paraqitur për vlerësim (një detyre ose projekt) në kontekstin e punës ose shkollës. Projekt i dorëzuar për diskutim. Detyrë e dorëzuar për vlerësim.
✱Sin.: i mposhtur, i nënshtruar, i përulur, i tërhequr, i stepur.

DUMPÍNG,~U m., ek. Shitje e mallrave nga një shtet në tregjet e jashtme më lirë se brenda vendit për të mposhtur konkurrentët, për të bërë presion ekonomik ose për të fituar tregje të reja. Çmime dumpingu. Politika e dumpingut.

►GJUNJËZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR vetv. 1. Bie ose ulem në gjunjë para dikujt a diçkaje, përgjunjem. U gjunjëzua para trupit të tij.
2. fig. Përulem para forcës së dikujt, e pranoj veten të mposhtur, bie në gjunjë; kërkoj mëshirë; përgjunjem. Nuk gjunjëzohemi para padrejtësive.
✱Sin.: përkulem, kërrusem, përulem, mposhtem, nënshtrohem.

GJUNJËZÚAR (i, e) mb. 1. Që është i ulur në gjunjë. Rri i gjunjëzuar.
2. fig. I nënshtruar; i përgjunjur. Më mirë të vdesësh në këmbë, sesa të rrosh i gjunjëzuar (fj. u.).
✱Sin.: i përulur, i mposhtur, i robëruar, i kërrusur.

KRÍP/Ë,~A f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Lëndë e bardhë në trajtë kokrrizash, por e tretshme në ujë dhe me shije të njelmët, që nxirret nga avullimi i ujit të detit ose nga nëntoka, e cila përdoret për t’i dhënë gjellës më shumë shije. Kripë deti. Kripë guri kripë që nxirret nga nëntoka. I hedh kripë gjellës. I hodhi shumë kripë. Gjella me kripë dhe kripa me karar (fj. u.) çdo gjë kërkon masën e duhur.
2. Shija e njelmët e kësaj lënde në gjuhë. Provoj në gojë kripën e gjellës.
3. kim. Lëndë e posaçme, e përbërë nga zëvendësimi i hidrogjenit të një acidi me një metal a me njëvlerësin e tij, që përdoret zakonisht në mjekësi dhe në bujqësi; sulfati i magnezit.
4. edhe fig. Shija e mirë a kënaqësia që ndihet kur shikon dikë me pamje të bukur, kur dëgjon një muzikë të pëlqyeshme etj.; ajo gjë që e bën të këndshëm ose të shijshëm dikë a diçka. Flet fjalë me (pa) kripë. Djalë me kripë djalë me shije. Shfaqje me kripë.
5. si ndajf., fig. bised. Trokë, pa asnjë pasuri; pa gjë, varfërisht. Kishte mbetur kripë.
✱Sin.: shije, lezet, trokë, varfërisht.
♦ *Barrë kripe përçm. U bëra kripë humba gjithë pasurinë a paratë, s’më ka mbetur asgjë. M’u bë (më doli) kripë (diçka) nuk më vajti mbarë, më shkoi ters një punë, sepse pata pengesa të papritura, më doli keq. Bëhet *ujë e kripë (diçka). U bëra për *ujë me kripë. E bëri kripë e shëllirë (dikë) shih e la me gisht në gojë (dikë). E bëri për *qepë e kripë (dikë). E bën *ujë e kripë (diçka). E bëri për *ujë me kripë (dikë). Nuk ra kripa (*sheqeri) në ujë mospërf. *Buka e kripa (e diçkaje). Me *bukë e kripë (e zemër të bardhë). I doli kripa (dikujt a diçkaje) u bë i mërzitshëm, s’ka më shije e lezet, nuk ndien më kënaqësi kur e sheh a kur e dëgjon, nuk është më i këndshëm a tërheqës si më parë (zakonisht kur përsëritet shumë etj.); i doli (i iku) lezeti; i doli (i iku) lyra; s’i ka mbetur lëng. E do si kripën në sy (dikë) iron. e ka shumë inat, e urren, s’e duron dot fare; e ka kripë në sy; e do si zjarrin në gji iron.; e do si prushin në gji iron.; e ka prush në gji; e do si djalin e shemrës iron.; nuk do t’ia shohë sytë (dikujt); e ka halë në sy. I gjen kripë për gjellë (dikujt) e ndihmon me diçka shumë të kërkuar; ia ndreq punët sa më mirë; bën që ai të nxjerrë nga duart diçka shumë të mirë. *Gjellë pa kripë shpërf. Kemi ngrënë një *barrë (bashkë). Kemi ngrënë një *kosh me kripë (bashkë). S’hahet as me kripë e as me shëllirë (dikush a diçka) shih s’hahet as me vaj e as me uthull (dikush a diçka). Kemi ngrënë një *thes me kripë (bashkë). I hedh kripë (diçkaje) e bën tërheqës dhe e zbukuron, e bën të këndshme, e lezeton; i jep lezet. Hedh kripë në gjellë të botës (dikush) merret me punë që nuk i përkasin; përzihet në punët e të tjerëve; fut hundët (hundën). I hedh kripë në këpucë (dikujt) keq. bën një veprim për ta larguar sa më parë, mezi pret që të ikë dikush ngaqë e ka zgjatur bisedën, nuk e duron dot më; ia dha këpucët (opingat) në dorë mospërf. (Humb) si kripa në ujë (dikush a diçka) ikën diku dhe nuk dihet se ku është; zhduket pa lënë gjurmë, s’gjendet askund, tretet. (Është) kripë e daulle (dikush) shih (është) kripë në diell (dikush). E kam *bukë e kripë (dikë a diçka). E ka kripë në sy (dikë) e ka shumë inat, e urren, s’e duron dot fare; (e do) si kripën në sy iron.; (e do) si djalin e shemrës iron. (e do) si zjarrin në gji iron.; (e do) si prushin në gji iron.; e ka prush në gji iron. e ka halë në sy. E ka kripën *të thatë (dikush). S’kishte ku të hidhte *kokrrën e kripës (dikush). Kërkon *sheqer e kripë në ujë (dikush) tall. Kur të krimbet kripa iron. kurrë, asnjëherë; kur të bëhet deti kos; kur të zërë dëbora krimba. Kripë derri bised. shih kripë në diell. Kripë në diell shumë i varfër, s’ka asnjë dysh në xhep; pykë në diell; kripë derri bised.; është (ka mbetur) krunde; është (ka mbetur) trokë; i shkundi (i zbrazi) xhepat; i është shpuar xhepi (dikujt). Kripa e tokës njeri a grup njerëzish shumë të mirë e shumë të dobishëm; dikush a diçka që e duam ose e admirojmë për vlerat e virtytet. E la kripë (dikë) ia mori të gjitha paratë e pasurinë, e la pa asnjë dysh; e la gisht; e la kalli; e la trokë; e la gojëthatë; e la presh në diell; i thau kupën (dikujt); e bëri fushë. Nuk ka marrë kripë në det (dikush) mospërf. nuk është lodhur shumë për një punë, nuk ka djersitur për të bërë diçka, i ka arritur gjërat pa mundime e vështirësi; s’e bën qejfin qeder; e gjeti lugën në pilaf. Mbeta kripë (e shëllirë) humba çdo gjë, humba të gjitha paratë e pasurinë dhe s’kam më asnjë të ardhur, u varfërova krejt; s’kam më asnjë dysh në xhep; mbeta teneqe; mbeta dërrasë; mbeta kalli; mbeta rrasë në diell; kam pirrën e zezë.*Pelte pa kripë tall. Përtyp kripë *mënjanë (dikush) përb. S’më qelbet kripa bised. nuk më prishet ndonjë punë, nuk dua t’ia di fare për këtë gjë; aq më bën; s’më prishet gjiza; s’më lagen drutë. U shkri (u tret, humbi) si kripa në ujë. 1. (dikush) U dobësua menjëherë, ra menjëherë nga shëndeti; u shkri, u tret (nga një sëmundje e rëndë ose nga një hidhërim i madh). 2. (dikush a diçka) U zhduk pa e ditur kush, ku e si; humbi pa lënë gjurmë; mori fund pa u vënë re; (humbi) si gjilpëra në kashtë; (është) si bryma në diell. I shtyp kripë në kokë (dikujt) e mundon keq dikë, e dhunon për ta mposhtur; i shkakton vuajtje e kokëçarje të shumta, s’e lë të qetë, e torturon.

LUFT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR. 1. jokal. Ndeshem me armë me armikun, bëj luftë, marr pjesë në luftë ose në një luftim. Luftuan me armë (me pushkë, me shpatë). Luftuam kundër pushtuesve e tradhtarëve të vendit. Luftoi si trim (si luan). Luftoi dhëmb për dhëmb me armikun. Luftoi deri në pikën e fundit të gjakut.
2. jokal. dhe kal. Ndeshem me ashpërsi me një sistem, klasë, grup shoqëror a parti tjetër që është kundër meje dhe përpiqem me të gjitha mjetet ta thyej e ta mposht; zhvilloj veprimtari goditëse e të pandërprerë për të mposhtur e për të asgjësuar kundërshtarin, veprimtarinë e tij dhe gjithçka që i shërben atij. E lufton politikisht (ideologjikisht, ekonomikisht).
3. jokal. dhe kal. Përpiqem me këmbëngulje të mënjanoj a të parandaloj, të çrrënjos a të asgjësoj diçka të dëmshme ose të kapërcej pasojat e rënda të diçkaje. Luftojmë kundër dukurive negative. Luftojmë kundër thatësirës. Luftojmë sëmundjet ngjitëse. Luftojmë mushkonjat (mizat, dëmtuesit e pemëve).
4. jokal. Përleshem trup më trup me dikë tjetër për ta mposhtur ose për ta asgjësuar. Luftoi një me pesë.
5. fig., kal. Përpiqem me mënyra të ndryshme t'i bëj keq dikujt dhe ta dëmtoj sa më shumë. E luftonte shumë ai. E luftonte pa të drejtë.
6. jokal., vet. v. III Ballafaqohet e ndeshet me diçka të kundërt e përpiqet ta mposhtë atë. Lufton e reja me të vjetrën. Lufton e mira me të keqen (e drejta me të padrejtën, e përparuara me të prapambeturën). Lufton jeta me vdekjen.
7. fig., jokal. Përpiqem shumë e pa ndërprerje për t'ia arritur patjetër një qëllimi, duke kapërcyer me guxim vështirësitë e pengesat. Luftojmë për ndërtimin e kësaj kulture pune. Luftojnë për përmirësimin e cilësisë. Luftonin për një jetë më të mirë. Luftuan me pushkë e me penë. Kush s'lufton, nuk fiton. (fj. u.).
8. jokal., vet. v. III Rreh shumë e shpejt (për zemrën); dhemb thellë (për plagën). I lufton zemra. I lufton plaga.
✱Sin.: ndeshem, përplasem, godas, sulmoj, përleshem, dëmtoj, përpiqem, ballafaqohet, synoj.
♦ Më lufton *zemra (për diçka).

LÚFT/Ë,~A f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Ndeshje e armatosur ndërmjet shtetesh a forcash kundërshtare, që zhvillohet zakonisht me një varg betejash; koha sa vazhdon kjo ndeshje dhe gjendja që krijohet ndërmjet palëve që ndeshen; përleshje e armatosur ndërmjet forcash ushtarake kundërshtare në një vend të caktuar, betejë, luftim; kund. paqe. Luftë çlirimtare. Luftë mbrojtëse (sulmuese). Luftë e padrejtë (shkatërrimtare). Luftë civile (qytetare). Luftë bërthamore (bakteriologjike, kimike). Luftë e ashpër (e përgjakshme). Luftë tokësore (ajrore, detare). Lufta e Parë (e Dytë) Botërore. Lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Lufta e Vlorës. Lufta për çlirimin e Tiranës. Lufta dhe paqja. Lufta kundër pushtuesve të huaj dhe tradhtarëve të vendit. Heronjtë (dëshmorët) e luftës për çlirim. Ligjet e luftës. Anije lufte. Rob lufte. Plaçkë lufte. Gjurmët (dëmet) e luftës. Dëmshpërblimet e luftës. Sheshi i luftës. Në kohën e luftës. Që nga lufta e këtej. Përpara luftës. U bë luftë. Bëri luftë luftoi. U kthye nga lufta. Ra (u vra) në luftë. Ndodhen në gjendje lufte. Nisi (plasi, pushoi, mori fund) lufta. I shpalli luftë. Hyri në luftë. Ka marrë pjesë në luftë. Luftë civile (pol., hist.) konflikt që përfshin përballjen midis dy apo më shumë grupe kundërshtare brenda një shteti, luftë e qytetarëve që ishin në vartësi të pushtetit të njëjtë shtetëror. Luftë guerile (pol., hist.) luftë e armatosur e zhvilluar nga njësi të parregullta, që përpiqet për transformime shoqërore politike dhe e kundërshton pushtetin e shtetit; teknikë lufte, taktike dhe strategjike, zakonisht mësymëse, e përdorur në territorin e pushtuar nga armiku në lidhje me operacionet tradicionale nga forcat aleate.
2. Ndeshje e ashpër dhe e papajtueshme ndërmjet sistemesh, klasash, grupesh shoqërore a partish kundërshtare; veprimtari goditëse që organizohet e zhvillohet nga një klasë, nga një parti, nga një sistem shoqëror etj. për të mposhtur e për të asgjësuar palën kundërshtare, veprimtarinë e saj dhe gjithçka që i shërben asaj. Luftë politike (ideologjike, ekonomike, diplomatike). Luftë e nxehtë luftë me armë. Luftë e ftohtë (soc.) luftë politike, ideologjike, ekonomike etj. (pa armë). Luftë parimore. Lufta e klasave. Lufta ndërmjet dy sistemesh. Lufta e klasave (ideol.) luftë ideologjike, politike, ekonomike, kulturore etj. që u bë në Shqipërinë moniste, kundër klasës së pasur duke i dhënë përparësi sundimit të klasës punëtore e të fshatarësisë kooperativiste. Një uri që dukej se nuk ua shuante dot as lufta e klasave. Luftë e shenjtë (fet.) koncept fetar që i referohet një lufte të shpallur nga një autoritet fetar ose një grup besimtarësh për të mbrojtur ose përhapur besimin e tyre, shpesh me justifikime të shenjta dhe shpirtërore. Në histori, lufta e shenjtë ka përfshirë fushata ushtarake të udhëhequra nga fetë e ndryshme për të mbrojtur territore të shenjta ose për të shpëtuar besimtarët nga kërcënime të jashtme.
3. edhe fig. Përpjekje këmbëngulëse për të mënjanuar a parandaluar, për të çrrënjosur a për të asgjësuar diçka të dëmshme ose për të kapërcyer pasojat e rënda të diçkaje. Lufta për emancipimin e gjithanshëm. Lufta kundër dëmtuesve të bimëve. Lufta kundër sëmundjeve ngjitëse (kundër malaries). Lufta kundër vërshimeve të lumenjve (kundër gërryerjes së tokës, kundër thatësirës). Lufta kundër pasojave të tërmetit.
4. Ballafaqim e ndeshje ndërmjet dy mendimesh, pikëpamjesh, ndjenjash, qëndrimesh, prirjesh, shfaqjesh etj. që janë të papajtueshme. Luftë e brendshme. Luftë mendimesh (ndjenjash). Lufta e të kundërtave. Lufta e së mirës me të keqen (me të ligën). Lufta e së resë me të vjetrën.
5. Përpjekje e madhe, këmbëngulëse dhe e pandërprerë për t'ia arritur patjetër një qëllimi, duke kapërcyer me guxim vështirësitë e pengesat. Lufta për liri e pavarësi. Lufta për drejtësi shoqërore. E arriti me luftë. Zhvilluan luftë të ashpër sportive.
6. bised. Përleshje trup me trup ndërmjet dy a më shumë njerëzve ose kafshëve, luftim. Është i fortë në luftën trup më trup.
✱Sin.: luftim, betejë, përleshje, ndeshje, përpjekje, ballafaqim.
♦ *Pushkë (dyfek) pas lufte.

MÁJ/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Skaji më i hollë dhe i mprehtë i diçkaje, pjesa e sipërme dhe më e lartë që vjen duke u holluar; thumb. Maja e shpatës (e thikës, e bajonetës, e gjilpërës, e turjelës). Maja e gozhdës. Maja e shkopit. Majë pene pjesa e metaltë e penës për të shkruar. E bëj me majë diçka e mpreh. I bëj majën lapsit e mpreh që të shkruajë.
2. Pjesa e fundit e diçkaje që vjen e zgjatur dhe më e hollë a më e ngushtë; skaji i fundit të diçkaje. Maja e gishtit. Maja e hundës. Maja e gjuhës. Këpucë me maja. Gur me majë. Eci në majë të gishtërinjve.
3. Pjesa më e lartë e një mali, e një druri, e një trupi etj., që vjen më e ngushtë nga pjesa tjetër; pjesa e sipërme e diçkaje. Hipi në majë të malit. Rri në majë të shkëmbit. Mbjell vreshtin në majë të kodrës. Shoh nga maja e kullës (e çatisë). Hipi (u ngjit) në majë të pemës. Maja e kësulës. Nga maja e shkallës vërej bulevardin. Maja e kokës çaçka e kokës. Pa hipur në majë nuk mund të shohësh luginën. (fj. u.).
4. fig., bised. Pika më e mirë ose në niveli më i lartë që arrin diçka, kulmi. Drejt majave më të larta të diturisë. Këto poezi përbëjnë majën më të lartë të artit të tij.
5. fig. Pjesa më e mirë a më e zgjedhur e diçkaje; ajkë. Maja e miellit. Maja e djalërisë.
✱Sin.: thumb, cep, çukë, majoke, majole, majuc, cikol, xip, xipë, kreshtë, puç, shtang, skape, çupejkë, krecë, çyçë, kulm, paskajë, paskaq, paskraq, ajkë.
♦ Bën majë (diçka). 1. Nis të mbijë, sapo ka shpërthyer e po del në sipërfaqe. 2. Sapo fillon të duket së largu; shfaqet a duket tutje. 3. Duket sheshit, shfaqet haptazi. Ia bëj me majë (dikujt) e nderoj, e pres me gjithë të mirat; i bëj hatrin; kund. nuk e vë në shpatull të pulës (dikë). E bëj majë e krye (dikë) e çmoj shumë, ia vlerësoj lart meritat e cilësitë; e lavdëroj; e ngre lart. Më ra maja e gjuhës përdhe u lodha shumë së foluri për të njëjtën gjë; më vajti goja prapa qafës; më vajti (më shkoi) goja (buza) te veshi (prapa veshit); më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh. Ma pruri (ma solli) (shpirtin) në majë të hundës (dikush) më mërziti shumë, sa s’e duroj dot; më inatosi aq shumë sa nuk e përmbaj dot veten; më plasi shpirtin; më plasi buzën; m’u bë gur në opingë. *Breshri e rreh e hunda me majë iron. I doli *huri në majë të kokës (dikujt). Më ka dalë në majë të flokëve (diçka a dikush) më ka mërzitur shumë, s’e duroj dot, nuk e përmbaj dot veten; më plasi buza (me dikë a me diçka); ma solli në majë të hundës; ta pjek peshkun në buzë (dikush); ma poqi buzën (dikush); jam mbushur deri në fyt (me dikë a me diçka). I fërkon majat e gjilpërave (dikush) shih i hedh benzinë (vajgur) zjarrit (hedh benzinë në zjarr) (dikush). (Flet) si *e ëma e Zeqos në majë të thanës (dikush) bised. Fle në majë të dëllinjës (dikush) fle dosido, nuk ka kërkesa, e zë gjumi edhe pa rehati; bën si të ndodhet a si të vijë puna, bën si bën në çdo rrethanë a në çfarëdo kushtesh. *Fund e majë (e krye). Në *fund e në majë (e në krye). *Gjel (këndes, kaposh) në majë të plehut. *Gjilpërë pa majë. Të hedh e të pret në majë të gishtit (dikush) është shumë i shkathët dhe i fortë; duron shumë a qëndron pa u mposhtur, është më i zoti; s’do t’ia dijë, nuk ke ç’i bën; t’i ha arrat; e tredh dashin; t’i shkosh nën krah (dikujt); kund. s’ka këllqe (kërçikë, kryqe) (për diçka). Më ka hipur në majë të kokës (dikush a diçka) më ka mërzitur e më rëndon shumë, mezi po e duroj, nuk e duroj dot më; nuk më përfill fare. (Është) me dy *fara në majë (dikush) mospërf. (Janë) si *gjilpërat majë më majë. Jam në majë të gjembit jam shumë i shqetësuar e në merak të madh për diçka, s’jam i qetë fare deri sa ta zgjidh; jam mbi gjemba. Është në majë të kalit (dikush) shih është (flet) kaluar (dikush). Jam majë më majë (me dikë) nuk shkoj mirë me dikë, zihem e grihem orë e çast, jam në grindje të vazhdueshme me të; i kemi marrëdhëniet shumë të acaruara e nuk i bëjmë lëshime njëri-tjetrit; e kundërshtoj haptas e me guxim; (jemi) si gjilpërat majë më majë; shkoj majë më majë (majë e brisk. (Është, bie) shtatë *hostenë e një në majë (me dikë). (Është) tri në *degë e dy në majë (dikush) iron. (S’të jep) një majë gjilpëre (dikush) nuk të jep asgjësend, është shumë dorështrënguar; s’të jep asnjë thërrime. E ka arsyen në majë të shpatës (dikush) keq. nuk vepron me urtësi e drejtësi, i zgjidh çështjet si do vetë, sepse hiqet si më i fortë se të tjerët; është sherrxhi i madh, grindet e zihet me të tjerë për hiçmosgjë, është i gatshëm të bëjë sherr në çdo rast; e kërkon sherrin me qiri; tërheq buallin për bishti. I kanë (i kanë vënë, i shpunë, i ngritën) gjilpërat majë më majë shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, janë shumë të acaruar, zihen e grihen dhe nuk pajtohen, nuk i bëjnë asnjë lëshim e nuk i hapin rrugë njëri-tjetrit; shkojnë majë më majë (majë e brisk); (shkojnë) si macja me miun; (shkojnë) si qeni me macen; shkojnë thikë e brisk; shkojnë gjak e lak. S’ke ku të futësh majën e gjilpërës (diku) shih s’ke ku të hedhësh mollën (diku). E ka hundën në majë të çatisë (dikush) përb. shih e mban hundën në qiell (dikush). I ka (lotët) në majë të syrit (dikush). 1. Qan lehtë, është gati të qajë edhe për gjënë më të vogël. 2. Është shumë i ndjeshëm, preket shpejt; është zemërbutë. 3. Ankohet shumë, qahet për hiçmosgjë; është qaraman. E ka në majë të gjuhës. 1. (dikush). Ta jep përgjigjen menjëherë, ta kthen përgjigjen në çdo rast, aty për aty; është i shkathët nga goja; e ka te buza. 2. (diçka). E përsërit shpesh diçka; s’e ka zor ta thotë a ta kërkojë diçka. 3. v. I. Jam gati ta them diçka, por s’e them dot në këtë çast; e di mirë, por s’më vjen ndërmend tani, nuk më kujtohet aty për aty a nuk më del nga goja; e kam në gojë; më erdhi në dhëmbë. E ka në majë të thoit (diçka) e bën pa vështirësi diçka, e ka fare të lehtë; e përballon pa u munduar fare; e zotëron mirë (një punë, një mjeshtëri); nuk e ka për gjë; e ka bukë e djathë; e ka një kafshatë bukë; e ka gjethe; s’e ka për gajle. E ka mendjen në majë të kësulës (të qeleshes) (dikush). 1. Është mendjelehtë, nuk mendon e nuk gjykon thellë; i ka mendtë në majë të thanës. 2. Mendon gjithnjë për të njëjtën gjë; i rri (i rreh) mendja në një vend (dikujt). I ka mendtë në majë të thanës (dikush) është shumë mendjelehtë e i papjekur; e ka mendjen në majë të kësulës (të qeleshes); nuk i ka mendtë në kokë. Ka tri *qime në majë (dikush) përçm. Ka tri *thërrime në majë (dikush) mospërf. E luan (e sjell) në majë të gishtit (të gishtave) (dikë) e sorollat a e tall si do vetë; ia hedh, ia punon; e vë në lojë; e luan në tel; e luan në litar. Maja e ajsbergut libr. pjesa e dukshme, më e vogël, e diçkaje të keqe a të rrezikshme, pas së cilës fshihet gjithë e keqja. Majë e brisk me inat e i zemëruar, duke e kundërshtuar në çdo çast, pa u frikësuar prej dikujt; dhëmbë për dhëmbë; brisk më brisk. Nga maja e flokut te thonjtë e këmbëve në të gjithë trupin, krejt; i tëri; tërësisht. Në majë të gishtave shumë mirë, duke e njohur plotësisht, duke e ditur ujë; përmendsh. Majë më majë_I mbushur plot, sa nuk nxë më (për një enë etj.); buzë më buzë. Majë më majë_II duke ia kthyer fjalën dikujt në çast, duke iu përgjigjur aty për aty; flakë për flakë. Majë mielli diçka shumë e mirë ose e zgjedhur. Maja e piramidës libr. grup njerëzish në krye të shtetit, të një partie etj., drejtuesit më të lartë, udhëheqësia; paria. Majë plori shih buzë gjyshi. Majë pa rrëzë gjë e pamundur; diçka që nuk mund të ekzistojë. Mban *draprin në thes e majën jashtë (dikush). (E mbaj) si *zogun në majë të gjembit (dikë). Më mbinë *qepët nga maja (me dikë). Ç’ngre maja e boshtit shumë pak (për ushqime etj.), me kursim, sa për të jetuar; sa për të mbajtur shpirtin; sa për të mbajtur frymën. E nxjerr në majë (diçka) e zgjidh a e përfundoj një punë, e mbaroj, e çoj deri në fund; i jap majë (diçkaje); e nxjerr në krye; ia dal mbanë (diçkaje); i jap rrugë (diçkaje); e nxjerr në dritë. E sjell (e luan) në *majë të gishtit (majë gishtave) (dikë). Shkova në majë të briskut shih shkova në teh të briskut. Shkojnë majë më majë (majë e brisk) shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, grinden vazhdimisht; janë majë më majë; i kanë (i kanë vënë) gjilpërat majë më majë; shkojnë thikë e brisk; (shkojnë) si qeni me macen; (shkojnë) si macja me miun. Sheh gjer te maja e hundës (dikush) keq. shih nuk sheh më larg se hunda e vet (përtej hundës së vet) (dikush). Kur të shohë majën e veshit pa pasqyrë (dikush) shih kur të shohë zverkun pa pasqyrë (dikush). (Shpëtoi) për një majë gjilpëre (dikush) shpëtoi për pak gjë; (shpëtoi) për një fije floku; (shpëtoi) për një qime. I vë majën (diçkaje) e çoj deri në fund, e mbaroj; ia vë majën mullarit. S’e vë as në majë të gishtit (dikë) as që mund të krahasohet me mua; nuk hahet dot ai me mua, as që dua t’ia di për të; s’e vë as në gishtin e vogël. E vë në majë të hostenit (dikë) e tall, e qesëndis; e bën fare qesharak; e vë në bisht të lahutës; e vë në lojë. Ia vë majën mullarit e çoj punën deri në fund, e kryej ashtu si duhet; e zgjidh diçka drejt; i vë majën (diçkaje). Vë majat nga thembrat (dikush) iron. shkon andej nga ka ardhur; ia mbath, kthehet e ikë me turp; vë thembrat nga majat; vë ballin nga thembrat. Vë *thembrat nga majat (dikush) iron. Më erdhi (qumështi i nënës, shpirti) në majë të hundës. 1. Jam lodhur shumë, jam rraskapitur; s’mbaj më; më erdhi (shpirti) te hunda; më erdhi (shpirti) në fyt. 2. keq. Jam shumë i mërzitur a i inatosur me dikë a me diçka; nuk e duroj dot më, më është neveritur fare; më hipi (më erdhi) zemra në fyt; më erdhi mëlçia në grykë; më plasi buza; jam mbushur deri në fyt.

►MBÁ/HEM jovep., ~JTA (u), ~JTUR 1. vetv. Qëndroj në një gjendje të caktuar pasi jam kapur pas dikujt a pas diçkaje që të mos bie; qëndroj diku pa u rrëzuar; mbështetem diku që të mos bie. Mbahej me shkop. Mbahej me duar (me këmbë). Mbahej pas krahut të nënës. Mbahej pas parmakëve. Mbahej pas meje. Mbahej në degën e një peme. Ecte pa u mbajtur gjëkundi. Mbahej mirë në kalë.
2. fig., vetv. Jetoj, qëndroj e veproj duke u kapur pas diçkaje, duke u përpjekur të përfitoj nga diçka a dikush. Mbahet pas meritave të kaluara. Mbahet pas lidhjeve e krushqive. Mbahet pas fijes së kashtës (pas flokëve të vet).
3. vetv., vet. v. III Qëndron, nuk këputet, nuk thyhet, nuk bie etj.; fig. nuk është prishur ose zhdukur plotësisht, qëndron, rron. Këpucët (rrobat) mbahen ende. E vjetra kërkon të mbahet me çdo mënyrë.
4. vetv. Jam në gjendje të qëndroj, i bëj ballë një peshe, lodhjes etj.; jam mirë me shëndet, nuk më ka mposhtur sëmundja a pleqëria; kam ende forca për të jetuar, për të punuar a për të luftuar, qëndroj, nuk dorëzohem; kam ende mjete a mundësi ekonomike etj. për të jetuar ose për të kryer një veprimtari. Plaku mbahet mjaft mirë. Mezi mbahej më këmbë. S’i mbaheshin këmbët nga lodhja. A mbahesh? si je, si shkon? (përshëndetje). Skuadra u mbajt deri sa i erdhën përforcimet.
5. fig., vetv. Qëndroj i fortë e i patundur moralisht, nuk zmbrapsem para asnjë pengese a vështirësie, nuk më mposhtin dot hallet a fatkeqësitë. Mbahu, mos e lësho veten! U mbajt si trime. Mbahet mirë.
6. vetv. Përmbahem; e mbaj veten. Nuk mbahet nga gëzimi. S’u mbajt pa ia thënë të gjitha.
7. vetv. Tregoj kujdes për veten time; ushqehem, vishem e mbathem mirë; bëj jetë të mirë e të rregullt. Mbahet mirë. Mbahet pastër.
8. edhe fig., vetv. Jetoj, rroj. Njerëzit mbahen me bukë. Bagëtitë mbahen me bar e me kashtë. Nuk mbahet shtëpia me miell hua. (fj. u.).
9. fig., vetv. E quaj apo e vlerësoj veten në një mënyrë të caktuar, e heq veten, e pandeh, sillem në një mënyrë të caktuar; mburrem. Mbahet si i mençur (si budalla). Mbahet si shkrimtar. Mbahej për trim. Mbahet me të madh (rëndë). Mbahet se i di të gjitha. Mbahet si mik i shtëpisë. Si shumë na mbahet!
10. vetv. I qëndroj besnik diçkaje a dikujt, nuk i kapërcej caqet e diçkaje, nuk lëviz; i përmbahem (përdoret me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në rasën dhanore). I mbahem mendimit të parë. U mbahet rregullave e udhëzimeve. I mbahet pikë për pikë tekstit.
11. vetv., vet. v. III Më pengohet, më zihet, nuk shkon, nuk lëviz a nuk rrjedh lirisht (përdoret me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në rasën dhanore). I mbahet goja. Më mbahet fryma. I mbahej ujët e hollë.
12. fig., bised., vetv. Lidhem me dikë, mbaj anën e tij. Me cilën anë mbahet? Me kë mbahesh ti?
13. vetv., vet. v. III Zhvillon punimet, bëhet. U mbajt një mbledhje e rëndësishme. U mbajtën punimet e Kuvendit. U mbajt një kongres.
14. pës. e MBAJ.
✱Sin.: mbështetem, jetoj, veproj, kapem, qëndroj, rroj, përmbahem, shtirem, pengohet, zë, bëhet, zhvillohet, lidhem, ruhet, quhem.
♦ Mbahet *gjallë (dikush a diçka). Mbahet më *këmbë (dikush a diçka). Mbahet më *të madh (dikush). Mbahet *mend (dikush a diçka). Mbahet (varet) në një *qime.

MPÓSHTUR (i, e) mb. Që është mposhtur (dikush ose diçka). Një njeri i mposhtur nga vera. Konkurrent i mposhtur. Qëndresë e mposhtur.
✱Sin.: i gjunjëzuar, i nënshtruar, i mundur, i kapërcyer, i shtypur, i ligështuar, i dobësuar, i rrëzuar, i thyer, i përulur.

MÚNDUR (i, e) mb. 1. Që ka humbur garën, ndeshjen, luftën etj., që është mundur; i humbur; kund. fitimtar, fitues, i fituar. Shtet i mundur. Ekipi i mundur. Pala e mundur. Skuadra e mundur. Kush doli i mundur? U tërhoq (u largua, iku) i mundur.
2. Që mund të bëhet, i mundshëm, i arritshëm, i realizueshëm; kund. e pamundur. A është e mundur kjo? S’është e mundur. Ishin të mundura zgjidhje të tjera. Sa të jetë e mundur më shpejt. Në qoftë e mundur ... po të ketë mundësi. Bëj ç’është e mundur bëj gjithçka që mund të bëhet.
✱Sin.: i humbur, humbës, i mposhtur, i thyer, i nënshtruar, i shkatërruar, i dërrmuar, i shpartalluar, i mundshëm, i arritshëm, i realizueshëm.

MÚNDUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Ajo që është mundur në një garë, ndeshje, luftë etj.; humbëse; kund. fitimtare, fituese, e fituar. Tre të mundurat kishin qenë mirë në renditjen botërore.
2. Diçka që është e mundur. Të pamundurat bëhen të mundura.
✱Sin.: humbëse, e mposhtur, e thyer, e mundshmja.

MÚNDUR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) Ai që është mundur në një garë, ndeshje, luftë etj.; humbës; kund. fitimtar, fitues, i fituar. Dëmin e pësoi i munduri. Kush ishin të mundurit e kush ishin fitimtarët? Shkroi për të mundurit e luftës.
✱Sin.: humbës, i mposhtur, i thyer.

NËNSHTRÚAR (i, e) mb. 1. Që është nënshtruar; që ka rënë nën pushtetin a varësinë e dikujt; që shfrytëzohet nga dikush. Vend i nënshtruar. Kombe të nënshtruara.
2. Që bindet pa zë, që përulet para vullnetit të dikujt, i përulur. Njeri i nënshtruar. E ndoqi pas të atin, e nënshtruar.
✱Sin.: i mposhtur, i robëruar, i skllavëruar, i përulur, i përvuajtur, i ndrydhur, i thyer, i gjunjëzuar, ballulur, i bindur, i dorëzuar, i shtruar, i përshkardhur, shpirtrob, shpirtskllav, i shtypur, i kërrusur, këmborë.

PAMPÓSHTUR (i, e) mb. 1. Që nuk është mposhtur ndonjëherë, që nuk ka mundur askush ta mposhtë e ta nënshtrojë; që ecën përpara ngadhënjimtar; kund. i mposhtur. Vend (popull) i pamposhtur. Kështjellë e pamposhtur.
2. I pamposhtshëm. Vullnet i pamposhtur. Dëshirë e pamposhtur.
✱Sin.: i panënshtruar, i pagjunjëzuar, granit, i pamposhtshëm, i papërkulur, i pathyer.

PANDLÁVUR (i, e) mb. I rrahur keq, i mposhtur.

PARLLAÍSUR (i, e) mb. I rrahur; i mundur, i mposhtur.

PASHTÝPUR (i, e) mb. 1. Që nuk është thërrmuar a që nuk është bërë pluhur; kund. i shtypur. Piper i pashtypur. Kripë e pashtypur. Arra të pashtypura.
2. Që nuk është shtypur me makinë shkrimi a në shtypshkronjë; i pabotuar; kund. i shtypur. Punim (studim, tekst) i pashtypur.
3. Që nuk është nënshtruar, që nuk është mposhtur; kund. i shtypur. Revoltë e pashtypur.
✱Sin.: i pabotuar, i pathërrmuar, i pabluar, i padaktilografuar, i pabotuar, i panënshtruar, i pamposhtur.