FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

APÁTÍK,~E mb., mjek. Që ka rënë në apati, që nuk e shqetëson e nuk e tërheq asgjë, i plogët; që nuk u përgjigjet ngacmimeve të jashtme. Njeri apatik. Me natyrë apatike. Qëndrim apatik.
✱Sin.: i plogësht, i plogët, i pandjeshëm, moskokëçarës, shpërfillës, mospërfillës, i ftohtë, i mpitë, indiferent.

BYTHËPLÁSUR mb., bised. 1. Shumë i shëndoshë.
2. Moskokëçarës, që nuk shqetësohet fare për dikë a për diçka e nuk tregon asnjë kujdes, që nuk çan kokën.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit. E do lugën plot bythëplasuri.

HËN/Ë,~A f. 1. edhe astr. Trup qiellor që rrotullohet si satelit rreth Tokës, e merr dritën nga Dielli dhe ndriçon natën; pamja e këtij sateliti nga Toka. Hëna e re (e vjetër, e plotë, e ngrënë, e zbehtë). Hënë pesëmbëdhjetëshe. Drita e hënës. Disku (drapri) i hënës. Ulja në Hënë. Zënia e Hënës. Eklipsi i Hënës. Natë pa hënë. Me hënë poshtë kur hëna është duke u zvogëluar. Me hënë përpjetë kur hëna vjen duke u rritur. Doli hëna. Hahet (zvogëlohet) hëna. Mbushet hëna. Rihet hëna del hëna e re.
2. vjet. Muaj i llogaritur sipas ciklit të Hënës (rreth 28 ditë). Hëna e janarit. Është në hënë të fëmijës është në muajin e fundit të shtatzënësisë.
3. mjek. Sëmundja e tokës, epilepsia. Sëmundja (lëngata) e hënës.
4. sh. ~Ë, ~ËT fizio. Të përmuajshmet e grave. Është në hënë. I kanë ardhur hënët.
5. si mb. Shumë e bukur për vajzat. Je si hënë.
6. përk. Hënë e vogël; hënëz.
♦ Ka rënë nga hëna (dikush) iron. 1. Sikur është i rrallë, sikur s’ia gjen dot shokun në tokë, aq i mirë i duket vetja. 2. Sikur nuk di ç’bëhet diku, sikur s’është prej këtij vendi; sikur vjen nga një botë tjetër. Me *diell e me hënë. Sa të ketë hënë e yje në qiell përgjithmonë, përjetësisht; sa të jetë jeta; në jetë të jetëve; për jetë e mot. Një herë në hënë shumë rrallë; rrallë e për mall. Hëna pesëmbëdhjetë vajzë a nuse shumë e bukur, që ka një bukuri të rrallë; akull me tel; shtie hënën përdhe (dikush). Është me hënë (dikush) gjendet shpirtërisht herë mirë e herë keq, pa pasur ndonjë arsye të dukshme; nuk vepron përherë njëlloj e drejt, vepron si të ndodhet; ka shumë teka; është me orë. Është me hënë të keqe (dikush) është në gjendje të keqe shpirtërore e nuk të afron, nuk të mbaron punë, nuk të përgjigjet etj., të rri si me inat a i zemëruar; është në orë të keqe (të ligë); kund. është me hënë të mirë. Është me hënë të mirë (dikush) është në gjendje të mirë shpirtërore e mund të të mbarojë punë, të përgjigjet etj. pa inat e jo si i zemëruar; është në orë të mirë; kund. është me hënë të keqe. Kërkon hënën (dikush) kërkon edhe të pamundurën, ka shumë teka; kërkon qiqra në hell. Leh në hënë (dikush) bën zhurmë kot për diçka, sepse askush s’ia vë veshin, as s’ia ka frikën; bërtet për diçka që nuk do ta ketë kurrë. Leh si *qeni në hënë (dikush) keq. Ka lindur me hënë ndenjur (dikush) nuk shqetësohet për asgjë, është moskokëçarës; i bie sahati gjithnjë dymbëdhjetë (dikujt). M’u përtëri hëna nisi të më ecë mbarë gjithçka, m’u kthye fati nga e mbarësia, më erdhi fati i mirë. (E shikon) si *ujku hënën (dikë). Jam parë me hënë të keqe (me dikë) shih jam parë hënajashtë (me dikë). Jam parë me hënë të mirë (me dikë) shih jam parë hënabrenda (me dikë). S’e sheh hëna e dielli (dikë), edhe keq. s’del fare jashtë; është shumë i mbyllur e i veçuar; s’ka parë diell me sy; s’del për dere (dikush). Shtie (rrëzon) *hënën përdhe (dikush) është shumë e bukur, është bukuri e rrallë; i thotë diellit ja dil a ja të dal; ngjall të vdekurin nga varri. Të var në *bri të hënës (dikush).

INDIFERÉNT,~E mb., libr. Që rri mënjanë e nuk bëhet merak për çështjet që shqetësojnë shoqërinë a të tjerët; që sheh vetëm punën e jetën e vet dhe nuk shqetësohet për asgjë kur nuk i preken interesat; që nuk i bën përshtypje asgjë, që nuk kundërvepron ndaj ngacmimeve të ndryshme, mospërfillës e i ftohtë; kund. joindiferent. Qëndrim indiferent. Rri indiferent. U bë (është) indiferent.
✱Sin.: moskokëçarës, mospërfillës, i shkujdesur.

MOSKOKËÇÁRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Mungesë kujdesi, shqetësimi e kokëçarjeje për diçka, shkujdesje; të qenët moskokëçarës. Moskokëçarja e tij për punën ishte sfiduese. Aksidenti u shkaktua nga moskokëçarja. Sillej (fliste, u përgjigj) me moskokëçarje.
✱Sin.: mosinteresim, shkujdesje, mëveshti, mospërfillje, shpërfillje, apati.

MOSKOKËÇÁRËS,~E mb. Që nuk shqetësohet e që nuk e çan kokën për dikë a për diçka, që nuk bëhet merak, që nuk tregon fare kujdes për diçka a për dikë; që shpreh moskokëçarje; kund. kokëçarje. Mbajti qëndrim moskokëçarës. U shfaq me një pamje moskokëçarëse. I hodhi një vështrim moskokëçarës. I kaloi ato vite në mënyrë moskokëçarëse.
✱Sin.: i mëveshët, i shkujdesur, mospërfillës, shpërfillës, apatik.

MOSPËRFÍLLËS,~E mb. Që nuk e përfill dikë a diçka; që ka a që shpreh mospërfillje; që bëhet me mospërfillje; kund. përfillës; vlerësues. Njeri mospërfillës. Sjellje mospërfillëse. Me vështrim (me ton) mospërfillës. Qëndrim mospërfillës ndaj vështirësive (ndaj pengesave, ndaj kërcënimeve). Është (u tregua) mospërfillës. Vishej në mënyrë mospërfillëse. E shoqëroi me një buzëqeshje mospërfillëse.
✱Sin.: shpërfillës, i ftohtë, moskokëçarës, nënvlerësues, nënvleftësues, përbuzës, i pacipë.

MËNJÁNËS,~E mb. Që rri mënjanë; indiferent, moskokëçarës, shpërfillës.

MËNJÁNËS,~I m. sh. ~, ~IT Ai që rri mënjanë; ai që është indiferent, moskokëçarës, shpërfillës.

MËVÉSHËT (i, e) mb. Që ka rënë në mëveshti, që nuk e shqetëson e nuk e tërheq asgjë; i plogët; i mpitë; moskokëçarës, apatik. Njeri i mëveshët.

NDEZ vep., ~A, ~UR kal. 1. kal. I jap zjarr, e bëj që të digjet diçka; kund. shuaj, fik. Ndez zjarrin. Ndez fitilin. Ndez oxhakun. Ndez furrën (sobën). Tjetrit i digjet mjekra, ai kërkon të ndezë cigaren.
2. bised., kal. I vë zjarrin cigares a duhanit dhe nis ta thith; kund. shuaj, fik. Ndez një cigare (një duhan). E ndezim nga një! Nuk e ndez (fare) nuk e pi (fare) duhanin.
3. kal. I jap flakë diçkaje për të bërë dritë; e bëj që të japë dritë; kund. shuaj, fik. Ndez dritën. Ndez qiriun (llambën). Ndez kandilin.
4. kal. Bëj që të nisë punën një pajisje që punon me djegie të brendshme, me rrymë elektrike ose me bateri; vë në punë; kund. shuaj, fik. Ndez motorin (tornon). Ndez makinën. Ndez radion (televizorin). Ndez celularin.
5. fig., kal. Bëj që të nisë; jap shkas që të fillojë me vrull, që të marrë hov, shkaktoj. Ndezën luftën (betejën). Ndezi diskutimet. Kjo çështje i ndezi debatet. Ndezi grindje (sherr). Ndezi këngën. E ndezën bisedën.
6. fig., kal. E bëj të gjallërohet e të marrë hov, e ngre peshë. Fitorja u ndezi zemrat. I ndezi shpirtin. Ua ndezi gjakun. I ndezi dëgjuesit.
7. fig., kal. E bëj t’i shfaqet një ndjenjë, një dëshirë etj., i ngjall me forcë, nxit. I ndezi dëshirën. I ndezi ndjenjat. I ndezi kureshtjen (zemërimin, urrejtjen). I ndezi një zjarr në gji. Ndez kërshërinë. Ndez shkëndijat e shpresës. Ndez pakënaqësinë. Ndez armiqësinë.
8. fig., bised., kal. E bëj të zemërohet, të marrë zjarr ose të mos përmbahet. I ndezi loja (rakia). E ndezi me fjalë. E ndezi më tepër (më keq).
9. kal. E bëj të ketë ose të ndiejë shumë të nxehtë; skuq. Atë e ndezi vapa (pija). Furra e nxehtë ia ndezi faqet (fytyrën). Më ndezën këto rroba.
10. fig., bised., kal. Qëlloj me forcë; godas me diçka, i bie. Ia ndezi me shuplakë (me shqelm). Ia ndezi fytyrës (prapa veshit). Ia ndezi me top.
11. jokal., vet. v. III Merr zjarr; shkrep (për armët). Nuk i ndezi eshka. Nuk i ndezi pushka.
12. fig., bised., jokal., vet. v. III Më ecën, ia arrij asaj që dua, më ndrit (zakonisht me mohim). Nuk i ndezi me të. Nuk po i ndez gjëkundi. E pa që s’i ndezi. Nuk i ndezi fjala.
13. fig., bised., jokal., vet. v. III Më gjen një e keqe, nga e cila nuk shkëputem dot, më zë; bie keq me dikë, gjej belanë nga dikush. I ndezi me atë njeri të keq. Më ndezi me të. Më ka ndezur keq. Ç’na ndezi me të!
✱Sin.: shkrep, çel, kall, çikëloj, djeg, zjarrtis, tymos, hap, zhegoj, lëshoj, zë, feks, ndrit, shkaktoj, gjallëroj, furroj, nxeh, zgjoj, përndez, ngjall, nxis, shtyj, zemëroj, skuq, qëlloj, shuplak, godit, zbraz, zbrazet, shkrehet.
♦ Më ndezi (më polli, më gjeti) *belaja (me dikë). Nuk i ndez *fisheku (dikujt). I ndez *gjakun (dikujt). I ndezi (i nxehu) *gjakrat (dikush). Ia ndezën *kandilin (dikujt) mospërf. Ia ndezi *mizat (dikujt). Ndez *motorët libr. Sikur ka ndezur *murin (dikush) iron. I ndezën *pizgat. Nuk i ndezi (nuk i shkrepi) *pushka (dikujt). I ndez *qiririn (dikujt). Ia ndezi (ia veshi) *syve (dikujt). Ndezi *shkëndijën (dikush). As ndez e as shuan (dikush) është njeri i plogët e moskokëçarës, që nuk merr pjesë gjallërisht në diçka ose që nuk të mbaron punë; as të ngroh e as të ftoh; as prish e as ndreq; as të prin e as të ndjek; as qan e as qesh; as turbullon e as kullon; (s’është) as për tutje e as për tëhu. Është ndiz e shuaj (dikush). 1. Merret me punë të kota, s’e ke për gjë. 2. Nuk është i qëndrueshëm, herë merr vrull e herë bie në plogështi. Ia ndez *zemrën (flakë) (dikujt). Ndez *zjarrin (dikush).

NEGLIZHÉNT,~E mb., libr. Që është moskokëçarës, mospërfillës, i pakujdesshëm. Shfaqet neglizhent dhe indiferent. Një qëndrim neglizhent. Njerëz neglizhentë ndaj detyrës.

PËRTÚES,~I m. sh. ~, ~IT 1. Përtac; dembel.
2. I pakujdesshëm, moskokëçarës.

PËRTÚES,~E mb. 1. Përtac; dembel. Djalë përtues.
2. I pakujdesshëm, moskokëçarës. Njeri përtues.

SHAPUTÁN,~E mb. 1. Që i ka llapat e veshëve shumë të mëdha, veshllapush. Djalosh shaputan.
2. fig. Që është i ngathët, i plogët; kund. i shkathët. Ndihej aq shaputan përballë saj, sa as nuk mund të mendonte dot.
3. fig. Që është moskokëçarës. Qëndrim shaputan.
✱Sin.: llapush, veshllapush, mospërfillës, moskokëçarës, i painteresuar, indiferent.

SHAPÚT/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Ai që është llapush, i ngathët e moskokëçarës. Mos i thuaj kot shaputës, s’ke të mirë prej tij. Shaputa skuqej nga turpi deri në majë të veshit.
2. Ai që është kryemadh, bullafiq (zakonisht për fëmijët). Ku je, shaputa e babit?

SHKUJDÉSUR (i, e) mb. 1. Që nuk ka vëmendjen dhe kujdesin e duhur për dikë a për diçka, moskokëçarës; që vepron a sillet pa menduar për pasojat jo të pëlqyeshme, i pakujdesshëm, që nuk bëhet merak; kund. kujdesshëm. Është shumë i shkujdesur. Ecje e shkujdesur. Pamje e shkujdesur. Me hap të shkujdesur.
2. Që nuk ka shqetësime, detyrime, telashe e halle. Jetë e shkujdesur. Dukeshin krejt të shkujdesur.