FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADOPTÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) drejt. Ai që është marrë në kujdestari ligjërisht nga prindër jobiologjikë, i birësuar. I adoptuari mori mbiemrin e ri. I adoptuari u përshtat me mjedisin e ri.

AH,~U_III m. Hak. Mori ahun. E zuri ahu. E zëntë ahu im!

AHÉN/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET 1. bised. Festë me vegla muzikore (saze, violinë, klarinetë, mandolinë etj.) dhe me këngë e valle popullore, argëtim, që organizohet në raste gëzimi në familje, në dasma, në festa, në ditëlindje ose në ngjarje të tjera të rëndësishme; përmb. sazet popullore. Organizoi aheng. Aheng i madh. Ftoj në aheng. Bëri aheng. Më mori në aheng. Bëri aheng për vajzën. Rezervim ahengu.
2. keq. Dëfrim ose festë me ushqime, pije të tepruara dhe muzikë që kthehet në argëtim të shthurur e në rrëmujë. Aheng i çmendur. Aheng i shthurur.
3. muz. Tërësia e këngëve dhe e melodive popullore, që këndohen e luhen në raste dëfrimesh. Ahengu shkodran. Këngë e valle ahengu. Dasmë pa aheng punë së cilës i mungon gjëja kryesore, gjellë pa kripë.
✱Sin.: gazmend, argëtim, dëfrim, zbavitje, qejf.

AJÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bised. 1. Ai që është i pashëm, trupmadh, i fortë e i shkathët. Ajani mori nusen më të mirë. - Jepi ajan, forca!
2. vjet. Prijës, ai që është në krye të një fisi, një çete, një organizimi, një gare etj. Printe ajani. S’mund t’i dalë kush para ajanit.
✱Sin.: prijës, bajraktar, udhëheqës.

AJHÁ,~JA f. sh. ~, ~TË bised. Sajë druri për rrëshqitje a për transport. Ajha druri. Mori ajhanë e doli të rrëshqasë.
✱Sin.: sajë, rrëshqitëse, fylë.

AKSIDENTÚAR,~A (e) f. sh. ~, ~AT (të) Ajo që është aksidentuar ose që ka pësuar aksident. E aksidentuara ishte e re. E aksidentuara mori trajtim. Të aksidentuarat u dërguan në spital.
✱Sin.: e dëmtuara, e lënduara, e plagosura, e përplasuri, e shkatërruara.

AKTDÁLJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument zyrtar që dëshmon daljen e një malli, të një materiali etj. nga magazina. Mori aktdaljen. Malli kishte aktdaljen.

AKTDETYRÍM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Dokument zyrtar, që përmban detyrimet e dikujt, në rast se ai nuk kryen një punë të marrë përsipër; akt detyrimi. Iu dorëzua aktdetyrimi. Mori përsipër përgjegjësitë e aktdelegimit. Nuk e përfillën aktdetyrimin.

AKTMBRÓJTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET drejt. Dokument zyrtar që vërteton ligjërisht mbrojtjen e dikujt nga kërcënimi etj. i dikujt tjetër; urdhër mbrojtjeje. Mori aktmbrojtjen. Firmosi aktmbrojtjen. Nuk respekton aktmbrojtjen.

AKTÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ajo që luan një rol në shfaqjet teatrale ose në filma kinematografikë; artiste filmi, teatri, televizioni e radioje, interpretuese e roleve, lojtare në skenë, lojtare e rolit. Aktore filmi. Aktore ekrani. Aktore e njohur. Intervistë me aktoren. Aktorja interpretoi rolin me mjeshtëri.
2. fig. Ajo që luan një rol me rëndësi në një ngjarje; pjesëmarrëse, faktore, palë (në një proces, në një dialog, në një ndodhi). Mori pjesë edhe një aktore e skenës sonë politike. Aktorja e ndejës ishte ajo!

AKTPÉN/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET drejt. Dokument me të cilin vërtetohet lënia e pengut (pasuri e paluajtshme, send me vlerë etj.), që përmes një marrëveshjeje huamarrësi ia lë huadhënësit me një kontratë me afat të caktuar kohor, si mjet sigurie për kthimin e borxhit ose shlyerjen e një detyrimi. Nënshkroi aktpeng për të marrë kredi. Mori aktpengun.

AKTVDÉKJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument i gjendjes civile që vërteton vdekjen e dikujt, certifikatë e vdekjes; akt vdekjeje. Mori aktvdekjen në shërbimin civil. Dorëzoi aktvdekjen. Dëshmoi në gjykatë përmes aktvdekjes.

AKULLÚESHËM ndajf. 1. Me akull e me ngrica. Rruga ishte akullueshëm. Moti mori akullueshëm.
2. fig. Shumë ftohtë. E priti (e përcolli) akullueshëm.

ALAMÉT mb., bised. Përdoret para një emri me kuptimin: shumë i madh, i stërmadh (i gjatë, i mirë, i bukur etj.). Alamet djali (vajze). Alamet shtëpie. Alamet makine. Alamet dasme. Alamet bukurie. Alamet koke. Alamet gënjeshtre. Alamet objekti. Alamet shkolle kreu. Mori alamet nuse.
✱Sin.: i madh, i stërmadh, i hijshëm, i pashëm, i çuditshëm, i habitshëm, i kobshëm, i mynxyrshëm.

ALZ,~I m. sh. ~A, ~AT Varëse gushe prej metali. Mori dhuratë një alz të bukur.

AMÁN pasth., bised. 1. Përdoret me ngjyresa të ndryshme për të shprehur një lutje ose për të kërkuar falje a mëshirë; të lutem. Aman, moj bijë, pse nuk më dëgjon? Aman, mos ma kujto! Aman, mos e qorto këtë radhë! Aman, mos e godit! Aman më ndihmo! Aman të thashë, mos fol me zë të lartë! Aman, mjaft më! Mos më thuaj më, aman!
2. Përdoret për të përforcuar shprehjen e pakënaqësisë për diçka ose për qesëndi. Aman, sa i keq që është! E shau, po aman se ç’e mori pastaj!
3. Përdoret për të shprehur keqardhje, dashuri etj. Aman sa keq më vjen! Aman, sa shumë e dua! Aman, nuk kishte faj ai fëmijë!
4. Përdoret për të shprehur habi ose padurim. Aman sa bukur që është! Aman, sa kohë ka që nuk jemi parë! Aman, sa shumë u vonuan!

AMANÉT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Një gjë që ia lëmë dikujt për ta ruajtur e për t’u kujdesur për të; porosi e rëndësishme që i japim dikujt për të na bërë patjetër një punë; porosi që dikush ia lë tjetrit si një përgjegjësi. Lë amanet. E kam amanet. Jap një amanet. I lë djalin amanet derisa të kthehem. Ia la në fjalë amanet.
2. Dëshira, porosia ose fjalët e fundit që lë njeriu para vdekjes. Amaneti i babait. Amaneti i dëshmorëve. Çoj në vend amanetin. Po lë një amanet. Plaku vdiq po la amanete pas. Ajo është amanet i nënës.
♦ Ta jep amanetin në *dorë (dikush). I mori amanetin (dikujt) 1. E mundoi shumë, e keqtrajtoi; ia solli (ia pruri) shpirtin në majë të hundës. 2. E turpëroi, e nëpërkëmbi, ia nxiu faqen.
✱Sin.: dëshirë, porosi, kërkesë, testament.

AMBÁRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Shkop i trashë; hu; dajak. Nguli ambarrën në tokë. Hëngri një ambarrë të fortë (fig.) mori një dajak të mirë.
✱Sin.: hu, shkop, stap, shtyllë, trung, dajak, kopaçe.

AMÍN pasth. 1. fet. Fjalë që përdoret për të mbyllur një lutje dhe ka kuptimin ‘Ashtu qoftë! Ashtu u bëftë!’ Amin, o Zot! Amin, o Perëndi!

2. bised. Përdoret për të shprehur pëlqimin a miratimin për diçka që thuhet.

3. si em., fet. Lutje dëshiruese ose miratuese. Amini nuk ndihmon po s’punove. Mos u nis pa thënë aminin. E bëra aminin u luta (për diçka), bëra lutjen. Erdhi pa amin erdhi pa u lutur. Ia mori aminin them lutjen kur dikush është duke dhënë shpirt. Ia këndoi aminin (dikujt) vdiq. Ia këndoi aminin asaj pune e kreu atë punë. U krye, me amin e pa amin. U bë me dashje a pa dashje, me miratim a pa miratim.

ANALÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Metodë studimi me të cilën e tëra zbërthehet në pjesët e veta përbërëse, me qëllim që të zbulohet ndërtimi i së tërës dhe lidhjet ndërmjet pjesëve; kund. sintezë. Analizë shkencore. Analizë financiare. Analiza dhe sinteza. Përdor analizën.
2. Shqyrtimi i një çështjeje, i një pune, i një vepre etj. duke e zbërthyer dhe duke e vështruar nga të gjitha anët e me imtësi; procesi i hetimit të hollësishëm dhe sistematik për të nxjerrë përfundime. Analiza vjetore. Analizë statistikore kompjuterike. Analiza e punës. Analiza e shkaqeve (e të metave). Analiza politike e ngjarjes. Analiza e sjelljes. I bën analizën. Marr në analizë. Analiza zbuloi dobësitë e planit. Analiza matematikore. Analiza objektive. Në analizë të fundit (libr.) pasi është shqyrtuar nga të gjitha anët, në fund të fundit.
3. spec. Zbërthimi i një lënde në elemente për të përcaktuar përbërjen e saj dhe vetitë e elementeve; zbërthimi i një figure, i një vale, i një rrezatimi etj. në elemente të veçanta. Analizë kimike. Analizë spektrale (elektrike). Analiza e gjakut (e ujit). Laborator analizash. Përfundimet e analizave. Bën analizën. Mori përgjigjen e analizave.
4. gjuh. Zbërthimi i fjalëve ose i fjalive në pjesët përbërëse për të përcaktuar vlerat e tyre gramatikore, leksikore, semantike, sintaksore etj. veç e veç. Analiza gramatikore (fonetike, morfologjike, sintaksore, leksikore, kuptimore). Analiza stilistike. Analiza logjike. Analiza gjuhësore ndihmon të kuptuarit e strukturës së fjalisë.
✱Sin.: analizim, zbërthim, shkoqitje, përimtim, shqyrtim, shoshitje, qëmtim, qëmtesë, hetim, zbulim.