FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁKÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET hist. 1. Monedhë argjendi turke. Paguhej (blihej) me akçe. Kushtonte pesë akçe.
2. fig. Para, pasuri. Pa akçe s’bëhet asnjë punë. Ai ka akçe për të ndërtuar shtëpi. Ai e ka hak akçen e tij se e kreu punën.

APOÉN,~I m., fin. Shuma që shënon një monedhë etj.; shuma e rrumbullakosur me të cilën janë emetuar paratë në qarkullim (kartëmonedhat dhe monedhat) të disa vendeve dhe të letrave me vlerë; vlera nominale monedhave dhe kartëmonedhave; vlera e një kartëmonedhe letre si mjet pagese; vlerë e një kambial me të cilin shlyhet një borxh. Kartëmonedhë me një apoen prej 400 lekësh. Kambial i lëshuar me apoen 1000 eurosh.

AR,~I_I m. 1. kim. Metal i rrallë e i çmuar, me ngjyrë të verdhë, që është i butë e punohet mirë dhe që përdoret për të bërë sende zbukurimi, monedha etj. ose si masë vlere; flori (simboli Au). Ar i pastër (i kulluar). Shufër ari. Monedhë ari. Medalje (unazë, kupë, dhëmbë etj.) ari. Fill ari. Minierë ari. Ngjyrë ari. I larë me ar. Vesh me ar.
2. Fill i praruar që përdoret për qëndisje; bised. veshje e qëndisur me këtë fill. Jelek ari. Qëndis me ar. I veshur në ar.
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme ari ose sende të tjera: Ar i bardhë kim. metal fisnik që krijon lidhjen ar, nikel e platin dhe përdoret për bizhuteri dhe si shtresë në emetimin e të hollave. Ar 12-karatësh ar me pastërti pesëdhjetë për qind. Ar 18-karatësh ar me pastërti shtatëdhjetë e pesë për qind. Ar 24-karatësh ar me pastërti mbi nëntëdhjetë e nëntë për qind.
♦ Ar i bardhë libr. pambuk. Ari i gjelbër libr. drurët e pyjeve si lëndë shumë e vlefshme për ndërtim, për orendi etj.; pyjet si pasuri e madhe. Ari i zi libr. nafta ose qymyri si pasuri të mëdha për njerëzimin. I ra ari në *ujë (dikujt). *Fjalë ari (e artë). Merr ar pa kapar (dikush) mëson e fiton mençuri nga cilido, është i hapur për të përfituar kurdoherë e nga kushdo. Të peshon me ar (me *flori). Ta shet bakrin për ar (dikush) shih ta shet sapunin për djathë (dikush).

ARGJÉND,~I m. 1. kim. Metal i rrallë e i çmuar, i butë, me ngjyrë të bardhë të shkëlqyer, që punohet lehtë dhe që përdoret për të bërë sende, zbukurime, monedha, enë etj. (simboli Ag); serm. Argjend i pastër. Kupë (lugë) argjendi. Monedhë argjendi. Shufër argjendi. Medalje argjendi. Unazë argjendi. Fill argjendi. Punime argjendi. I larë me argjend. Ngjyrë argjendi. Tregtim argjendi. Pluhura metalike prej argjendi.
2. Fill i larë me këtë metal, që përdoret për qëndisje. Qëndis me argjend.
3. zakon. sh. ~E, ~ET Argjendurina.
4. Pjesë e dytë e emërtimeve të përbëra për disa lloje bimësh. Bar argjendi bot. këputje. Lule argjendi bot.

ÁRTË (i, e) mb. 1. Që është bërë prej ari ose që është larë me ar; që është punuar ose qëndisur me fije ari, i florinjtë. Unazë e artë. Monedhë e artë. Medalje e artë. Orë e artë. Zinxhir i artë. Jelek i artë. Dhëmb i artë. Ylli i artë ylli që jepet për titullin “Hero i Popullit”.
2. Që ka ngjyrën e arit, i verdhë, shkëlqyes. Flokë të artë. Grurë i artë. Rreze të arta.
3. fig. Që ka vlera të mëdha, që ka veti a aftësi të çmueshme. Zemër e artë. Ka duar të arta. Fjalë të arta shprehje, porosi a këshillë që përmban një të vërtetë me vlerë.
♦ *Çelës i artë libr. *Epoka e artë libr. *Fjalë e artë (ari). *Fond i artë libr. Ka *duar të arta (dikush). I ka duart të arta (dikush) është i aftë e i përsosur në punë; ka duar të arta; i ka duart flori; i bëhet balta flori. Ka *zemër të artë (dikush). E ka zemrën të artë (dikush) është shumë i mirë, është zemërgjerë, i dashur dhe i drejtë; ka zemër të artë; e ka zemrën flori. *E mesmja e artë libr. *Viç i artë libr.

AS,~I_II m. sh. ~E, ~ET hist. Monedhë e vogël romake prej bakri. Okë e as fare lirë.

ÁSP/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT 1. vjet. Monedhë e argjendtë me vlerë të vogël, që përdorej në Shqipëri para Shpalljes së Pavarësisë. Për një aspër shumë lirë.
2. Thërrmijëz shkëlqyese. Aspra shkëlqyese. Ishte si aspra.
♦ U shit për tridhjetë aspra (dikush) tradhtoi e u hodh në anën kundërshtare për një shpërblim fare të vogël.
✱Sin.: shkëndijë, shkëndijëz, xixë, xhixhë, xhiçkë.

BÁK/ËR,~RI m. 1. kim. Metal me ngjyrë të kuqërreme që punohet lehtë dhe që është përcjellës shumë i mirë i elektricitetit e i nxehtësisë (simboli Cu). Bakër i kuq. Bakër i pastër. Bakër i petëzuar. Tel bakri. Enë (tepsi, kusi) bakri. Monedhë bakri. Minierë (mineral) bakri. Industria e bakrit. Shkrirja (derdhja) e bakrit. Pasurimi i bakrit. Lidhje bakri. Ngjyrë bakri. Brez me pllaka bakri.
2. Kripë helmuese që formohet prej këtij metali në enët e pakallajisura. Lëshon (nxjerr) bakër ena.
3. vet. sh. ~RA, ~RAT Bakëret. Kallajisi bakrat.
4. fig., keq. Diçka që nuk vlen shumë a që nuk e çmojmë si duhet. Para bakër diçka me vlerë të pakët ose fare pa vlerë.
♦ U bë bakër (diçka) u shkretua, u tha krejt; humbi çdo vlerë, nuk jep më asgjë. M’u bë barku (mulla) bakër nuk kam ngrënë gjë, e kam barkun bosh; më ka marrë shumë uria; m’u tha zorra; m’u bë barku petë; më këndojnë zorrët; më shkoi (më vajti) barku prapa. M’u bë syri bakër (për diçka) kam kohë që e dua ose e kërkoj diçka; (zakonisht për të ngrëna); digjem nga dëshira për ta pasur diçka; m’u tha syri; m’u hap syri. Ma bëri syrin bakër (dikush) më ka marrë shumë malli për dikë, të cilin ka kohë që s’e kam parë; më këputi malli, pres me padurim që ta shoh; e dua shumë; më thau sytë; m’i bëri sytë ujë; më ranë sytë (për dikë); kund. nuk më preu barku (për dikë). I doli bakri (dikujt) keq. shih i doli boja (dikujt) keq. iu zbulua fytyra e vërtetë, doli siç është; i doli kallaji; i doli boja. E ka syrin bakër (dikush). 1. Ka vështrim të mprehtë e kap çdo gjë, është syhapët. 2. I shkëlqejnë sytë, i ndritin sytë nga gëzimi, nga trimëria etj.; e ka syrin (i ka sytë) xixë. *Para bakri mospërf. Ta shet bakrin për *ar (dikush). Më ka zënë syri bakër (për diçka) shih m’u bë syri bakër (për diçka).

BIMETALÍK,~E mb., spec. Që përbëhet nga dy metale a që përmban dy metale, dymetalor. Monedhë bimetalike. Termostat bimetalik.

DENÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT fin. Monedhë ose një njësi monetare që përdoret në disa vende. Denari maqedonas. Denari serb. Denari algjerian.

DEVÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. fin. Monedhë që shërben si mjet pagese në tregtinë ndërmjet shteteve. Devizë e fortë (e lirë). Bilanci i devizës. Ktheu në devizë. I dhanë devizë.
2. libr. Formulë e shkurtër, që shpreh thelbin e një ideje a të një qëllimi; moto në punë a në jetë. Deviza e atdhetarëve tanë. Deviza e Rilindjes - “Dhe drita e diturisë përpara do të na shpjerë”.

DHJETËLÉKËSH,~E mb. 1. Që ka vlerën dhjetë lekë (për monedhën). Kartëmonedha e dikurshme dhjetëlekëshe. Monedhë dhjetëlekëshe.
2. Që e ka çmimin dhjetë lekë. Tortë dhjetëlekëshe. Sapun dhjetëlekësh.

DHJETËQINDÁRKËSH,~E mb. 1. Që ka një vlerë prej dhjetë qindarkash. Monedhë dhjetëqindarkëshe.
2. Që e ka çmimin dhjetë qindarka. Lëpirëse dhjetëqindarkëshe. Laps dhjetëqindarkësh.

DHJETËQINDÁRKËSH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bised. Monedhë dhjetëqindarkëshe. Në xhep kisha vetëm ca dhjetëqindarkëshe. Plumbi i zvogëluar sa një dhjetëqindarkëshe. Një shenjë sa një dhjetëqindarkëshe në kofshën e majtë.

DHJÉTËSH,~I m. sh. ~A, ~AT 1. hist. Monedhë me vlerë prej dhjetë njësish më të vogla monetare. U grabitnin edhe dhjetëshin e fundit. Nuk më kishte mbetur asnjë dhjetësh.

2. fet. Dhjetë ditë rresht përgjatë muajit të Ramazanit. Dhjetëshi i fundit i Ramazanit. Dhjetëshi i parë i muajit. Dhjetëshi i artë i Ramazanit.

DHRAHMÍ,~A f. sh. ~ , ~TË hist. Njësia monetare bazë e Greqisë para vendosjes së euros; monedhë me këtë vlerë. Dhrahmia greke te kursi i këmbimit. Dhrahmi argjendi. Punonte për pak dhrahmi në orë. Rënia e dhrahmisë.

DINÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njësia monetare bazë e ish-Jugosllavisë, e Algjerisë, e Tunizisë, e Irakut, e Maqedonisë së Veriut etj.; monedhë që ka këtë vlerë. Dinari maqedonas.
2. vjet. Marcel. Veshje me dinarë të varur.

DISTRIBUTÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT tek. 1. Mekanizëm i vogël në një makinë, që shërben për të shpërndarë rrymën elektrike nëpër cilindrat, sipas radhës së punës së motorit. Distributori i makinës. Boshti i distributorit.
2. ek. Agjenci a biznes qendror që shpërndan mallra me shumicë në dyqane dhe në biznese të tjera; shpërndarës me shumicë. Distributor për Shqipërinë. Distributori kryesor.
3. Mjet ose pajisjeje që përdoret për të shpërndarë një lëndë a produkt të veçantë. Distributor i benzinës pikë furnizimi me benzinë për automjete. Distributor automatik makinë që nxjerr një artikull të vogël, si një ushqim të gatshëm, shishe me ujë, kanaçe me pije, kafe, cigare etj., kur në të futët më parë një monedhë.

DOLLÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njësia monetare bazë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe e disa vendeve të tjera; monedhë që ka këtë vlerë. Dollari amerikan. Kriza e dollarit. Zhvleftësimi i dollarit. Politika e dollarit.
2. vjet. Njësi e vjetër monetare me vlerë pesë franga; monedhë që kishte këtë vlerë (edhe në Shqipëri para Çlirimit).

DUKÁT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. hist. Monedhë e vjetër prej argjendi dhe me vonë prej ari, që përdorej në disa vende të Evropës Perëndimore. Më i mirë një mik, se njëqind dukatë. (fj. u.).
2. vjet. Ar. Shpatë prej dukati.