FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSTRAKT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. 1. Veçoj ose largoj përmes procesit mendimor diçka nga konteksti i saj konkret dhe e trajtoj në një mënyrë më të përgjithshme ose më konceptuale; përgjithësoj tiparet e lidhjet e veçanta të sendeve e të dukurive, bëj abstraksion, bëj përgjithësim. Abstraktoj veçoritë e njëmendësisë. Abstraktoj metodën e punës. Abstraktoj idenë e veprës. Abstraktova mendimet e shprehura në punim.
2. filoz. Nxjerr një ide të përgjithshme duke lënë mënjanë hollësitë ose detajet e veçanta. Abstraktoj një koncept filozofik. Astrakton forma simbolike. Ai ka abstraktuar konceptimin mbi jetën.
3. inf. Veçoj detajet specifike të një sistemi dhe krijoj një strukturë më të përgjithshme. Abstraktoj modele komplekse për t’i bërë ato të kuptueshme ose të thjeshta. Abstraktoj një softuer.
4. mat. Përgjithësoj një koncept duke e thjeshtuar me modele ose simbole. Abstraktoj një rregull matematike. Abstraktoj struktura algjebrike. Abstraktoj rregullat gjeometrike.
5. art. Mënjanoj shprehjen realiste duke krijuar forma simbolike ose të thjeshtëzuara. Abstraktoi figura ekspresioniste. Abstrakton figurën e drurit.

AEROMODELÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT tek. Specialist në aeromodelim; ai që ideon dhe ndërton modele aeroplanësh, helikopterësh, aeroanijesh, dronësh etj. Aeromodelist i talentuar. Ai punon si aeromodelist. U specializua si aeromodelist.

AEROMODELÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET tek. Specialiste në aeromodelim; ajo që ideon dhe ndërton modele aeroplanësh, helikopterësh, aeroanijesh, dronësh etj. Aeromodeliste e zonja. Ajo ka kryer drejtimin për aeromodeliste.

AKADEMÍZ/ËM,~MI m. 1. Trajtim thjesht teorik i çështjeve shkencore e mësimore pa u mbështetur në anën praktike; zbatim i ngurtë i rregullave, i formave dhe i kërkesave të një fushe të shkencës, të artit etj.; ndarje e dijes nga jeta e njëmendtë. Akademizëm letrar. Akademizëm historik. Rryma e akademizmit. Vuan nga akademizmi. Akademizëm humoristik.
2. Mënyrë mendimi ose veprimi që është i lidhur ngushtë me standardet e institucioneve akademike, që përqendrohet në formalizëm, në rregulla të ngurta dhe në disiplinat tradicionale.
3. art. Rrymë në artet figurative, që ndjek rregulla e modele të artit klasik. Akademizëm artistik.

ANAMORFÍZ/ËM,~MI m. 1. opt. Ndryshim i qëllimshëm i formës së një figure ose të një imazhi, i cili duket i çrregullt ose i shtrembëruar nga këndvështrimi i zakonshëm, por merr formën e saktë kur shihet nga një kënd i veçantë ose përmes një sipërfaqeje të lakuar. Shformimi i hapësirën pamore përmes anamorfizmit. Anamorfizmi si teknikë që sfidon përfytyrimin klasik të njëmendësisë.
2. art. Arti i vizatimit dypërmasor me një mjeshtëri të atillë që të krijohet iluzioni i thellësisë a i përmasës së tretë, kur figura e vizatuar shikohet nga një kënd i caktuar. Përdor anamorfizmin në artin pamor. Eksperimentoi me anamorfizmin.
3. mat., kompj. Shfrytëzimi i vlerave për të krijuar e për të zhvilluar modele; proces ndërtues, që përfaqëson funksione të cilat prodhojnë struktura të të dhënave, duke filluar nga një vlerë bazë dhe duke e zgjeruar atë shkallëshkallshëm; kund. katamorfizëm. Anamorfizmi ndërton strukturë të dhënash.

ANTROPONIMÍK,~E mb. Që lidhet me antroponiminë; që i përket antroponimisë, i antroponimisë. Studime antroponimike. Modele antroponimike shqipe. Shenjë antroponimike. Gjurmë të lashta antroponimike. Korpusi antroponimik i gjuhës shqipe. Fondi antroponimik i gjuhës.

AUTÍZ/ËM,~MI m., mjek. Çrregullim biologjik i zhvillimit të trurit që karakterizohet nga ndërveprimi dhe komunikimi i dobët ose aspak social dhe nga modele të kufizuara dhe të përsëritura të sjelljes. Person me autizëm. Diagnostikimi i autizmit. Simptomat e autizmit. Faktori trashëgues i autizmit. Studimet për autizmin.

BIOLINGUISTÍK,~E mb., gjuh. Që lidhet me biolinguistikën, i biolinguistikës. Zhvillimi biolinguistik i fëmijëve. Modele biolinguistike. Teoritë biolinguistike. Hulumtime biolinguistike.

BREVIÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT fet. Libër i lutjeve; uratore. Breviarët romakë. Libri i Buzukut përmban elemente të një breviari. Leximi i breviarëve. Modele breviarësh.

DISENJÚAR (i, e) mb., tek. I paraqitur në formë vizatimi a skice; që është i skicuar a i vizatuar. Detale (modele) të disenjuara. Plane ndërtimi të disenjuara.

DISÉNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT [DISÉNJO,~JA f. sh. ~, ~T] tek. Vizatim, skicë zbukurimi etj. në letër a mbi diçka tjetër, si modele për prodhimin e veshjeve, të pajisjeve elektronike, për ndërtime etj. Bëj një disenjë. Disenjo e publikuar. Regjistrimi i një disenjoje.

GJENER/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Përftoj, prodhoj a formoj diçka të re; rifreskoj. Gjeneroj ide. Disa modele universale gjenerojnë pafundësi thëniesh (gjuh.). Gjenerojmë shumë të ardhura. Gjenerojnë energji të pashtershme.
✱Sin.: riprodhoj, përfitoj, krijoj, formoj, ngjiz.

GJIPSOTÉK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Kthinë muzeu për skulpturat prej gjipsi. Në gjipsotekë ruhen modele antike për studim.

HITHËBÚT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Lamium pictum, Lamium amplexicaule) Bimë barishtore e lëndinave dhe e arave, që i ngjan hithrës, me kërcell në trajtë katërkëndëshi me push të imët, me lule ngjyrë rozë në vjollcë, e njohur zakonisht si hithra e vdekur; hithërbutë.
2. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme hithëbutash. Hithëbuta e verdhë (lat. Lamium galebdolon) bimë shumëvjeçare me lule të verdha, në familjen e nenexhikut, që lulëzon në fund të pranverës dhe në fillim të verës; hithra e artë. Hithëbuta e bigëzuar (lat. Lamium bifidum) bimë barishtore njëvjeçare, e lulëzuar, në familjen e nenexhikut, me kërcell të ngritur ose të shtrirë, me lule të bardha dhe një buzë të poshtme thellësisht të dyfishtë. Hithëbuta e bardhë e vdekur (lat. Lamium album) hithari. Hithra e vdekur (lat. Lamium dead-nettles) bimë barishtore, me rreth tridhjetë varietete, si shumëvjeçare ashtu edhe njëvjeçare, me kërcell katror dhe gjethe të trasha, me modele të larmishme, me lule me dy buzë, me një gamë të gjerë ngjyrash. Hithëbuta e madhe hithëbuta e bardhë.

MAKETÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që bën modele të veprave të artit, të ndërtesave etj.; ai që bën makete.

MAKETÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Ajo që bën modele të veprave të artit, të ndërtesave etj.; ajo që bën makete.

MANEKÍN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kukull prej druri, prej plastike etj. në madhësinë dhe pamjen reale të trupit të njeriut, gjysmë trupi ose e plotë, që përdoret për të paraqitur rroba të gatshme ose që u shërben piktorëve e skulptorëve si model. Në një dollap xhami ishte një manekin piloti. E veshi manekinin si alpinist. Shoh manekinët në vitrinë (muze). Rri si manekin rri si i ngrirë.
2. Ai që paraqet modele të ndryshme rrobash duke i veshur vetë në trup. Djali punonte si manekin.
3. mospërf. Njeri pa karakter, që bëhet lodër në duart e dikujt tjetër. Ai ishte thjesht një manekin gojëmbyllur. Ai politikan ishte një manekin që tundte kokën.

MERMERIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. I jap pamjen e mermerit, e zbukuroj një sipërfaqe me modele e ngjyra si të mermerit (për letrën, për murin, për orenditë etj.).

MODÉL,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Diçka që zakonisht është punuar veçan dhe merret si shembull për të bërë edhe një tjetër ose disa të tjera si ajo; gjedhe; diçka e prodhuar rishtas në seri sipas një gjedheje të caktuar ose në një formë të re a me një ndërtim të ri. Model i ri (i vjetër, i thjeshtë) veglash pune. Modele të reja këpucësh. Modele pranverore (dimërore) të pardesyve (palltove). Modeli i fustanit (i bluzës, i raftit). Modele të përmirësuara biçikletash (automjetesh). Pushkë (armë) model i shekullit të kaluar. Modele pikture (vizatimi). Modele shkronjash. Kopjoi një model. E bëri sipas modelit.
2. Kallëp ose formë që shërben për të prodhuar sende të tjera në seri, të cilat kanë trajtë e përmasa të njëjta me të. Model prej metali (llamarine, druri, allçie, balte, kartoni). Foleja e modelit. Bëj (përgatit) një model. E derdhi në model.
3. Skema ose paraqitja e zvogëluar e një sendi a e një objekti; maket. Model makine (anijeje, aeroplani). Model ure (ndërtesë). Model fshati.
4. art. Njeri ose send, të cilin e mban përpara një piktor a një skulptor si gjedhe për të krijuar një vepër arti. E zgjodhi për model. E kishte model. Qëndrimet e modelit.
5. fig. Njeri a diçka që shquhet për cilësi të larta dhe që merret si shembull për t’u ndjekur edhe nga të tjerët; shembull. Model heroizmi (vetëmohimi, besnikërie, trimërie, vendosmërie, pune, thjeshtësie). Mësuesi është model për nxënësit. Model stinor çmimesh (ek.) seri çmimesh brenda vitit, e cila ndryshon në mënyrë pak a shumë të rregullt, si rezultat i ndikimit të stinëve në prodhim, në marketing dhe në kërkesë.

MODÉL/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Vajzë a grua që pozon për një piktor, për një fotograf a që reklamon veshjet në sfilata mode. Është modele shumë e famshme.