FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ACÁR,~E mb. 1. Që është shumë i ftohtë, që është me ngrica e akull. Mot (dimër) acar. Erë acare. Stinë acare.
2. Që është i pastër e i kulluar, shumë i kthjellët. Ujë acar. Krua acar. Pus acar. Liqen acar. Qiell acar.
3. Që është shumë i pastër e i rregullt në veshje, që mbahet elegant; që ka kujdes për pastërtinë e rregullin. Djalosh acar. Vogëlushe acare. Zonjë acare.
4. fig. I mprehtë, i shkathët. Fëmijë acar. Mendje acare.
✱Sin: i acartë, i akullt, i ftohtë, i pastër, i kulluar, i kthjellët, i rregullt, i mërdhirë, i ngrirë, i mprehtë, i shkathët.

ADOLESHÉNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që ka moshën ndërmjet fëmijërisë dhe pjekurisë, i ri. Ai është adoleshent. U tregua adoleshent. Mosha e adoleshentit.
2. fig. Djalosh a njeri i papjekur, naiv, i padjallëzuar; njeri papërvojë jetësore. Ishte sjellje prej adoleshenti. Me mendje të adoleshentit.
✱Sin.: djalosh, rinosh, i ri, jomadhor, i papjekur.

ÁKU/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT 1. Ujë i ngrirë. Akull i trashë (i hollë). Akull i përjetshëm. Shtresë (cipë) akulli. Hell (qiri) akulli. Copë (kallëp) akulli. Fabrikë (punishte) akulli. Ujë me akull. Balet në akull. Zë akull. Shkriu (ngriu) akulli. Vë në akull. Rrëshqas në akull.
2. përd. mb. Shumë i ftohtë. M’u bënë duart akull.
3. përd. mb. Shumë i pastër; i ngrirë. E bëri shtëpinë akull. I rrinë (i mban) rrobat akull.
4. përd. mb., fig. I ftohtë, pa ndjenja (për njeriun); i ngrirë. Është akull me mua. Më qëndron akull.
5. përd. ndajf. Shumë, fare (me mbiemrat); shumë bukur, shumë mirë, shumë pastër (me foljet). Akull i ftohtë. 1 pastër akull. Akull i ri. Ishte veshur akull.
♦ Me akull të mendjes me gjykim a me arsye të ftohtë; i qetë, i përmbajtur e i qartë. Akull me tel shumë e bukur, shumë e mirë; është bukuri e rrallë; të rrëzon nga kali (dikush); t’i marrësh (t’i rrëmbesh) kokën (dikujt); shtie hënën përdhe (dikush); kund. s’hahet as me vaj e as me uthull (dikush). U bëra akull. 1. Ngriva së ftohti; u bëra kallkan; u bëra borë; u bëra kërcu. 2. U shtanga nga një lajm i keq a nga një e papritur; m’u bë zemra akull; më ngriu (m’u prish) gjaku. Të bëhet pështyma akull bën acar i madh, është shumë ftohtë, thahesh së ftohti; të ngrin gjuha në gojë; të bien thonjtë; të bie hunda përdhe; fle ujku me delen. M’u bë zemra akull u tmerrova, ngriva nga frika, nga dëshpërimi a nga një fatkeqësi; nuk ndiej më asgjë, jam i ftohtë ndaj gjithçkaje; u bëra akull; u bëra kallkan. E bëri akull (dikush). 1. (diçka a diku). E pastroi shumë mirë, sa ndrit nga pastërtia, e shkëlqeu. 2. (dikë) shih e la lakuriq (dikë). Ma bëri zemrën akull (dikush a diçka) më tmerroi, më kalli frikën a tmerrin; më dëshpëroi shumë; më bëri të mos ndiej më asgjë. Më ka rënë akull në gjunjë shih m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. (E do) si akullin në gji (dikë) iron. nuk e do fare, nuk e duron dot, e urren; e do si prushin në gji iron.; (e do) si zjarrin në gji iron.; e do si mëzi samarin; nuk do t’ia shohë sytë (dikujt); nuk ia sheh dot bojën (dikujt). Ia fërkoj kokën me akull (dikujt) e bëj të vijë në vete, e sjell ndër mend që të shohë e të kuptojë se ç’po bën a ç’duhet të bëjë. E ka gjakun akull (dikush) është krejt i ftohtë e i pandjeshëm; nuk i bën përshtypje e nuk kthen përgjigje për asgjë; është gjakftohtë; ka gjak të ftohtë. E ka mendjen akull (dikush) e ka gjykimin të kthjellët, ka kujtesë të shkëlqyer, nuk e ka lënë mendja; mendon e arsyeton me gjakftohtësi, qartë e me logjikë të shëndoshë; ka mendje të ftohtë (dikush). E kam zemrën akull nuk kam asnjë ndjenjë, jam i mpirë krejt nga dëshpërimi, jam bërë i pandjeshëm (zakonisht pas një fatkeqësie); nuk kam më besim a shpresë për diçka; e kam barkun (zemrën) të ftohtë. Ngrin akull në korrik (dikush). 1. Është ngatërrestar i madh, bën hile e gënjen; bën të pabërën. 2. Është shumë i zoti, bën edhe të pamundurën. Ngul këmbët në akull (dikush). 1. Është pa mbështetje, nuk ka ku të mbahet. 2. Ngul këmbë kot ose kur nuk duhet, se nuk mund të arrijë atë që do; tregohet kokëfortë. Më rri barku akull (për dikë) jam i shqetësuar që nuk e kam pranë, më merr malli shumë për dikë; më digjet zemra prush; m’u këput shpirti (zemra); kund. s’më ha (s’më pret) malli (për dikë) iron. Shkel mbi akull (dikush) nis një punë me rrezik, bën diçka nga e cila mund ta pësojë; ia hyn diçkaje të pasigurt. Shkriu akulli libr. nisi një ndryshim për të mirë, zunë të përmirësohen kushtet e të kapërcehet një gjendje e vështirë; nis të zgjidhet një mosmarrëveshje, të kapërcehet një zemëratë etj. E shkruaj në akull (diçka) libr. e quaj të humbur diçka; e bëj diçka me mendimin që të harrohet shpejt; e shkruaj në ujë; e shkruaj në rërë. U thye akulli libr. shih shkriu akulli libr. Thyej (çaj, shkrij) akullin libr. bëj hapin e parë e më të vështirë; hap i pari shtegun për të tjerët në një punë që ka ngecur në vend. E var në akull (dikë) mospërf. nuk e përfill, nuk i jap rëndësi, s’pyes fare për të; e heq (e fshij) nga defteri; s’e vë (s’e zë, s’e shtie, s’e fut) në numër; s’e bëj për osh; nuk e vë në shpatull të pulës; kund. e kam (e mbaj) mbi krye (mbi kokë) e lart (e sipër).

AKULLTÁR,~E mb. Që gjykon me mendje të qetë, të ftohtë; me mendje të kthjellët. Qëndrim akulltar. Me ndjesi akulltare. Fjalë akulltare.
✱Sin.: i ftohtë, gjakftohtë, akull, mendjeakull, mendjekthjellët.

AKULLTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT fig. 1. Ai që mban qëndrim të ftohtë; njeri i ftohtë; i pandjeshëm
2. Ai që gjykon me mendje të qetë, të ftohtë e të kthjellët.

AKULLTÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET fig. 1. Ajo që mban qëndrim të ftohtë; njeri i ftohtë; e pandjeshme.
2. Ajo që gjykon me mendje të qetë, të ftohtë e të kthjellët.

ANADOLLÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. hist. Banor turk i Azisë së Vogël në periudhën e feudalizmit ushtarak osman; ushtar ose përfaqësues i pushtuesve osmanë. Anadollak i shquar si tregtar. Takova një anadollak. Erdhi një anadollak me mallra orientale.
2. keq. Ai që është i prapambetur, që mendon e vepron sipas zakoneve të vjetruara e prapanike; njeri i pagdhendur, njeri i vrazhdë. Anadollak me mendje e zakone.

ANALIZÚES,~E mb. Që analizon, që ka prirje për të bërë analiza; kund. sintetizues. Ekspert analizues. Mjet analizues. Metodë analizuese. Fakte analizuese. Vlerë analizuese. Gazetari analizuese. Shkrim analizues. Mendje analizuese. Aftësi analizuese.
✱Sin.: zbërthyes, shkoqitës, përimtues, shqyrtues, shoshitës, qëmtues.

ANAMÉND/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. Jam me dy mendje, jam e pasigurt, jam dyshas, jam mëdyshas. Anamendem shpesh. Foli duke u anamendur.
✱Sin.: mëdyshem, mëdyzem, lëkundem, hutohem.

ANAMÉNDJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Të qenët me dy mendje; të qenët në gjendje hutie a pasigurie për të vendosur. Ishte me anamendje. Pa anamendje. Ka shumë anamendje.
✱Sin.: mëdyshje, dyshim, pasiguri, lëkundje, mosbesim.

ANAMÉNDUR (i, e) mb. Që është me dy mendje, i mëdyshur; i pasigurt. Njeri i anamendur. Duket i anamendur. Hapa të anamendur.
✱Sin.: i mëdyshur, i hutuar, i hutueshëm, i dymendjesh, i pasigurt, i papërcaktuar.

ANTITALÉNT,~E mb. 1. Që është kundër dikujt që është me talent.
2. Që nuk ka talent; që nuk ka dhunti, zotësi a aftësi për të bërë diçka shumë mirë e në mënyrë krijuese; që shpreh mungesë talenti. Është antitalent. Vajzë antitalente. Mendje antitalente. Shfaqje antitalente.

ARRATÍSUR (i, e) mb. 1. Që ka ikur fshehurazi nga një vend ku e kishin mbyllur për dënim ose kundër dëshirës; që ka marrë malet ose që ka kapërcyer kufirin për të shpëtuar nga ndjekjet ose nga një rrezik. Të burgosurit e arratisur. Ushtarët e arratisur.
2. fig. Që është shpërndarë, që ka humbur diku larg, që është tretur larg. Me mendje të arratisur. Me sy të arratisur.
3. vjet. Që ka marrë arratinë, që endet lart e poshtë, që bredh nga një vend në tjetrin. Kalorës i arratisur.
✱Sin.: i dëbuar, i përzënë, i ndjekur, i shporrur, i larguar, i tretur, i mërguar, i shpërndarë, i përndarë, i humbur, i syrgjynosur.
♦ Me *mendje të arratisur.

ARSÝE,~JA f. sh. ~, ~T 1. vet. nj., filoz. Shkalla më e lartë e veprimtarisë njohëse të njeriut, aftësia mendore për të gjetur shkaqet dhe për të zbuluar thelbin e dukurive, për të shpjeguar ligjet e zhvillimit të natyrës e të shoqërisë; mendja në kundërvënie me ndjenjën; tërësia e funksioneve logjike-njohëse që realizohen në bazë të njëmendësisë që perceptohet nga shqisat; funksioni më i lartë i mendjes njerëzore. Arsyeja e ftohtë. Qenie me arsye. Zëri i arsyes. Jashtë arsyes. Dëgjoj arsyen. I foli arsyeja.
2. Aftësia për të menduar e për të gjykuar në mënyrë të drejtë, në mënyrë logjike, në mënyrë kritike, për të kuptuar dhe për të arsyetuar; logjikë, mendim (kritik). Arsye e shëndoshë. Njeri me arsye. Flet (punon) me arsye. I bëj thirrje arsyes së dikujt. Humbet arsyen.
3. Shkak ose fakt që shpjegon a përligj një veprim; argument që sillet për të provuar diçka. Arsye objektive (subjektive). Arsye bindëse (e fortë). Për arsye shëndetësore. Për arsye pune. Për një arsye a për një tjetër. Për disa arsye. Mungon me (pa) arsye. S’ka arsye. Gjej arsye. Përdor arsyen. Arsye për të besuar.
♦ Nuk ha arsye (dikush) nuk kupton; nuk bindet me të mirë, nuk do të kuptojë; nuk i mbushet mendja; s’ha (s’merr) pykë; s’lëshon ashkël; s’lidhet as për bishti e as për krye. I jap arsye (dikujt) e shfajësoj, e përligj dikë për një veprim, i jap të drejtë. E ka arsyen në *majë të shpatës (dikush) keq. I thërras arsyes kërkoj që diçka të bëhet si duhet, të gjykohet drejt, jo me forcë; i thërras mendjes.
✱Sin.: mendje, logjikë, gjykim, arsyetim, tru, shkak, motiv, synim, shkas, shtysë, nxitje, shpjegim, arsyeshmëri, arsyetueshmëri, justifikim, pretekst.

ARÇÚK,~E mb. Që nuk është i vëmendshëm, që nuk është i përqendruar. Djalë arçuk. Me mendje arçuke.
✱Sin.: i shpërqendruar, i papërqendruar, i pavëmendshëm, i shkujdesshëm, i pakujdesshëm.

ÁSHK/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT Ashkël. Ashka të thata. Bëj ashka.
♦ Ashkë lisi (ahu, dushku) shih dru arre. Është ashkë e bujashkë (me dikë) shih ka një mendje (me dikë). Nuk i veton ashka e syrit (dikujt) shih nuk i dridhet bebja e syrit (dikujt).

ASOCI/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR spec., kal. Lidh dy ose më shumë gjëra, ide, mendime ose persona ndërmjet tyre në mendje ose në veprimtari të përbashkëta; e lidh me dikë ose me diçka; e fut a e përfshij diku. Më asocion me diçka. Vjeshta asocion me pleqërinë. Bora asocion pastërti.

BARK,~U f. sh. ~QE, ~QET 1. Pjesa e trupit të njerëzve a të kafshëve, ku gjenden stomaku, zorrët, mëlçia e zezë dhe organe të tjera; pjesa e trupit të qenieve të gjalla nga gjoksi e poshtë, e kundërt me kurrizin; stomak, mullë. Bark i madh (i fryrë). Bark i lëshuar (mjek.) bark i dhjamosur e me muskuj të dobësuar. Barku i lopës. Bark lundrak (anat.) bark i futur si me hark. Lëkura (cipa) e barkut. Fundi i barkut. Zgavra e barkut. Organet (muskujt) e barkut. Më dhemb (më pret) barku. Iu ënjt (iu fry) barku. E goditi në bark. I është rritur barku. Shtrihem në bark. I ra barku iu ul barku. Më vjen ujët deri në bark. Futet nën barkun e kalit. I vë një tullë të ngrohtë në bark. Iu thaftë lëkura e barkut! (mallk.). S'ngopet barku me fjalën që dëgjon veshi. (fj. u.). Barku na zbardh faqen, barku na thyen qafën. (fj. u.). Pula bëri vezën, gjelit i dhemb barku. (fj. u.). Barku i gjerë, truri i ngushtë. (fj. u.). Mos e mbaj të keqen në bark, se të mbyt. (fj. u.).

2. Stomaku e zorrët si organe ku hyn, qëndron e përpunohet ushqimi. Bark i ngopur (i pangopur). Me barkun plot (të zbrazët, bosh, esëll). E mbushi barkun (me bukë). I plasi barku (nga të ngrënët). Ngopi (fryu) barkun. E gërreu barku për bukë. S'ma do (s'ma nxë) barku. S'kishin gjë në bark. Mbushe barkun, ngarko kurrizin! (fj. u.). Barku mban një tog të liga, goja nuk mban një fjalë. (fj. u.). Edhe zorrët në bark trazohen. (fj. u.). Mos fol me bark, po me tru. (fj. u.).

3. bised. Sasia e ushqimit sa mund të mbajë stomaku. Hëngra një bark fiq. Ç’të bën barku, s’ta bën laku. (fj. u.). Çka s’të ngop syrin, s’të ngop as barkun. (fj. u.). Sa ha syri, nuk ha barku. (fj. u.). Sytë e mëdhenj, barku i vogël. (fj. u.).

4. Zgavra e poshtme e trupit të femrës ku është mitra, pjesa e brendshme ku zhvillohet pjella. Që në bark të nënës. Me bark të mbarë! (ur.) Fryti i barkut fëmija. Kanë lindur nga një bark. Ndrittë barku që e ka mbajtur! (ur.). Shqiptarin nuk e ka nxjerrë lokja prej barkut, por huta prej çarkut. (fj. u.).

5. Tërësia e fëmijëve që lind një nënë me një burrë; tërësia e të vegjëlve që pjell brenda një periudhe një kafshë ose gjithë vezët që bën një shpend a kandërr; pjellë, thark. Barku i parë fëmija i parë. Djalë i barkut djalë jo i gjetur. Familje me disa barqe. U ndanë barqe-barqe. Motër e vëlla nga dy barqe. Fëmijë (vëllezër) të një barku fëmijë (vëllezër) të lindur nga të njëjtët prindër. Barku i fundit fëmija i fundit. Çdokush flet për barkun e vet. (fj. u.).

6. etnogr. Tërësia e fëmijëve që vijnë nga një nënë si lidhje gjinie; tërësia e fëmijëve dhe e pasardhësve të një gjinie, gjiri. Bark i shtuar. Janë të një barku.

7. fig. Brez. Bark pas barku. Kanë kaluar katër barqe.

8. Sipërfaqja e përkulur dhe e harkuar e një sendi, faqja e fryrë e tij; pjesa e fryrë dhe e rrumbullakët e një ene, e një voze etj.; pjesë e dalë. Barku i enës (i shtambës, i vozës). Barku i anijes. Barku i oxhakut. Mur me bark. Sharrë me bark. Lëshon (nxjerr, jep, bën) bark. I vë shishet bark më bark.

9. Pjesa e zgavërt e një sendi, pjesa e brendshme ku futet diçka; gjiri, brendësia, zgrofi. Barku i furrës. Barku i malit (i minierës, i shpellës). Barku i tokës. Në barkun e shkëmbit.

10. vet. nj. Mesi i një periudhe kohe. Në bark të javës (të muajit, të verës, të vitit).

11. bised. Sëmundje që shfaqet me dalje jashtë shpesh e hollë, diarre, euf. nevojë e hollë. Barku i keq (i lig) dizenteria. Barku i verës. E heq (i shkon, i vete) bark. Ka (del) bark. E zu barku. Të jep bark. Vuan nga barku. Ishte me bark. E lau (e griu) barku.

12. fig., bised. Zemra; shpirti. Me gjithë bark. Me bark të plagosur. I kalbur në bark. Më iku barku. S'e kam atë bark. I ka hyrë frika në bark. M'u prish barku. Më plasi barku! (iron.). S'kam bark ta shoh. Më bëhet barku mal. M'u bë xhumbë në bark. Më këputet barku. Më qan barku. Atë që të do barku! (ur.).

✱Sin.: stomak, mullë, pjellë, thark, gjiri, brez, plëndës, brendësi, gji, brendi, e brendshme, diarre, purthë, spirë, amel, shkulë, dizenteri.

♦ Bark pas barku shih brez pas brezi. Bark për barku të bashkuar, njëri pranë tjetrit; kokë më kokë; bythë më bythë bised.; si delet në vathë. Me barkun bosh (të zbrazët) pa ngrënë asgjë; esëll; i uritur; kund. me barkun plot. Për një bark bukë për pak gjë; shumë lirë, për hiçgjë, thuajse falas; për një copë bukë. Me barkun te buza (te goja) shtatzënë në muajin e fundit të barrës. Barku i fundit fëmija që lind i fundit, barra e fundit e fëmijëve të lindur nga një nënë. Me bark të gjerë shih me zemër të gjerë. Që në bark të nënës pa lindur, shumë kohë më parë, pa hapur sytë, pa parë diellin me sy. Barkun *petë e shpatullat (shpinën) drejt (dikush). Me barkun pizgë shih me barkun plot. Me barkun plot i ngrënë, i ngopur; kund. me barkun bosh (të zbrazët). Barku i Shën Mërisë shaka. të gjithë të një gjaku a të një fisi; njerëz të një barku a të një fisi; njerëz me lidhje shumë të ngushtë, njerëz të një dore. Me bark e me shpinë krejt, me të gjithë trupin, që nga koka deri te këmbët, i tëri; këmbë e kokë (e krye); nga koka deri te këmbët; ballë e bisht. Në bark e në shpinë pa bërë asgjë; rehat; kot. Me barkun thatë i uritur, pa vënë një gjë në gojë; me barkun bosh; kund. me barkun plot. *Barrë e vrarë (në bark të nënës). M’u bashkua barku me kurrizin shih m’u ngjit barku për shpine (me kurrizin). M’u bë barku *ahur. M’u bë barku (mulla) *bakër. M’u bë barku *bic. M’u bë barku *daulle. M’u bë barku *dërrasë. M’u bë barku *gropë. M’u bë barku *hambar. E bëri barkun *hambar (dikush). M’u bë barku *kacek. M’u bë barku *kaçup. Iu bë barku *katua (dikujt). M’u bë barku *lerë. M’u bë barku *lodër. M’u bë barku *petë. M’u bë barku *petull. M’u bë barku *përrua. U bë (është) bark e shpinë. 1. (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). 2. (me dikë) Është i lidhur fort me dikë, është mik i ngushtë me të; është bërë një me dikë, është si një trup i vetëm e i pandarë me të; është bukë e djathë (me dikë). Iu bë barku *rrathë-rrathë (dikujt). M’u bë barku *tupan. M’u bë barku *ujë. Bën bark. 1. (diçka) Përkulet në trajtë të rrumbullakët (për murin etj.); lëshon bark; jep faqe_II. 2. (dikush) Ha shumë, ngopet mirë e mirë, dendet; e mbush barkun. E bëri barkun *çizme (dikush). E bëri barkun *daulle (dikush). E bëri barkun *hambar (dikush). E bëri barkun *kacek (dikush). E bëri barkun *kade (dikush). E bëri barkun *pizgë (dikush). E bëri barkun *spathi (dikush) tall. E bëri barkun *tagar (dikush). Ma bëri barkun *ujë (dikush a diçka). Ia bëri *kurrizin (shpinën) më të butë se barkun (dikujt). S’i bie barku (dikujt). 1. Nuk lodhet shumë, nuk tretet nga lodhja. 2. Nuk e prish qejfin e tij, nuk shqetësohet për askënd e për asgjë; nuk e prish terezinë. Mos të rëntë në bark! mallk. mos arrifsh të hash diçka, vdeksh para se ta hash. I ra barku në *bela (dikujt) iron. I bie barkut e shpinës (dikush) përpiqet shumë, bën çmos për të kryer diçka, shfrytëzon çdo mundësi për të arritur diçka. Më ra zemra në bark u preka e u trondita shumë nga diçka e rëndë; u pikëllova thellë, u trishtova; më dhembi (më theri) zemra (në zemër). E bluan në bark (diçka) e mendon mirë e mirë para se të vendosë për diçka, e shoshit mirë, e rreh me vetveten; e bluan në kokë; e bluan në mendje; bluan me mend kund. e merr lehtë (diçka). Çajnë barqet përçm. shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, hahen e zihen vazhdimisht, kanë marrëdhënie shumë të acaruara; (shkojnë) si macja me miun; (shkojnë) si qeni me macen; shkojnë thikë e brisk; shtyhen si lopa me mushkën. Më çori barkun (dikush a diçka) shih më hapi barkun₁ (dikush a diçka). Nuk m’u dogj barku (për dikë a për diçka) iron. nuk më ha fare meraku për dikë a për diçka; nuk e çaj kokën; nuk më plasi barku; nuk më preu barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. Dridhet (luan) barra (*foshnja, fëmija) në barkun e nënës. I dridhen *plaçkat e barkut (dikujt). I dridhen *zorrët e barkut (dikujt). S’ma do barku (dikë a diçka) s’më pëlqen; nuk e honeps dot; nuk e dua; s’ma do (s’ma heq) zemra; kund. më dhemb barku (për dikë). Më dhemb barku (për dikë) e dua shumë; vuaj e bëhem shumë merak për dikë; më dhemb (më ther) zemra (në zemër); kund. s’ma do barku (dikë). Fërkon barkun (dikush). 1. iron. Rri në një gjendje të keqe e pa gjë pasi ka ndodhur diçka që s’duhej të ndodhte, ose është bërë diçka që s’duhej bërë. 2. keq. Kënaqet kur dikush e pëson, kur ndodh diçka e keqe, por e dëshiruar për të; fërkon duart keq. Flet me bark (dikush) është i çiltër e i sinqertë, flet hapur pa fshehur gjë; i ka sahanët pa kapak; s’mban (gjë) në trup; i ka shishet pa mbutojsa. (Ia di, ia njoh) *fundin e barkut (dikujt). I ka futur (i ka shtënë) *lepurin në bark (dikujt). Nuk më ha barku (për dikë a për diçka) përçm. nuk bëhem merak fare për dikë a për diçka, nuk mërzitem a nuk dëshpërohem për askënd e për asgjë; nuk e çaj kokën; nuk më hapet barku; nuk m’u dogj barku! iron.; nuk më plasi barku iron.; nuk më preu barku iron. M’u hap (më iku) barku. 1. U trondita shumë kur pashë diçka të rëndë a tragjike; u frikësova shumë për dikë a për diçka, u tmerrova; m’u hap zemra. 2. U neverita nga diçka e rëndë a e pështirë, më erdhi krupë; m’u shpërdrodh kërthiza. Nuk më hapet barku (për dikë) përçm. s’më ha meraku fare për dikë, as mendoj e as mërzitem për të; nuk ndiej asgjë për dikë, nuk më dhemb për të; nuk e çaj kokën; nuk më ha barku; nuk m’u dogj barku iron.; nuk më plasi barku iron.; nuk më preu barku iron. I hap barkun (dikujt) shih i hap zemrën (dikujt). Më hapi barkun (dikush a diçka). 1. Më ngjalli një ndjenjë dhimbjeje, trishtimi, dëshpërimi, etj. sa nuk e përballoj dot; më shkaktoi një hidhërim të thellë, më pikëlloi shumë, më preku jashtëzakonisht; më plasi barkun; më helmoi zemrën. 2. keq. Më ngjalli neveri, më bëri të më vijë pështirë; më shtiu barkun; më hapi zorrët; më nxori (më shkuli) zorrët; më shtiu (më ngjalli) krupën përb. I ka hyrë *djalli (dreqi) në bark (dikujt). I ka hyrë *lepuri në bark (dikujt). I ka hyrë *maçoku (macja) në bark (dikujt). Është bark e bythë (dikush) përçm. vulg. është trashur shumë, është shëndoshur tepër; për ta ndarë (për ta çarë) më katërsh; s’e nxë as derë, as portë (dikë). Është *gojë e bark (dikush). S’kam bark nuk duroj dot ta shoh diçka, prekem shpejt, lëndohem lehtë, jam zemërdobët; nuk kam zemër. Një bark kam! nuk ha dot më, u ngopa; mos më detyroni të ha më shumë (e thotë dikush që e detyrojnë të hajë me zor). E ka barkun pa *brez (dikush). E kam barkun (zemrën) *të ftohtë₂. E ka barkun *të gjerë (dikush). E ka barkun *hambar (dikush). E ka barkun me *këlyshë (dikush) iron. E kam barkun (zemrën) *të ngrohtë. E kam barkun në një *pe. Ka *djallin (dreqin, të paudhin) në bark (dikush). Ka *dhelprën në bark (dikush). Ka *lepurin në bark (dikush). Ka *lubinë në bark (dikush) keq. Ka *macen (maçokun) në bark (dikush). Ka maçokun (*macen) në bark (dikush). Ka *sprijën (në bark) (dikush) krahin. Ka *shiritin (në bark) (dikush). I ka trutë në bark (dikush) nuk arsyeton drejt, nuk i ka trutë aty ku duhet; s’ka tru (në kokë). I këndon *këndesi në bark (dikujt). I ka kënduar gjithnjë *këndesi (dikujt). E ktheu barkun nga *dielli (dikush) përçm. S’na la *zorrë në bark (dikush). *Leshtë e barkut! iron. bised. Pa *lesh në bark. Ia lë *samarin nën bark (dikujt). Lëshon bark (diçka) nis të përkulet në një anë, shtrembërohet; bëhet gati për t’u shembur (një mur etj.); bën bark; jep faqe_II. Më mori barkun (dikush a diçka) më preku thellë në atë gjendje të vajtueshme, më mallëngjeu; më trishtoi shumë; më ligështoi; më pikoi në zemër. Marr një bark zjarr ngrohem pak, marr një avull. E merr *vezën në bark të pulës (të sorrës) (dikush). Mbaj barkun me dorë_I rri pa ngrënë; mbetem pa ngrënë një kohë të gjatë. Mbaj barkun me dorë_II këputem së qeshuri, gajasem; mbaj ijët me dorë; mbaj (zë) brinjët me dorë; më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët. Nuk i mban barku (dikujt) shih nuk mban gjë në bark (dikush). Nuk mban gjë në bark (dikush) nuk di të mbajë gjë të fshehtë, i nxjerr të gjitha të fshehtat jashtë; nuk i mban barku (dikujt); i zbraz barkun (dikujt). I mbeti (iu var) *samari nën bark (dikujt). Na mbiu në bark (diçka) na u mërzit (për një gjellë a një ushqim tjetër që e hamë shumë shpesh), të njëjtën gjë po hamë. E mbushi barkun (dikush) u ngop mirë me të ngrënë; e mbushi plëndësin bised.; e mbushi zorrën thjesht.; bën bark₂. S’i mbushet barku (dikujt) s’ngopet kurrë, nuk ndien të ngopur; është i babëzitur; e ka barkun pa brez. M’u ngjall në bark (dikush) përb. e kam shumë inat, e urrej, s’e duroj dot; m’u shpif, më shtie krupën. M’u ngjit barku (mulla) për shpine (me kurrizin) ngordha për të ngrënë; m’u tha barku; m’u bë barku petë; më shkoi (më vajti) barku prapa; m’u bashkua barku me kurrizin; m’u tha zorra. S’ma nxë barku (diçka) s’e duroj dot diçka, nuk mundem ta pranoj e të mësohem me të, s’e tret dot, nuk e honeps; s’ma tret (s’ma honeps) stomaku (diçka). Nxori bark e zorrë (dikush) shih nxori zorrët (e barkut) (dikush). Ia nxjerr prej *fundit të barkut (diçka). Iu njom barku (dikujt) euf. lindi fëmijë nusja e shtëpisë që ishte martuar prej kohësh, nuk mbeti pa fëmijë. Nxori *zorrët (e barkut) (dikush). I plasi barku (dikujt) ka ngrënë shumë, u fry së ngrëni. Më plasi barkun (dikush) shih më hapi barkun (dikush). Nuk më plasi barku (për dikë a për diçka) iron. s’dua t’ia di për dikë a për diçka, nuk pyes e nuk më bën fare përshtypje; aq më bën; nuk e çaj kokën; nuk m’u dogj barku; nuk më preu barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. Nuk më preu barku (për dikë a për diçka) iron. as që dua t’ia di për dikë a për diçka, s’më merr malli për të; nuk e çaj kokën; nuk m’u dogj barku; nuk më plasi barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. I rrëmon barkun (dikujt) përpiqet pak e nga pak dhe vazhdimisht ta prekë dikë në plagët e fshehta e t’i zbulojë ç’ka në zemër; përpiqet të hyjë në të fshehtat e dikujt e t’ia zbulojë. Më rri barku *akull (për dikë). S’i rri gjë në bark (dikujt) keq. shih nuk mban gjë në bark (dikush). Më shkoi (më vajti) në bark (diçka) më pëlqeu, më zuri vend, u ngopa. Më shkoi (më vajti) barku *prapa. Shkula barkun. 1. Fola shumë e bërtita sa munda, por nuk më dëgjoi njeri; më ra gjuha (përtokë); më doli gjuha (nga vendi). 2. Volla shumë; nxora zorrët (zorrët e barkut); nxora bark e zorrë. E shkundi *fundin e barkut (dikush) keq. *Shtatanik në bark të nënës. Më shtiu barkun (dikush a diçka) keq. 1. Më tremb shumë, më tromaks. 2. Më vjen ndot prej dikujt a prej diçkaje, më vjen neveri; kam krupë prej dikujt a prej diçkaje; më hap barkun; më shtie (më ngjall) krupën përb. Më shtrydhi barkun (dikush) më mallëngjeu shumë; ma këputi shpirtin. I tregoi *zorrët e barkut (dikujt). M’u tha barku. 1. Nuk kam ngrënë gjë, e kam barkun bosh; më ka marrë uria shumë; m’u tha zorra; m’u bë barku petë; m’u ngjit barku për shpine (me kurrizin); m’u bashkua barku me kurrizin; më shkoi (më vajti) barku prapa. 2. Mbeta pa fëmijë, nuk lind dot më (për gratë). M’u tha *lëkura e barkut. Thaj barkun rri pa ngrënë, e lë barkun bosh; kursej shumë, ia heq ushqimin gojës; thaj gojën; thaj zorrën bised. Ia thau barkun (dikujt). 1. Nuk i dha gjë të hante, e la pa ngrënë për një kohë të gjatë; ia thau gojën; ia thau zorrën bised. 2. Ia vrau e ia zhduku të gjithë fëmijët; ia la prehrin (vatrën) thatë. E vuri barkun në *dhe (dikush) përb. E vë barkun në *ujë. I vuri *shkelmin (këmbën, gjunjët) në bark (dikujt). Të vret barkun (diçka) iron. të pëlqen shumë diçka, ke qejf (ta kesh, ta hash etj.); të bën mirë, në vend të të bëjë keq. Vret barkun në hije (dikush) iron. shih ngrohet (theket) në diell (dikush). I zbraz barkun (dikujt). 1. Nxjerr gjithçka kam në mendje, ia tregoj dikujt të gjitha të fshehtat; e zbraz thesin; i tregoj zorrët e barkut bised.; (tregoj) edhe qumështin e nënës; nuk më mban barku; nuk mbaj gjë në bark. 2. Nxjerr dufin, shfrej; i shfryj dikujt. 3. I qaj hallin tim dikujt duke ia treguar të gjitha, ia them të gjitha ato që më shqetësojnë; i hap barkun; i zbraz zemrën. Zë barkun. 1. Ha fare pak, sa për të thyer urinë. 2. shih zë zemrën. Zë *fundin e barkut. (Ia di, ia njoh) *zorrët e barkut (dikujt).

BARRËMÉ/J vep., ~VA, ~UR kal. Bëj dikë të barrëmehet, i ngul në mendje diçka.

►BÁRT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Mbartem. Bartem me mendje diku gjetkë. Do të bartemi në një ndërtesë tjetër. Bartem kundër dëshirës. S’bartet ujë me shportë. (fj. u.).
2. pës. e BART.