FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROFÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. mjek. Aparat që fut ajër në mushkëritë e një të porsalinduri në rastet kur ato nuk janë ende në gjendje të kryejnë frymëmarrje të pavarur, zakonisht te lindjet e parakohshme ose te një i sëmurë me gjendje asfiksie; aparat ajërmbajtës. Aerofor natal aerofor për të porsalindurit.
2. tek. Pajisje që ndihmon furnizimin me ajër ose oksigjen, që përdoret në raste emergjente, nga zhytësit në ujë, nga pilotët, nga astronautët etj.; pajisje që mundëson frymëmarrjen në hapësira me ajër të helmuar ose mbytës. Aerofor bashkëkohor.

ÁMËT (i, e) mb. 1. I ndenjur, i palëvizshëm (ujë), i amështuar. Ujë i amët.
2. Që ka lagështirë, i lagësht. Rroba të amëta.
3. I amullt. M’u duk i amët. Ishte krejt i amët.
4. Mbytës, i mërzitshëm, i bezdisshëm (për motin).
5. Që flet, që gjykon e që vepron pa u menduar mirë, që është i pamend në kokë. Njeri i amët. Sjellje e amët.
6. Që është bërë pa e menduar mirë; që është bërë nga dikush që nuk e lodh mendjen, që nuk gjykon arsyeshëm. Punë e amët.
✱Sin.: i amështuar, i amullt, i amëtuar, i ndenjur, i lagësht, i mërzitshëm, i bezdisshëm.

ASFIKSÚES,~E mb. Që shkakton asfiksim ose që ka mundësi të shkaktojë asfiksi; lëndë, mjedis, gjendje, veprim që mund të shkaktojë asfiksi, që mund të kufizojë frymëmarrjen e një a më shumë personave duke rrezikuar jetën e tyre. Gaz asfiksues. Mjete asfiksuese. Mjedis asfiksues.
✱Sin.: frymëzënës, mbytës, ngulfatës.

BÓMB/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. usht. Predhë me madhësi e me forma të ndryshme, e mbushur me lëndë shpërthyese a me lëndë të tjera dëmtuese, që hidhet me dorë ose që lëshohet nga ajri me aeroplan; granatë. Ndezësi i bombës. Doreza e bombës. Shpërthimi i bombës. Sulm (kërcënim) me bomba. Hedh (lëshon) bomba. Plasi bomba. Alarm për bombë.
2. usht. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të bombës. Bombë atomike bombë e shfarosjes në masë, me fuqi të madhe shpërthyese, që shfrytëzon energjinë e atomit. Bombë aviacioni bombë që lëshohet nga aeroplani. Bombë bakteriologjike bombë me mbushje bakteresh, që përhap sëmundje atje ku shpërthen. Bombë djegëse bombë e ndërtuar për t’u vënë zjarrin depove me lëndë djegëse. Bombë dore granatë. Bombë elektromagnetike bombë me impuls të fuqishëm elektromagnetik në dendurinë e mikrovalës, që përdoret për të prishur pajisje elektronike. Bombë me fuzion bombë e shfarosjes në masë, që përfton energji shkatërruese nga fuzioni bërthamor. Bombë me gaz bombë kimike e mbushur me gaz lotsjellës, mbytës, etj. Bombë me gaz lotsjellës bombë me mbushje gazi, që ngacmon nervat pamorë dhe, në raste të skajshme, mund të shkaktojë verbim. Bombë me gaz mbytës (qelbës) bombë e vogël që lëshon erë të qelbur kur plas. Bombë me hidrogjen bombë e shfarosjes në masë, më e fuqishme se bomba atomike, që e përfton fuqinë shpërthyese nga reaksioni i fuzionit termobërthamor i izotopeve të hidrogjenit. Bombë kimike bombë e mbushur me lëndë kimike të gaztë, të lëngët a të ngurtë për të vrarë a për të dëmtuar njerëz. Bombë me kobalt bombë atomike hipotetike, që mendohet të përdorë kobalt si ndotës kryesor radioaktiv të mjedisit. Bombë me napalm bombë me fuqi të madhe djegëse, e mbushur me kripëra të përziera me benzinë. Bombë me neutron armë bërthamore e projektuar për të prodhuar një numër të madh neutronesh me shpërthim të dobët dhe shkallë të lartë të ndotjes radioaktive afatgjatë. Bombë e nënujshme bombë e thellësisë. Bombë plastike bombë që përdor lëndë shpërthyese plastike si Semteksi dhe C-4. Bombë me pluton bombë e shfarosjes në masë, që krijon energji të jashtëzakonshme nga ndarja e bërthamës së uraniumit 235 ose të plutonit 239. Bombë radiologjike bombë që përmban lëndë radioaktive. Bombë robot raketë reaktive e vogël me krahë, e armatosur me bombë; bombë fluturuese. Bombë me sahat bombë me mekanizëm shkrepës, që vihet në veprim në një kohë të caktuar. Bombë me shpërthim të vonuar bombë aviacioni, me mekanizëm që rregullon shpërthimin disa çaste a ditë pas hedhjes. Bombë termobërthamore bombë e shfarosjes në masë, që krijon temperatura tepër të larta nga reaksionet bërthamore. Bombë tymuese bombë që lëshon sasi të madhe tymi kur ndizet. Bombë e thellësisë mbushje shpërthyese që lëshohet nga anija ose nga aeroplani në ujë dhe shpërthen në një thellësi të llogaritur për të dëmtuar nëndetëset. Bombë thërrmuese bombë me kasë të trashë që thërrmohet në një numër shumë të madh ciflash kur plas. Bombë zjarrvënëse bombë djegëse.
3. gjeol. Copë llave që del nga krateri i vullkanit menjëherë pas gazeve dhe që merr trajtën e një lëmshi. Bombë gjeologjike.
4. fig., bised. Goditje e rëndë dhe e papritur; diçka e papritur dhe që bën shumë përshtypje. Ai lajm qe një bombë për të.
♦ Ra bomba ndodhi diçka papritur, ngjau befas e shkaktoi një goditje të rëndë, shkatërrim a përshtypje të madhe. Bombë me sahat libr. diçka e rëndë që nga çasti në çast mund të vijë a të ndodhë dhe të rrezikojë a të dëmtojë; minë me sahat. Bombë tymuese (tymëse) libr. mjet a mënyrë që përdoret për të trembur dikë, po pa i shkaktuar asnjë dëm; mjet mashtrimi për të mposhtur dikë a për t’ia arritur diçkaje. Plasi bomba ndodhi një e papritur e rëndë; shpërtheu diçka e keqe e dëmtuese. I plasi bomba në duar (në dorë) (dikujt) iu zbulua papritur diçka e keqe dhe e rëndë, që nuk donte të merrej vesh nga të tjerët; i doli në shesh diçka e papëlqyer, që përpiqej ta fshihte ose ta bënte pa u ndier.

BULÇÍM,~I_I m. Vapë e madhe (zakonisht me ajër mbytës); ufëm, zagushi, zabullimë.
✱Sin.: ufëm, zagushi, zabullimë, duhmë, gujerm.

HERBICÍD,~I m. sh. ~E, ~ET kim., bujq. Lëndë kimike helmuese (në trajtë pluhuri ose lëngu) për të zhdukur barërat e këqija në arat e mbjella etj., bar mbytës. Herbicidi i grurit. Herbicidet e kullotave. I spërkasin me herbicide.

KLORÚR,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Kripë e acidit klorhidrik. Kloruri i natriumit kripa e gjellës. Klorur squfuri lëng mbytës me ngjyrë portokalli. Klorur kaliumi. Kloruret përgjithësisht janë të tretshme në ujë.

MBÝTJE mb. f. 1. Që të ngec të fyt, mbytës. Dardhë mbytje.
2. Që nuk ka shenja të jashtme, po vepron e të mundon nga brenda, që vepron mbyturazi, pa u dukur. Ethe mbytje.

MBÝTËS,~E mb. 1. Që të zë frymën, që të mbyt, që të asfikson. Gaz (lëng) mbytës.
2. Që përdoret për të mbytur një kafshë a kandërr; vrasës. Enë mbytëse.
3. Që është i ashpër, pa lëng e mezi kapërcehet, që të mbetet në fyt (për disa pemë). Dardhë (hurma) mbytëse. Vadhëza (gorrica) mbytëse. Mos janë mbytëse?
4. fig. Që të zë frymën, që të mbyt. Vapë (zagushi, lagështi, mjegull) mbytëse. Pluhur mbytës. Në zhegun mbytës. Afsh mbytës.
5. fig. I mbushur me një ndjenjë a gjendje emocionale që të merr frymën, shumë i fortë, shumë i madh. E pushtoi një dhimbje mbytëse. Pa një shpresë midis pikëllimit mbytës të atyre ditëve. Një mllef mbytës i shtrëngonte gjoksin.
6. fig. Që s’të lë të shkosh përpara, që të shtyp; që ngushton ose kufizon lirinë a veprimtarinë e dikujt; që pengon zhvillimin e lirë të diçkaje; shtypës, frenues. Mjedis mbytës. Atmosferë mbytëse. Qëndrim mbytës. Arrogancë (mospërfillje, trysni) mbytëse. Përpjekje mbytëse të iniciativës së lirë.
✱Sin.: asfiksues, frymëzënës, vrasës, i zagushishëm, i fortë, i madh, shtypës, frenues.

MBÝTËS,~I m. sh. ~, ~IT 1. Ai që merret me mbytjen e kafshëve. Mbytës qensh.
2. Ai që vret dikë tjetër duke e mbytur; vrasës. Kush ishin mbytësit e tij?
3. Mjet a pajisje që shërben për të mbytur zhurmën; silenciator. Mbytës i zhurmave.
4. Ai që pengon zhvillimin e lirë të diçkaje; ai që përpiqet të mbajë të tjerët të shtypur e të nënshtruar duke ua hequr të drejtën e fjalës, të shprehjes së lirë të mendimeve etj.; shtypës. Mbytësit e lirisë. Mbytës i kritikës.
✱Sin.: vrasës, silenciator, shtypës, frenues.

MBYTËSÍ,~A f. Të qenët mbytës; zagushi. U end rrugëve të asgjësë e të mbytësisë.

QYMÝR,~I m. sh. ~E,~ET 1. Lëndë djegëse e ngurtë, që del nga djegia e ngadaltë e me pak ajër e drurit; qymyrgur (bised.) prush i padjegur mirë; thëngjill. Qymyr guri. Pluhur qymyri. Ndez qymyrin. Minierë qymyri. Qymyr i drithërave. Qymyr aktiv (biol. kim.) karbon aktiv Qymyr bituminoz qymyr katran. Qymyr për sobë. Qymyr i shuar dyfek i zbrazur.

2. Gaz mbytës, që del nga prushi i padjegur mirë. E zuri qymyri. I dhemb koka nga qymyri. I doli qymyri.

3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për të shënuar ujin dhe erën. Qymyri i bardhë uji si forcë lëvizëse për të dhënë energji. Qymyri i kaltër era si forcë lëvizëse për të dhënë energji.

♦ E ka zënë qymyri (dikë) shaka. ka rënë në dashuri me dikë, është magjepsur keq; ka rënë brenda (dikush); i ka hyrë fitili (dikujt).

ZABULLÍM/Ë,~A f., krahin. Mot mbytës, me vapë të madhe; bulçim, ufëm, zagushi. Zabullimë e madhe. Është zabullimë.

ZABULLÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që është mbytës nga vapa e madhe, që të zë frymën. Moti i zabullueshëm.