FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BRUS ndajf. 1. Plot, mbushur shumë, kërpicë. Brus me kokrra. Brus me dhjamë. E kishte oborrin brus me dele.
2. Mbarë, mbroth; me të gjitha të mirat. U bë brus. - Brus paç! (ur.). Ia çuam brus.
✱Sin.: plot, rrafsh, krejt, kërpicë, brumbull, citë, rrumbull, rrumbullak, deng, mbarë, mbroth, drejt, dyst.
♦ T’u bëftë brus! ur. paç mbarësi!; t’u shtoftë! (diçka). I vete brus (dikujt) i shkon mbarë çdo gjë.

MBÁRË ndajf. 1. Nga ana e mbarë, nga është drejt ose nga ana që duket më mirë, andej nga duhet (për një veshje, faqe libri etj.); kund. mbrapsht. E vesh mbarë. E kthehu mbarë.
2. Ashtu si duhet, mirë; drejt. Çdo gjë bëhej mirë e mbarë. E filloi mbarë punën. I shkon (i vete) puna mbarë. Nuk i doli mbarë. Fol mbarë! Punon mbarë. As mbarë, as prapë as mirë, as keq. Mbarë e mirë shumë mirë, s’ka si bëhet më mirë. Gruri vjen mbarë sivjet gruri po rritet e po bëhet mirë. Të shkoftë (të vaftë) mbarë! (ur.) Mbarë paç! (ur.) Ndikon për mbarë ndikon për mirë. Nuk i mori puna për mbarë nuk i eci puna mbroth.
3. Ashtu siç është, pa bërë ndonjë zgjedhje ose ndonjë ndryshim; si të vijë, radhazi. E mori mbarë. E korrën mbarë barin. I hëngri mbarë. I fshiu (i përlau) mbarë.
✱Sin.: mirë, drejt, radhazi.
♦ M’u bë mbarë m’u dha rasti i duhur, gjeta kohë të lirë ose të përshtatshme për të bërë diçka; më erdhi puna mirë. I bie mbarë e prapë (një vendi) s’lë vend pa shkelur, shkoj në të gjitha anët; i bie kryq e tërthor. I ka fijet mbarë (dikush) i shkojnë punët mirë; çdo gjë i vjen siç e do vete; e ka në vijë; i ka punët në vijë. Është kthyer mbarë (dikush) euf. ka vdekur; ka dhënë shpirt. E kthej mbarë e prapë (diçka). 1. E përmbys, e bëj rrëmujë duke kërkuar diçka; s’lë vend pa kërkuar. 2. E shqyrtoj nga të gjitha anët, arsyetoj duke parë gjithçka të mundshme, e shoshit mirë; e rrah mbarë e prapë. Merr (për) mbarë (diçka) shkon mirë; po ndreqet, nis të përmirësohet. Mbarë e prapë. 1. Për çdo gjë, për gjithçka; për të mirat e të këqijat me hollësi. 2. Për çfarë u erdhi për goje, pa i matur e pa i peshuar mirë fjalët; larë e pa larë; va e pa va. As mbarë e as prapë. 1. As mirë e as keq. 2. Pa folur fare për ndonjë gjë; pa e hapur gojën. Mbarë e rend radhazi, një për një, emër për emër. E rrah mbarë e prapë (diçka) e shoshit mirë e mirë, e shoh nga të gjitha anët; e kthej mbarë e prapë. Të vajttë mbarë! ur. arrifsh atë që do!, të shkoftë puna mirë!, paç mbarësi!; të priftë e mbara! Më vjen (për) mbarë e kam më të lehtë, e kam për kollaj; ashtu më pëlqen a më duket më mirë; më leverdis më mirë, më intereson që të ndodhë a të flitet kështu; më bie (më shkon) për shtat; më vjen për shtat; më vjen përdoresh.

MBROTH vep., ~A, ~UR bised. 1. jokal. Eci përpara, përparoj; vet. v. III vete mbarë, shkon përpara. Mbroth kush punon. Mbrothi puna.
2. kal. I vij në ndihmë dikujt, e ndihmoj që të marrë veten a të përmirësohet. Kur u sëmur, e mbrothën shokët.

MBROTH ndajf., bised. Mbarë, përpara; mirë e pa pengesa. Punët venë (shkojnë) mbroth. I doli (i vajti) mbroth. Nuk e shoh mbroth nuk e shoh mirë, diçka ka.

MBRÓTHJ/E,~A f. Veprimi dhe gjendja kur mbroth; përparim.

MBROTHËS/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Mbroth. Mbrothësoj një trashëgimi (një vend). Mbrothësoj gjënë e gjallë.

NDIHM/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I jap ndihmë, i lehtësoj barrën, punën, mundin a vështirësitë; e shpëtoj nga një rrezik ose nga një gjendje e vështirë; i jap dorën, e përkrah, e mbështet. Ndihmon shokët. E ndihmoi me detyrat. E ndihmoi në punë (në rrezik, në vështirësi). E ndihmoi me fjalë (me këshilla). Ndihmoj pa u kursyer. E ndihmon për të mësuar. Më ndihmo ta ngre!
2. I jap të holla ose diçka tjetër një njeriu që ka nevojë; i jap atë që i duhet. E ndihmoi me të holla. E ndihmoi me libra. E ndihmon pa u kursyer (me gjithë shpirt, me të dyja duart).
3. vet. v. III Shërben për të lehtësuar zhvillimin e diçkaje a për të bërë diçka, lehtëson; i sjell dobi, i jep dorë. E ndihmon zhvillimin (rritjen). Na ndihmoi literatura. Më ndihmon të qenët pjesë e këtij grupi. Këto masa ndihmuan shumë. Nuk na ndihmoi moti.
✱Sin.: përkrah, ndih, mbështes, favorizoj, ndajgjendem, ndërhyj, shpëtoj, gjendem, ndodhem, mbroth, shikoj, shpie, zhvilloj, lehtëson, shërben, vlen, përdoret.

PAQÉSHUR (i, e) mb. 1. Që nuk është i qeshur; që ka halle, që nuk i ecin punët mbroth, ndaj nuk është i gëzuar a i lumtur; buzëpaqeshur; kund. i qeshur. Erdhi në këtë botë duke qarë e po ikën i paqeshur.
2. Që qëndron serioz. Burrë i paqeshur.

PROTH vep., ~A, ~UR kal. Mbroth.

PËRPÁRA ndajf. 1. Në vendin ose në drejtimin nga ana e fytyrës së dikujt a e faqes kryesore të diçkaje, nga ana e ballit; në drejtimin e lëvizjes së dikujt a të diçkaje ose më tej në këtë drejtim; ballë për ballë me dikë a me diçka; para; kund. prapa; pas. Në një shtëpi aty përpara. Eci përpara. Më doli përpara. E kam përpara. I rri përpara. Bëri dy hapa përpara. Mezi bëri përpara.
2. Në anën e kraharorit të trupit a në pjesën e ballit të diçkaje; kund. prapa. Fustan (bluzë) me kopsa përpara. Mbërthehet përpara.
3. Në pjesën në krye; kund. prapa. U ulën përpara në autobus (në teatër).
4. Në të ardhshmen, në kohën që do të vijë; në një kohë të afërt. Koha që kemi përpara. S’kemi shumë kohë përpara. Kemi përpara një datë të shënuar.
5. Në një kohë më të hershme a në të kaluarën; dikur. Përpara rronin keq (të veçuar). Nuk janë si përpara. E dinte që më përpara.
6. Më shpejt nga ç’duhet (për orën). I ecën (i shkon) ora përpara. E ka sahatin pesë minuta përpara.
7. fig. Në rrugën ku ecim, në jetën a në punën tonë (kur kemi të bëjmë me diçka që duhet shqyrtuar, zgjidhur, kapërcyer etj.). U doli një pengesë përpara. Përpara na shtrohet një detyrë e rëndësishme. U vuri përpara një propozim të ri.
8. Në radhë të parë, në fillim, më parë se diçka tjetër ose se të tjerat. Më përpara duhet menduar mirë. Përpara se të punojmë tokën, duhet të punojmë kokën. (fj. u.).
9. Për një llogari të ardhme, si parapagim, si paradhënie. E pagoi që më përpara. Paguhet përpara parapaguhet.
10. fig. Në një gjendje të re, më të përparuar, më tej; në një nivel më të ngritur nga ana sasiore e cilësore, në një shkallë më të lartë në krahasim me të tjerët a me një periudhë të mëparshme. Ka ecur përpara shkenca (letërsia, arti). Jemi më përpara në krahasim me të tjerët. Bënë një hap të madh përpara në automatizimin e proceseve të punës. Bëri (çau) përpara.
11. si mb. I përparmë. Ndodhet në pjesën (në radhën) përpara.
12. përd. pasth. Përdoret si thirrje për të nxitur dikë që të hidhet në sulm, të ndërmarrë diçka a të kapërcejë një pengesë me përpjekje e me guxim etj. Përpara për fitore të reja!
✱Sin.: para, parë, përballë, dikur, mbroth, fillimisht, së pari, paraprakisht, i përparmë.
♦ Bëj *hapa (një hap) përpara. Ka bërë (ka çarë) përpara (dikush) ka përparuar në një punë a në jetë; ka pasur suksese; është formuar e është zhvilluar më tej; kund. ka bërë prapa. Me *brirë përpara. I dal përpara. 1. (dikujt). Ia mirëpres një kërkesë dhe e përkrah; e kuptoj shpejt ç’kërkon. 2. (diçkaje). Marr masa më përpara që të mos ndodhë një e keqe ose që t’i shmangem një të keqeje. Me çfarë i del përpara pa zgjedhur, mbarë, me çdo gjë që i sjell rasti; me gjithçka. Nuk i dal (dot) përpara (dikujt) nuk kam guxim a kam turp të takohem me dikë, ngaqë kam bërë një gabim ose nuk kam plotësuar një zotim etj.; nuk i dal në sy. Nuk i dilet përpara (dikujt a diçkaje). 1. Është shumë i fuqishëm; është shumë i zoti për diçka, nuk mund të matesh dot me të, s’je i zoti sa ai që të hahesh me të. 2. Është inatosur dhe është egërsuar shumë dikush, nuk mund të flitet dot shtruar me të, nuk ka arsye, nuk guxon ta takosh; është e ashpër a e egër diçka, ka forcë të papërballueshme. E ka të ardhmen përpara (dikush) e pret një jetë më e mirë, plot mbarësi e suksese; është i ri e me perspektivë, ka kohë të jetojë a të ecë në jetë. Nxjerr (qit) *gjoksin (përpara) (dikush). I rri (i qëndroj) përpara (dikujt) i dal haptas e ballaballas, nuk trembem prej tij e nuk i fshihem; i qëndroj përballë. Shikon përpara (dikush) synon të zhvillohet e të përparojë, nuk merret me të kaluarën, përpiqet të ndërtojë të ardhmen; kund. shikon prapa. E vuri (e mori) përpara (dikë). 1. E theu, e shpartalloi, e detyroi t’ua mbathë këmbëve. 2. E mposhti, e mundi me argumente të pakundërshtueshme; e mbërtheu me fjalë, s’i la gjë pa thënë; e shau keq. E kam vënë përpara (diçka) ia kam marrë dorën mirë diçkaje, punoj shpejt e mirë; kam kryer pjesën më të madhe a më të vështirë të diçkaje; nuk e kam lënë pas dore diçka dhe kam bërë që ajo të ecë drejt përfundimit.

PËRPAR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Lëviz në drejtimin përballë meje, eci a iki përpara.
2. usht. E thyej armikun dhe e zmbraps, duke pushtuar tokat që ishin më përpara në duart e tij; çaj përpara duke luftuar në një front të caktuar. Divizioni përparoi drejt veriut. Përparuan dyzet kilometra. Përparuan me shpejtësi.
3. Zhvilloj më tej aftësitë e mia, përsos mjeshtërinë dhe arrij përfundime të mira në një fushë të caktuar të veprimtarisë shoqërore etj.; shkoj më përpara nga ana politike, ekonomike, kulturore etj., kaloj nga një shkallë më e ulët në një shkallë më të lartë zhvillimi, qytetërimi etj. Kush mëson, përparon. (fj. u.).
4. vet. v. III Zhvillohet më shumë, përsoset më tej, rritet cilësia e diçkaje, përmirësohet më tej. Ka përparuar mjaft në punë. Përparon bujqësia. Përparon shkenca. Vendi ynë ka përparuar në bujqësi (në industri, në mjekësi). Kemi përparuar shumë në të gjitha drejtimet.
5. Zgjeroj dijet dhe njohuritë e mia duke mësuar në shkollë etj.; arrij përfundime të mira në mësime. Ka përparuar në matematikë (në gjuhë, në kimi).
6. vet. v. III Përhapet gjithnjë e më shumë diçka, bëhet më e rrezikshme. Kishte përparuar sëmundja.
✱Sin.: parem, avancoj, marshoj, eci, lëviz, lulëzon, shkoj, vete, mbroth, çaj, thyej, zmbraps, zhvilloj, përsos, rrit, përmirësoj, dritësoj.

TRÁSHAZ ndajf. Ashtu si duhet, mirë, mbarë (zakonisht në marrëdhënien mes njerëzve, kur shkojnë mirë a kur punët u ecin mbroth). Ata dy e kanë trashaz.