FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABÁK,~U_I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. arkit. Pllakë e sheshtë katrore ose disk, i vendosur në majën e një kolone midis kapitelit të saj dhe strukturës së mbajtësit të traut a të harkut, që shërben për të siguruar mbajtjen e saj dhe për të mbrojtur zbukurimet figurale të pjesës së sipërme të shtyllës (të kapitelit), që shërbejnë si elemente funksionale dhe estetike. Abak mermeri.
2. mat., vjet. Llogaritës i thjeshtë primitiv, i përbërë nga një copë e vogël dërrase a kartoni, që përdoret për mësimin e numërimit; mjet njehsimi nga kohët e lashta, i përbërë nga gogla të ngjyrosura, të shkuara në disa radhë telash. Abak romak. Abak kinez. Abak japonez. Abak i ndarë në shtylla. Bëj një abak. Numëroj (llogarit) me abak.
4. Tryezë solemne për vendosjen e enëve të çmueshme te romakët e vjetër. Abak druri (plastike). Abak argjendi.
5. Lloj dërrase për lojë.
✱Sin.: numërator, numëratore, njehsor, llogaritës, kalkulator.

ALUMÍNTË (i, e) mb., kim. Që është bërë prej alumini, që është veshur ose që është mbuluar me alumin. Pjatë e alumintë. Takëm i alumintë. Lugë (tepsi) e alumintë. Korniza të aluminta.
✱Sin.: i veshur, i mëveshur, i mbuluar, i mbrojtur, i përmirësuar.

ANAKORÉZ/Ë,~A f., biol. 1. Jetesa e disa gjallesave në vrima e në të çara gurësh për t’u mbrojtur nga gjallesat grabitqare.
2. mjek. Kalimi i mikrobeve apo i grimcave të tjera të huaja në një ind apo në një organ përmes rrugëve të qarkullimit të gjakut, zakonisht në vendet e pezmatuara, të infektuara a të dëmtuara. Anakoreza shpjegon përhapjen e pezmatimeve.

ANIJEMBRÓJTËS,~I m., det. 1. Digë gurësh, digë betoni etj. në një port që ngrihet në ujë për të krijuar një zonë të mbrojtur nga dallgët për anijet e mjetet e tjera lundruese. Anijembrojtës hidraulik. Anijembrojtës notues.
2. Pajisje të posaçme, goma makinash etj. që montohen në brigjet e një kalate, për të mos lejuar përplasen e një anije me muret e betonta.

ANODIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kim., kal. Trajtoj një sipërfaqe metalike si anodë në një qark elektrolitik për të krijuar një shtresë oksidi mbrojtës; vesh një metal me shtresë oksidi për ta mbrojtur nga ndryshku. Anodizoj vazot metalike. Anodizuam pjesët e aluminit. Anodizoi sipërfaqen e alumintë.

ANONIMIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. Ia heq ose ia fsheh emrin e autorit dhe të dhënat që identifikojnë atë apo diçka që e ka krijuar, shkruar ose botuar; duke e paraqitur si të panjohur, si të paemër ose si të paidentifikuar për të mbrojtur privatësinë e tij, për qëllime etike, ligjore ose kërkimore. Anonimizoj identitetin e tij. Anonimizoj identitetin e pacientëve. Anonimizova tekstin para se të botohej.

ANTAGONIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. 1. Veproj në mënyrë të papajtueshme ndaj dikujt a diçkaje; shkaktoj antagonizëm; bie në kundërshtim ose shtyj dikë drejt një qëndrimi armiqësor. Antagonizoj dikë për t’u mbrojtur.
2. biol., mjek. Pengoj ose frenoj ndikimin, veprimin ose efektin e një substance mbi një substancë tjetër. Antagonizon efektin e adrenalinës në trup.

ANTIKORROZÍON,~I m., tek. Teknika kimike, fizike dhe elektrokimike për të mbrojtur metalet nga korrozioni. Antikorrozioni i shtyllave të anijeve.

ANTIPLÚMB,~I m., kim. Veshje ose pajisje që përdoret për t’u mbrojtur nga shpimi i plumbit, apo nga rrezatimi i plumbit në një mjedis pune (në një minierë, në një uzinë baterish etj.); kundërplumb; kund. plumb. Antiplumb i rëndë. Fabrika për prodhimin e antiplumbit. Rroba antiplumbi. Çizme me antiplumb.

ANTISOVJETÍZ/ËM,~MI m., pol. Ideologji, politikë ose qëndrim që kundërshton dhe lufton sovjetizmin, politikën dhe ndikimin e tij; që kritikon politikat dhe praktikat e zbatuara nën regjimin sovjetik; që kundërshton përpjekjet për të përhapur apo për të mbrojtur modelin e qeverisjes komuniste në nivel ndërkombëtar, kundërsovjetizëm; kund. sovjetizëm. Ndikimi i gjerë i antisovjetizmit. Antisovjetizëm i përshtrirë. Qasja kritike e antisovjetizmit. Shkrime antisovjetike. Diskutim mbi antisovjetizmin.

ANËMÍ,~A f. sh. ~, ~TË Vend që nuk e zë era e dielli, vend i mbrojtur nga era e shiu; shtrojerë. Ishte strehuar në anëmi.

ANËRÓJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT usht. Grup ushtarësh roje, që ecën anës forcave kryesore në marshim për t’i mbrojtur nga sulmet e papritura në krahë. Nxjerr anërojën.

AREÁL,~I_II m. sh. ~E, ~ET bot. 1. Sipërfaqe e hapur, territor i populluar nga një specie e caktuar bimore ku ndodh bashkëveprimi ndërmjet vetive trashëguese të bimëve dhe të faktorëve mjedisorë modifikues.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për tipa të ndryshëm arealesh: Areal bazë sipërfaqe e trungut të një druri në metra katrorë në lartësinë e gjoksit të njeriut si pjesë përbërëse, e matur jashtë lëvores dhe e shprehur në metra katrorë për një hektar si tregues i dendësisë së ngastrës. Areal i konservuar zonë me vlera të veçanta mjedisore ose historike, e mbrojtur me ligj nga ndërhyrjet e jashtme dëmtuese. Areal i lagësht sipërfaqe toke e drenazhuar, ku ngopja me ujë është faktor mbizotërues, që përcakton natyrën e tokës dhe zhvillimin e llojeve bimore e shtazore që rritet nën tokë dhe në sipërfaqe të saj. Areal i ndërprerë sipërfaqe toke që nuk formon territor të kufizuar, për arsye historike, gjeografike, politike etj. (p.sh. ishujt etj.) Areal i përndarjes (i shpërndarjes) sipërfaqe tokësore në të cilat ndeshen lloje të caktuara të bimëve ose të shtazëve. Areal i vazhdueshëm sipërfaqe toke që dallohet nga shtrirja e pandërprerë në hapësirë, në kohë ose në vijimësi. Areal lartësor që lidhet me hapësira ose sipërfaqe shpatore me lartësi të mëdha mbi nivelin e detit. Areal minimum sipërfaqe-provë si objekt studimi, madhësia e së cilës varet kryesisht nga struktura e bimësisë dhe nga madhësia e sipërfaqes që do të vlerësohet. Areal mbijetues sipërfaqe toke që ka mbijetuar që nga ekzistenca e saj e hershme dhe me përhapje të gjerë. Areal rural sipërfaqe që gjendet larg ndikimit të qyteteve të mëdha, që është e dallueshme nga zonat urbane dhe nënurbane që kanë denduri të lartë banimi.

ARGJINÚAR (i, e) mb., ndërt. Që është mbrojtur me argjinaturë, që i është vendosur argjinaturë (dhe, zall, gurë etj.) për mbrojtje nga përmbytjet. Zonë e argjinuar. Brigje të argjinuara. Tokë e argjinuar.

ARGJÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT ndërt. 1. Strukturë e fortë dhe e qëndrueshme në muret mbrojtëse dhe në diga; infrastruktura e procesit të argjinimit. Konstruksioni teknik i argjinës. Mirëmbajtja e argjinës. Mbrojtja bregdetare me argjina. Sipërfaqja e pjerrët e një argjine. Argjinë e lartë.
2. Digë prej dheu të ngjeshur, që ndërtohet për të mbrojtur tokat e ulëta nga përmbytjet ose për të drejtuar rrjedhën e ujërave. Lagjja shpëtoi nga argjina. Ndërtuan argjina kundër përmbytjeve. Mbrojtje me argjinë.
✱Sin.: digë, pendë, pengesë, sfrat, barrierë.

ARGUMÉNT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Arsyetim që përdoret për të vërtetuar ose për të kundërshtuar një mendim; provë për të mbrojtur ose për hedhur poshtë diçka; mjet dëshmie. Argument logjik. Argument filozofik. Argument bindës (i fortë). Argumente konkrete. Argumente shkencore. Kërkoj (sjell) argumente. Flas me argumente. E mbroj (e provoj, e vërtetoj) me argumente. U mbrojt me argumente. Argumente të kundërshtueshme.
2. let. Paraqitje e përmbledhur e përmbajtjes së një vepre letrare.
✱Sin.: fakt, dëshmi, provë, e dhënë, arsyetim.

ARGUMENTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi i mbështetjes së një mendimi ose një qëndrimi me arsye, prova dhe fakte logjike. Argumentim i thellë (shkencor). Metoda e argumentimit.
2. Tërësia e argumenteve që sillen për të vërtetuar, për të mbrojtur ose për të hedhur poshtë diçka; të argumentuarit. Argumentim i dobët (i pamjaftueshëm). Argumentim bindës. Argumentim i fortë. Teksti ishte pa argumentim. Argumentim me strukturë të qartë.
✱Sin.: faktim, arsyetim, vërtetim, shpjegim, sqarim.

ÁRKË,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kuti e madhe katërkëndëshe, e bërë zakonisht me dërrasa, që shërben për të ruajtur e për të mbartur sende e mallra. Arkë druri (dërrase, hekuri). Arkat e bukëve. Arka birre (qumështi). Arka municioni. Arka e ndihmës së shpejtë. Arka e ushtarit (usht.). Kapaku i arkës. Çelësi i arkës. Hap (mbyll) arkën. Shtie (fut) në arka. Ruaj arkën. Zbukurimet e arkës.
2. etnogr. Orendi katërkëndëshe prej dërrase, me kapak dhe me dry, zakonisht e zbukuruar, që shërbente për të mbajtur rroba dhe pajën e nuses. Arka e nuses arkë druri e zbukuruar me vizatime lulesh shumëngjyrëshe, që shërbente për pajën ose për rrobat e nuses. Arka e pajës (e rrobave). Rrobat e arkës. Mban në fund të arkës. (fj. u.). Arka e peshkut (zool.) guaskë peshku; lupare, vesh peshku.
3. Kasafortë. Fut (vë) paratë në arkë. Mbyll arkën. Arkë parash.
4. ek. Zyrë a vend i posaçëm, ku bëhen pagesat dhe veprime të tjera me të holla. Arka e bankës. Arka e ndërmarrjes. Nëpunësja e arkës. Paguan në arkë. Derdh paratë në arkë.
5. fin. Fondet në të holla që ka si gjendje një shtet, një ndërmarrje, kompani, biznes, institucion etj. Arka e shtetit. Libri i arkës. Gjendje arke. Mbush (zbraz) arkën e shtetit. Mbaj arkën. Mbyll arkën llogarit hyrjet e daljet në të holla për të parë gjendjen e fondeve.
6. bised. Arkivol. Arka e të vdekurit. Të vënça në arkë! mallk. vdeksh!
7. vjet., fin. Ent ku depozitoheshin të hollat e kursyera nga punonjësit, të cilat këta mund t’i tërhiqnin kur të donin. Arka e kursimit. Derdh të holla në arkën e kursimit.
♦ Arkë pa dry (pa çelës) në mëshirë të fatit, pa u mbrojtur, pa e ruajtur kush. Arkë e dry të lidhur si mishi me thoin njëri me tjetrin, të pandarë njëri nga tjetri. Arkë me dry (me shtatë dryna) shih arkë e mbyllur. Arkë e mbyllur ai që e mban të fshehtën e nuk ua thotë të tjerëve; ai që nuk i hapet askujt; varr i mbuluar; qeli pa dritare (e mbyllur). Arka (barka) e Noes libr. mjet a vend shpëtimi nga një rrezik i madh. *Fundi i arkës. Janë arkë e dry shih janë mish e thua. I kallëzoj *fundin e arkës (dikujt). E ka gojën arkë (dikush) shih e mban gojën mbyllur (dikush) nuk nxjerr fjalë nga goja, i ruan mirë të fshehtat. E ka gojën si arka e plakës (dikush) e mban të fshehtë një sekret, nuk ia tregon askujt, është i besës; e fut fjalën në fund të dheut; e hedh fjalën në pus; kund. e nxjerr në pazar të gomarëve (diçka) tall. I nxjerr *fundin e arkës (dikujt). Është *sapun në arkë (dikush). Të vënça në arkë! mallk. vdeksh!
✱Sin.: kuti, sënduk, sandëk, sanak, arkëz, baule, kanavete, kashun, kanistër, sepete, valixhe, kasafortë, kasë, arkivol, arkëmort.

ARMADÍL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Dasypus) 1. Gjitar i vogël placentar, mishngrënës dhe bimëngrënës, banor i pyjeve dhe i shkretëtirave, që është i mbuluar nga një mburojë e fortë, e përbërë nga pllaka kockore të mbuluara me lëkurë të fortë dhe të përthyeshme, që shërben për t’u mbrojtur nga grabitqarët.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje armadilësh: Armadili i madh amerikan (lat. Priodontes maximus) armadil që jeton në rajone tropikale dhe subtropikale, që ka kthetra shumë të fuqishme dhe të gjata, veçanërisht në këmbët e përparme, të cilat i përdor për të gërmuar për ushqim dhe për të ndërtuar strofullin; armadili gjigant. Armadili i bukur (lat. Chlamyphorus truncatus) armadili me ngjyrë rozë në pjesën e sipërme të trupit dhe me pjesën e poshtme të tij të mbuluar me qime të bardha ose të verdha, me kthetra të mëdha dhe të fuqishme në këmbët e përparme. Armadili gjembak (lat. Cabassous hispidus) armadili me trup mesatar, të mbuluar me pllaka kockore të forta dhe të segmentuara dhe me bisht pjesërisht të zhveshur nga këto pllaka. Armadili gjigant armadili i madh amerikan. Armadili hundëgjatë (lat. Dasypus novemcinctus) armadili me madhësi mesatare, me mburojë të fortë të përbërë nga pllaka kockore të segmentuara që duken si nëntë breza; armadili nëntëshiritor. Armadili leshtak (lat. Eupkractus villosus) armadil që e ka trupin të mbuluar me qime dhe me aftësi për të lëshuar tinguj të lartë. Armadili me qime (lat. Chaetophractus) armadil me trupin me qime të dendura dhe me aftësinë për të gërmuar me thonjtë e fuqishëm. Armadili xhuxh (lat. Zaedyus pichiy) armadil trupvogël që jeton kryesisht në Amerikën e Jugut, me trup të mbuluar me pllaka të forta kockore, me kthetra të fuqishme për të gërmuar dhe për të krijuar strofullin.

ARMÁT/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. usht. Forcat e armatosura të një shteti, të një organizate, të një bashkimi, të një lidhjeje ose të një entiteti, të përbërë nga një numër i madh personeli dhe nga pajisje ushtarake të organizuara për të mbrojtur vendin, sigurinë kombëtare ose për të kryer veprime ushtarake; ushtri; njësi e madhe e organizuar e forcave të armatosura që përbëhet nga korpuse, divizione ose brigada ushtarësh, të bashkuara nën një komandë të vetme. Armata kombëtare. Armata çlirimtare. Komanda e armatës. Armata e aleatëve. Komandanti i përgjithshëm i armatës. Pajisja e armatës me anije luftarake.
2. Njësi e madhe ushtarake, e përbërë nga dy a më shumë truparmata dhe e pajisur për veprime luftarake strategjike. Armatë tankesh. Komandant armate. Garnizoni i armatës.
3. fig. Masë e madhe njerëzish, që punojnë së bashku në një lëmë ose për një qëllim të vetëm; ushtri. Armatë e fuqishme. Armata e punëtorëve. Armata e arsimtarëve (e mjekëve). Armata e të rinjve. Armatë ndjekësish në rrjetet socialë.
4. fig. Sasi e madhe, grumbull i madh mjetesh teknike. Armatë aeroplanësh (anijesh, automjetesh, buldozerësh etj.).