FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANAPRÁPTAS ndajf. Praptas, mbrapsht, me kurriz. Eci (Tërhiqem) anapraptas. Sillet anapraptas. Flet anapraptas.

ANASJÉLLAS ndajf. Në mënyrë të anasjelltë, të përkundërt; në drejtim të kundërt, mbrapsht, duke u nisur nga ana tjetër; kund. mbarë. Përkthim anasjellas. Respekti duhet të jetë anasjellas. Veproi anasjellas.
✱Sin.: praptas, prapthi, praptazi, mbrapsht, ndërsjelltas, reciprokisht.

ANKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që flet a shprehet me ankesa, që ankohet shpesh; ankues. Pacient i ankueshëm. Fliste me zë të ankueshëm. Bisedë e ankueshme. Melodi me tone të ankueshme.
2. zyrt. Që mund të ankimohet (një vendim), që mund të parashtrohet (një ankesë), që mund të kthehet lënda mbrapsht. Vendim i ankueshëm.

ANUL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. drejt. I heq fuqinë një ligji, vendimi, urdhri etj., prish ose e kthej mbrapsht, e tërheq, nuk e lejoj të bëhet, e bëj të pavlefshëm. Anulon një ligj (një vendim).
2. Prapësoj; tërheq; nuk lejoj të bëhet (një veprim). Anuloj mbledhjen (ndeshjen, vizitën). Anuloi një marrëveshje. Anulon fluturimin.
✱Sin.: shfuqizoj, abrogoj, zhbëj, prapësoj.

ANULÚAR (i, e) mb. 1. drejt. I zhbërë, i kthyer mbrapsht ose i hedhur poshtë (një statut, një ligj, një vendim, një marrëveshje etj.). Udhëzim administrativ i anuluar. Aktgjykim i anuluar. Urdhërarreste të anuluara.
2. I prapësuar, i tërhequr.
✱Sin.: i shfuqizuar, i prapësuari, i abroguar.

APELÚAR (i, e) mb., drejt. I ankimuar a i kthyer mbrapsht (një vendim) me qëllim rishikimi si rrjedhojë e mospajtimit të palës që ka parashtruar ankesë. Vendim i apeluar. Aktgjykim i apeluar.
✱Sin.: ankimues, apelues, apelativ, i kundërshtuar.

APRÁPA ndajf., krahin. Praptas, mbrapsht; së prapthi, mbrapshtazi. Ecte aprapa. Mos shko aprapa!

BIC ndajf., bised. 1. Praptas, praptazi. Ikte bic e nuk e arrije dot. Mos ec bic, se bie në kurriz. (fj. u.).
2. Jo mbarë, jo ashtu si duhet; keq, ters, mbrapsht. I vajti bic kjo punë.

BISHTN/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. I shmangem takimit me dikë a me diçka të padëshiruar. Nuk e kap dot, se më bishtnon. Duke u bishtnuar pyetjeve. I bishtnonte vështrimit të saj.
2. Iki tinëz, largohem fshehurazi pa më parë kush.
3. fig., keq. I shmangem punës a fjalës, duke nxjerrë shkaqe të kota, i bëj bisht, nxjerr bishta, dredhoj. I bishtnoi punës (përgjegjësisë). Bishtnoi në fund të bisedës. Nuk i zihet besë se i bishtnon llafit.
4. Tërhiqem nga një ndeshje a përballje me dikë tjetër a me diçka; kthehem mbrapsht, largohem. Luftuan derisa ata bishtnuan të turpëruar.
✱Sin.: dredhoj, dredh, përdridhem, lakadridhem, spërdridhem, tërthoj, lakoj, gjarpëroj, gemtoj, rrëshqas, shkas, turrahit, kopiloj.

BÓKË ndajf. Keq, jo mbarë, ters, mbrapsht, rrokopujë; kund. mbarë. I shkoi bokë puna.
✱Sin.: keq, keqas, ters, rrokopujë, shul, shtarë, mbrapsht.

BÝTHAS ndajf., bised. 1. Praptazi, mbrapsht, në drejtim të kundërt me përpara. Çoje pak bythas karrocën. U tërhoq (doli) bythas. Hiqej bythas.
2. Duke u zvarritur me të ndenjurat nëpër tokë, rrëshqanë (thuhet zakonisht për fëmijët që ende nuk janë ngritur më këmbë). Ecte bythas. Ende po shkon bythas.
3. Shkeleshko, keq, si me bythë. I bën punët bythas.
4. Lojë fëmijësh duke ecur prapa dhe duke e shtyrë njëri-tjetrin me bythë. Luajnë bythas.

BYTHËPRÁPS (BYTHAPRÁPS) vep., ~A, ~UR bised., kal. E shtrëngoj dikë të tërhiqet praptas, zmbraps; kthej mbrapsht.
✱Sin.: spraps, zmbraps, prapoj, prapësoj, zbyth, rrëbyth, shpërbyth.

BYTHËPRÁPË ndajf., bised. 1. Praptas, së prapthi. Eci bythëprapë. Bythëprapë gjokun e ka kthye. (folk.). - Mos ec bythëprapë se rrëzohesh!
2. Përmbys. Kthej bythëprapë. Po kthehet bota bythëprapë. E ktheu shkëmbin bythëprapë.
3. Praptas, në shpinë. Bie bythëprapë.
4. Në anën e kundërt. Bythëprapë djali qenka kthye, / Drynin derës ia ka vënë. (folk.).
5. Me fytyrë nga bishti, së prapi. Mos i hip kalit bythëprapë. (fj. u.).
6. fig. Mbrapsht, në drejtim të gabuar a të kundërt. U prin punëve bythëprapë. Rapsodi thotë se bota ka ndërruar dhe gjithçka ec bythëprapë.

DALLÁSH ndajf., keq. Mbrapsht, shtrembër; ters; jo mbarë. Ia marr dallash fjalët. Punoj dallash. Pres dallash. E veshi dallash. U kthye dallash. Flet dallash. I dha dallash. Ai i ka punët dallash.
✱Sin.: mbrapsht, prapa, praptas, keq, shtrembër, ters, gabim, tërthor, shulas, çapraz.

DERRËRÍ,~A f. 1. përmb. Tërësia e derrave, derrat.
2. fig., keq. Kokëfortësi. Vuri derrëri e nuk kthente mbrapsht.

ECEÁRDHJ/E, ~A f. sh. ~E, ~ET Ecje duke shkuar në një drejtim dhe duke u kthyer mbrapsht, ecejak. Eceardhja e pacientit në dhomë. Eceardhjet e përditshme në shtëpi.

FÉRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Rubus plicatus) Emërtim i përgjithshëm për shkurre e bimë të egra me shumë degë dhe me gjemba. Degë ferre. Gjemb ferre. Gardh me ferra. Pres ferrat.
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme ferrash. Ferra e iriqit (lat. Chaerophylum temulum). Ferra e patës (lat. Sonchus oleraceus).
3. Degë a kërcell nga kjo shkurre; gjemb. Ishte shpuar nga një ferrë.
4. bot. Gjembaç. Gjethet e ferrës.
5. fig. Diçka e keqe ose njeri i keq që na pengon të ecim përpara, që na nxjerr vështirësi e telashe; gjë e keqe; hall i madh. Zhduk ferrat.
6. fig. Njeri që u ngjitet pas të tjerëve e i mërzit, që nuk të ndahet e s'të lë të qetë. I ishte bërë ferrë.
✱Sin.: manaferrë, drizë, gjemb, gjembaç, rrodhe, rrodhëz, rrëgjyrë, gërthje, spicë.
♦ *Bar në ferra. M’u bë ferrë (dikush) përb. m’u ngjit pas sa më mërziti, m’u qep e nuk më ndahet për diçka, nuk më shqitet pa ia përmbushur kërkesën; m’u bë rrodhe; m’u bë këpushë; m’u bë baltë pas këpuce. M’u bë ferrë (*halë) në sy (dikush). E ka ferrë në sy (dikë) shih e ka halë në sy (dikë). I bëhet (i duket) ferra Brahim (dikujt) ka frikë për çdo gjë, trembet për çdo gjë, çdo gjë i duket e frikshme e kërcënuese; i bëhet gogol. Çau ferrën (dikush) iku me të katra, u largua shpejt e për të mos u kthyer më; ua mbathi, u arratis; çau dushkun; ua mbathi (ua dha, u ra, ua theri) këmbëve. Eja ferrë e më gërric! thuhet për dikë që kërkon sherr, që kërkon shkak që të zihet me dikë, që është gati të bëjë sherr në çdo rast; shpie këmbën për gjemb (dikush); kërkon këmbë për gjemb (dikush); hahet me rrobat e trupit (dikush). Ferrë ndër lule keq. njeri i keq, që prish e dëmton, që nuk durohet në një mjedis të mirë. Nga ferra e vogël del lepur i madh fj. u. nga diçka që nuk duket a nga dikush që nuk ta mbush syrin, mund të vijnë rrjedhoja të rëndësishme a të arrihen gjëra të mëdha; në kishën e vogël fle një prift i madh fj. u. E hodhi një gur në ferrë (dikush) shih e hodhi një gur në ujë (dikush). I hynë ferrat (dikujt) filloi të shqetësohet për diçka; i hyri dyshimi e s’është i qetë derisa të sqarohet gjithçka; i hyri krimbi. Nuk i hyn ferrë në këmbë (dikujt) nuk vuan fare, nuk heq keq në jetë; nuk pëson asgjë; s’ka asnjë humbje; nuk i hyn gjemb në këmbë. Jam në (mbi) ferra shih rri në (mbi) gjemba. E kam ferrë nëpër këmbë (dikë a diçka) më shqetëson vazhdimisht, më bezdis e më pengon shumë; s’më ndahet dikush a diçka që s’e dua; m’u bë barrë (dikush a diçka); e kam gjalmë nëpër këmbë. S’ka ku ta kapë ferra (dikë) është shumë i varfër e i leckosur; s’ka gjë prej gjëje; s’ka ku ta zërë (ku ta kapë) qeni. E la *leshin nëpër ferra (dikush). Mori ferrën (diçka) u përhap kudo (fjala, lajmi etj.); e morën vesh të gjithë diçka; mori dheun. E mori ferra uratën mori fund diçka, është prishur a shkon tatëpjetë e nuk ndreqet më; s’ke ç’i bën, s’kthehet më mbrapsht. Mban ferra lakuriq (dikush) bën diçka shumë të vështirë e të mundimshme pa ndonjë arsye; ecën mbi driza. Të mbiftë ferra në derë! mallk. të rëntë një e keqe e madhe e t’u shofshin të gjithë!, mbetsh pa njeri!; të dalshin hithra në vatër!; t’u shoftë pragu!; t’u mbylltë dera (t’u mbylltë)!, edhe shak. I kanë mbirë ferrat (dikujt) keq. ka vdekur me kohë, është harruar; i ka mbirë bari një pëllëmbë; ia ka mbuluar varrin bari; i është bërë bari sa hanxhari keq. Mbjell ferra nëpër këmbë (dikush) krijon pengesa e vështirësi që të ndalojë përparimin e dikujt në një punë; i vë (i fut) shkopinj në rrota (dikujt); i vë gur në rrota (dikujt). Ia mbylli *derën me ferrë (dikujt). *Mëllenjë në ferra keq. (I tregoi) ferrë e përrua (dikujt) i mësoi gjithçka, ia tha të gjitha, nuk i la gjë pa thënë; i zbrazi zemrën. I vuri ferrën (diçkaje). 1. E la krejt, e braktisi, s’kujdeset më fare për të; e mbylli për gjithnjë; i vuri drizën. 2. (dikujt). Nuk i la njeri pas, e shoi me tërë familjen, e fiku krejt, e shkretoi; ia shoi pragun; i vuri (i hodhi) rezen (shtëpisë, derës). I zuri ferra *këmbën (këmbët) (dikujt).

FJÁL/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. gjuh. Njësia më e vogël e mëvetësishme e gjuhës, që ka kuptim dhe shprehet fonetikisht dhe grafikisht, e formësuar nga ana gramatikore, e cila shënon sende dhe dukuri konkrete (abstrakte) dhe përdoret e veçohet në rrjedhën ligjërimore. Fjalë shqipe. Fjalë e huaj (e huazuar). Fjalë e re (e rrallë, krahinore, e vjetruar). Fjalë e parme (e prejardhur, e përngjitur). Fjalë shënuese (emërtuese, ndihmëse, shërbyese). Fjalë me shumë kuptime. Kuptimi i fjalës. Trajta e fjalës. Theksi i fjalës. Përdorimi i fjalës. Formimi i fjalëve. Prejardhja e fjalës. Çerdhe fjalësh. Rendi i fjalëve në fjali. Mbledhja e fjalëve. Ndaj fjalën në rrokje.
2. Diçka që i thuhet një tjetri; thënie; pohim; bisedë. Fjalë të ngrohta (të ëmbla, të buta, përkëdhelëse). Fjalë të ashpra. Fjalë mashtruese (joshëse). Fjalë me vend. Thuaj një fjalë! Fjala është më e rëndë se plumbi (fj.u.). Zihej (grindej, hahej) me fjalë.
3. Këshillë a porosi që i jepet dikujt; udhëzim, urdhër, vendim. Fjala e tij ishte ligj. Ia dëgjoi (ktheu) fjalën. E çoi në vend fjalën e mësuesit.
4. Premtim a zotim për të bërë diçka; premtim a diçka e thënë. Fjala e dhënë. Fjala e nderit. Fjala dhe vepra. Ka dhënë fjalën. Fjala e burrit, pesha e gurit (fj. u.). Duhet punë e jo fjalë. Vetëm me fjalë s'bëhet gjë.
5. Marrëveshje ndërmjet dy a më shumë njerëzve ose ndërmjet dy palëve; besë. Fjalë burrash. Lidhën fjalën. E lë me fjalë me dikë.
6. Bisedë që bëhet me një tjetër, diçka që thuhet a që tregohet; muhabet. Lërini fjalët! E la fjalën përgjysmë. Meqë ra (erdhi) fjala duke marrë shkas nga biseda, me këtë rast.
7. Diçka e thënë që s'duhet të bisedohet me të tjerë; diçka që thuhet vesh më vesh nga njëri te tjetri; thashetheme. U hap fjala. I nxorën fjalë. Dolën fjalë. Fjala ka këmbë (fj. u.). Doli fjala nga dhëmballa, mori njëzet e shtatë mëhallë (fj. u.).
8. Njoftim, lajm. Dërgoj (çoj) fjalë. Lë fjalë. Pruri fjalë. Erdhi fjala.
9. Fjalim a ligjëratë që mbahet para të tjerëve; pjesë nga ky fjalim; e drejta për të folur, për të shfaqur mendimet përpara të tjerëve. Fjala e hapjes (e mbylljes). Fjala e rastit. E drejta (liria) e fjalës. Mbaj fjalën. Kërkoj fjalën. Ia ndërpreu (ia preu) fjalën.
10. Aftësia për të shprehur diçka me gojë ose me shkrim; të folurit; gjuha, ligjërimi. Forca e fjalës. Mjeshtër i fjalës. Fjala artistike gjuha që përdoret nga një shkrimtar në një vepër letrare; mjeshtëria artistike e të folurit në skenë. Kultura e fjalës. Kujdesi për fjalën. Fjala shqipe tingëllon bukur. Arma e tij ishte fjala.
11. Teksti i një kënge ose i një pjese muzikore. Fjalët dhe muzika.
✱Sin.: llaf, thënie, pohim, bisedë, kuvend, muhabet, udhëzim, urdhër, vendim, premtim, zotim, marrëveshje, besë, thashetheme, njoftim, lajm, të folur, gjuhë, ligjërim, fjalim, porosi, mesele.
♦ Fjalë petake fjalë që zënë vend. Fjalë rrumbullake fjalë që nuk zënë vend. Fjalët i merr era (fj. u.) fjalët s’kanë vlerë po nuk u shoqëruan me vepra. I bën *dredhë fjalës (dikush). Nuk bën dy fjalë bashkë (dikush) është njeri i urtë dhe i dëgjuar, është i pafjalë, s’i ndihet zëri; kund. ka ngrënë plëndës pule (dikush) shak. Bëhet fjalë (për dikë a për diçka) flitet, thuhet diçka; shtjellohet diçka, trajtohet; përmendet dikush a diçka; zihet në gojë (dikush a diçka). Bëj fjalë (për dikë a për diçka). 1. Flas për dikë a për diçka, e përmend; them a trajtoj diçka; e zë në (me) gojë (dikë a diçka). 2. (me dikë). Grindem me fjalë; zihem me dikë për diçka që s’është si duhet; trazoj fjalët; i përpjek fjalët; bëri llafe. I bëj (i çoj) fjalë (dikujt) e njoftoj, i dërgoj një lajm, e lajmëroj për diçka; e thërres; i bëj zë. E bëri me fjalë (dikë) e përfoli dhe e turpëroi, i nxori thashetheme; bëri që të tjerët ta marrin nëpër gojë. E bëj me fjalë (me dikë) merrem vesh për diçka; e lë të bëjmë diçka bashkë; e lë me fjalë; i puq fjalët. S’bën fjalë (dikush) nuk ankohet e nuk kundërshton, pranon ç’t’i japësh etj.; është shumë i urtë. S’e bëj për fjalë (diçka) nuk ia tregoj askujt diçka që nuk duhet thënë, nuk flas me njeri për diçka që duhet mbajtur e fshehtë; s’e bëj për zë. Ta bën fjalën *bosh (dikush). Nuk ia bëj fjalën *dy (dysh) (dikujt). I bën fjalës *themel (dikush). Iu bë *lak (fjala) (dikujt). Nuk i bën *lak (fjalës) (dikush). Bie fjala. 1. (për dikë a për diçka). Flitet, vjen biseda. 2. Ta zëmë, për shembull (shkurt. b.f.); fjala vjen. Bie në një fjalë (me dikë) shih e gjej fjalën (me dikë). S’i bie fjala në *tokë (dikujt). Del nga fjala (del fjale) (dikush) nuk e mban premtimin a zotimin, s’i përmbahet fjalës, gënjen, e dredh; e dredh (e përdredh) fjalën; e ha fjalën; luan nga fjala (luan fjale); kund. e mban fjalën. I kanë dalë fjalë (dikujt) është përfolur, është marrë nëpër gojë, flitet keq për të. Di të gdhendë fjalë është i zoti të gjejë fjalët e bukura; di të parashtrojë fjalët e duhura. Nuk di fjalë (dikush) i bie shkurt e copë; vepron shpejt, nuk e zgjat; është praktik. E dredh (e përdredh) fjalën (dikush). 1. E kthen dhe e stërkthen fjalën, e zgjat shumë muhabetin rreth një gjëje, duke thënë edhe hollësira të panevojshme. 2. Nuk e mban fjalën a premtimin; e ndërron mendimin, flet ndryshe nga ajo që ka thënë më parë; e ha fjalën; del nga fjala (del fjale); kund. e mban fjalën. S’do fjalë pa dyshim, s’ka dyshim, doemos; natyrisht, s’ka pse të diskutohet më tej, mos e zgjat; s’do mend; ta merr (ta pret) mendja; është afër mendjes (mendsh). Me një fjalë shkurt; në mënyrë të përmbledhur; me fjalë të tjera; fundi i fjalës. Fjalë në erë (hava) fjalë të thëna pa u menduar, fjalë boshe; premtime të kota; gjepura. Fjalë ari (e artë) thënie e mençur, e vyer, që peshon. Fjalë burri fjalë me mend; premtim që mbahet; besë. Fjalë të ëmbla e punë të tharta shih fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë). Fjalë për fjalë. 1. Pa ndryshuar asgjë nga ajo që është thënë a është shkruar, besnikërisht; plotësisht e me hollësi; duke përmendur a duke përkthyer çdo fjalë veças; një për (më) një. 2. Në kuptim të drejtpërdrejtë; ashtu si e ka thënë a e ka shkruar dikush, pa hequr asnjë fjalë, pikërisht ashtu. Fjalë fluturake thënie a shprehje, zakonisht e figurshme, që përmban një gjykim ose një mendim përgjithësues të spikatur dhe që njihet e përdoret gjerësisht. Fjala e fundit. 1. Arritja më e re dhe më e lartë në një fushë të shkencës, të teknikës ose të kulturës. 2. Mendimi përfundimtar që vendos për diçka; mendimi i fundit. Një fjalë goje... duket shumë e lehtë diçka, por në të vërtetë është e vështirë (për një punë etj.); një llaf goje... Fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë) premtim a zotim për të bërë diçka, por që nuk shoqërohet me punë e me vepra ose që nuk zbatohet, mashtrim me fjalë të bukura për ta përcjellë dikë; fjalë të ëmbla e punë të tharta. Me fjalën e parë në çast, menjëherë, me të thënë; me bindje e pa e zgjatur. Me fjalë të tjera ndryshe; më shkurt e më qartë, domethënë; me një fjalë. Fjalë e urtë folk. proverb; shprehje e njohur me kuptim të njësishëm e zakonisht të figurshëm, që përgjithëson një vëzhgim a një vlerësim për dukuritë e ndryshme të jetës, por që, ndryshe nga proverbi, nuk është një fjali e plotë. Fjala vjen për shembull, ta zëmë se është kështu, zëre se..; bie fjala. *Fundi i fjalës. E gjej fjalën (me dikë) merrem vesh me dikë, gjej një gjuhë të përbashkët a pajtohem në mendim me të; kuptohemi; bie në ujdi; bie në va; i ndreq hesapet; i puq fjalët. Sa për t’u gjendur në fjalë sa për të thënë diçka duke folur për gjëra të parëndësishme ose që nuk kanë të bëjnë me çështjen, sa për të marrë pjesë në bisedë. Me një *gjysmë fjale. Gjuhemi me fjalë ngacmojmë (thumbojmë) njëri-tjetrin. E ha fjalën (dikush) e mohon atë që ka thënë, e dredh; nuk e mban premtimin, gënjen; nuk është i besës; ia kthen fjalën (dikujt); kund. e mban fjalën. E hodhi fjalën (për dikë a për diçka) e zuri në gojë dikë a diçka; dha të kuptohet në bisedë se e kishte për dikë a për diçka tjetër, e kishte për të, aludoi; ndërroi bisedë. E hedh fjalën në *pus (dikush). I humbi fjala (dikujt) u habit shumë, u hutua fare sa s’mund të fliste; iu pre goja; iu mpi gjuha. I hyj në fjalë (dikujt) e kuptoj ç’thotë, e rrok çfarë thotë; e marr vesh (dikë). Ç’është ajo fjalë! as mos e thuaj!, si mund të flasësh a të mendosh ashtu!, nuk është ashtu!, s’është e nevojshme ta thuash! (si përgjigje për një kundërshtim të dikujt ose kur ai shprehet se ndihet ngushtë etj.). I jap fjalën (dikujt). 1. E lejoj a e ftoj të flasë (në një mbledhje etj.). 2. I premtoj, e siguroj dikë për diçka. S’ka fjalë e kuvend (për diçka) është shumë e vërtetë, nuk mund të diskutohet për këtë gjë, është e sigurt a e vendosur. I ka fjalët *të prera (dikush). E ka fjalën *pushkë (dikush). I ka fjalët *të shkurtra (dikush). E kapërcen fjalën (dikush) lë me qëllim pa përmendur diçka, i shmanget bisedës; nuk i vjen mirë të flitet për atë gjë. Këmbej (shkëmbej) fjalë (me dikë) zihem me fjalë me dikë, grindem me të; më shan dhe e shaj. Kërkon fjalë dëshiron të grindet, kërkon sherr. Ia kthen fjalën (dikujt). 1. Nuk i bindet dikujt, e kundërshton, nuk bën si thotë ai; i përgjigjet ashpër. 2. shih e ha fjalën (dikush). S’ia kthen fjalën *mbrapsht (dikujt). S’e kthen fjalën *mbrapsht (dikush). E lë me fjalë (me dikë) merrem vesh me të për t’u takuar diku a për të bërë diçka; e vendos me dikë; e bëj me fjalë. Lidh fjalën (me dikë) merrem vesh përfundimisht me dikë për të bërë diçka së bashku; e vendos përfundimisht të bashkëpunoj me të; merrem vesh. Nuk lidh (dot) dy fjalë (bashkë) (dikush) nuk di të flasë rrjedhshëm, i shpreh mendimet me vështirësi; nuk është i zoti i gojës. *Lojë fjalësh. Luan me fjalë (dikush). 1. Flet me fjalë të tilla që fshehin qëllimin e vërtetë, dredhon duke thënë jo atë që duhet; nuk mban qëndrim serioz, nuk e merr me gjithë mend diçka, e quan si lojë. 2. Përdor fjalë të afërta nga tingëllimi e nga kuptimi për të bërë përshtypje tek të tjerët. Ta merr (ta rrëmben) fjalën nga *goja (dikush). E mban fjalën (dikush) e plotëson premtimin, çfarë thotë e bën; është i besës; kund. e ha fjalën; e dredh fjalën; luan nga fjala (luan fjale). Mbeta pa fjalë u çudita shumë, u habita jashtë mase nga diçka e papritur a e pabesueshme; dola nga këmisha; dola nga rrobat e trupit; dola linjës. E mori ferra fjalën u përhap fjala kudo; e morën vesh të gjithë. E ndal diellin me fjalë (dikush) është llafazan i madh, të mbyt me llafe, s’i lë radhë askujt në bisedë; mburret shumë se mund të bëjë çdo gjë, e paraqit veten me fjalë si të plotfuqishëm; mbush pusin me pështymë. Që ta ngas fjalën (llafin)... meqë ra fjala; që të vijoj më tej bisedën aty ku e lamë; kam parasysh që... Më ngjit fjala (me dikë) më shkon muhabeti me dikë, pajtohem në muhabet me të; e dua si shok, është i ëmbël në muhabet dhe më pëlqen të flas me të. T’i përpin fjalët (dikush) të dëgjon me shumë vëmendje; s’i shpëton asgjë nga ato që i thua; është tërë sy e veshë (dikush); s’i shpëton qimja. I përpjek fjalët (me dikë) zihem keqas me fjalë me dikë, grindem e shahem me dikë, i them e më thotë fjalë të ashpra. Prenë fjalën etnogr. caktuan ditën kur do të bëhet martesa; bënë marrëveshje e vendosën afatin për diçka. I puq fjalët (me dikë) pajtohem në mendim, merrem vesh; i rregulloj punët me të; bie në një mendje; e gjej fjalën; e bëj me fjalë. E qep fjalën them fjalë me vend, që nuk m’i rrëzon dot kush. Ta rrëmben fjalën nga goja (dikush) të kupton a ta kap mendimin menjëherë; është shumë i zgjuar; të ndërpret në të folur, nuk të lë të flasësh më tej; ndërhyn në një bisedë dhe e vijon vetë më tej. I shkon (i ecën, i dëgjohet, i zë vend) fjala (dikujt) ia pranojnë mendimin, ia çojnë në vend porositë a ia plotësojnë kërkesat; ka ndikim tek të tjerët, i binden e bëjnë si thotë ai. I shkoi fjala *bosh (dikujt). I tërheq fjalët zvarrë. 1. Flet ngadalë si i vogël. Flet me përtesë. 2. Zgjat dhe zvarrit mbarimin e një pune. I trash fjalët (me dikë) filloj të zihem me fjalë të ashpra me dikë; acarohem edhe më shumë me fjalë, nis të përdor kundër tij fjalë të rënda; i thartoj fjalët. Trazoj fjalët (me dikë) zihem me dikë, prishem me të e grindem me fjalë të ashpra. I thartoj fjalët (me dikë) zihem e keqësohem me dikë, prishem edhe më shumë me fjalë të hidhura kundër tij; i trash (i ashpërsoj) fjalët. (Nuk tha) asnjë *gjysmë fjale (dikush). Ia ushqen fjalën (dikujt). 1. Ia miraton ato që thotë; e nxit të flasë. 2. E lëvdon e i bën qejfin, e përkëdhel më shumë se ç’duhet; e përkrah, pavarësisht e ka mirë a keq. I vë *qokë fjalës. Ia zuri fjalën në *gojë (dikujt).

FJALËMBRÁPSHTË mb. Që flet mbrapsht; që thotë fjalë që prishin punë. Mos u bëj fjalëmbrapshtë!

GJÚRM/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Shenjë që lë shputa e këmbës së njeriut ose thundra a putra e kafshëve; shenjë mbi diçka nga prekja nga një goditje, nga diçka që lëviz a që rrëshqet etj. Gjurmë të reja. Gjurmë këmbësh. Gjurmë kali. Gjurmët e rrotave. Shkoi pas gjurmëve. Gjurma e kërmillit.
2. Shenjë, njollë etj., që ngel mbi sipërfaqen e diçkaje nga prekja e një lënde ose nga shtypja e një sendi; diçka që ka mbetur në sipërfaqe prej një lënde. Gjurmët e gishtave. Gjurmët e goditjeve. Gjurmët e lagështirës. Gjurmë gjaku. Gjurmët e avionëve reaktivë. Mbledh këmbët për të fshehur gjurmët bëj gjoja sikur tërhiqem ose sikur pendohem për të fshehur veprimet e këqija.
3. kryes. sh. Shenja të veçanta, që dëshmojnë se diçka ka qenë a gjendet aty; shenja a dëshmi të mbetura nga diçka e së kaluarës; pasojat e një veprimi, e një dukurie etj.; shfaqje e jashtme e diçkaje; gërmadhë; rrënoja. Gjurmët e mineralit. Gjurmët e ujit. Gjurmët e qytetërimit ilir. Gjurmët e tërmetit. Gjurmët e sëmundjes. Gjurmët e lodhjes. Unë them “ja ujku”, ti kërkon gjurmët (kur ke ujkun, mos i kërko gjurmët!) (fj. u.) kërkon të fshehësh diçka që duket fare qartë; kërkon të vërtetën jo aty ku ajo duket qartë, por aty ku ajo mbulohet e errësohet.
4. kryes. sh., fig. Frytet e një veprimtarie; përshtypje, mbresa; rruga ose shembull i mëparshëm që ndiqet nga dikush. La gjurmë në shkencë (në histori). Në gjurmët e rilindësve. E drejtë e gjurmës (etnogr.) e drejtë kalimi vetëm për këmbësorë. E ndjek (e marr) gjurmën mbrapsht e nis keq një punë a diçka tjetër.
5. kryes. sh., bised. Gjurmashka. Një palë gjurmë.
6. Masë gjatësie sa shputa e këmbës, këmbë. Është dhjetë gjurmë.
7. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje bimësh. Gjurmë mushke (lat. Tussilago farfara) bimë barishtore njëvjeçare, që rritet në vende të lagështa dhe përdoret si bimë mjekësore; thundërmushkë. Gjurmë e ujkut zhabinë.
✱Sin.: fërkem, dire, trivë, vragë, mbresë, tragë, vazhdë, ravë, pasojë, përshtypje.
♦ Bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje) e zbuloj dikë a diçka, mësoj se ku ndodhet, e diktoj; i gjej gjurmët (dikujt a diçkaje); i marr gjurmën (dikujt a diçkaje); i bie në erë (dikujt a diçkaje); kund. humbas gjurmët (e dikujt a të diçkaje). I gjej gjurmët (dikujt a diçkaje) shih bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje). I humb (i mbulon, i fsheh) gjurmët (dikush) i mbulon të gjitha shenjat për të mos u zbuluar një veprim që ka kryer, fsheh çdo shenjë, çdo të dhënë etj. që mund ta zbulonte; nuk ia gjen (dot) këmbët (dikujt). I humbi gjurma (dikujt a diçkaje) nuk duket më asgjëkund, nuk është më, nuk gjendet më; i humbi traga; iu shua ylli. Humbas gjurmët (e dikujt a e diçkaje) nuk jam më në gjendje ta ndjek më tej, nuk e di më ku është, shkëputem nga lidhjet me dikë a me diçka; humbas tragën; kund. bie në gjurmë. E kërkoj në gjurmë të kalit (dikë a diçka) e kërkoj gjithandej, nuk lë vend pa kërkuar. Lë gjurmë (të thellë). 1. (diçka). Bën përshtypje (të thellë) diçka; nuk kalon pa u ndier; kujtohet. 2. (dikush). Lë prapa punë e vepra të mira, lë një shembull të mirë për t’u ndjekur; lë mbresa; lë tragë. I marr gjurmën (dikujt a diçkaje) e mësoj se ku ndodhet sipas shenjave që ka lënë, e diktoj se ku është; e ndjek pas për ta zbuluar; bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje); i bie në erë. Ndjek gjurmët (e dikujt) veproj sipas shembullit të dikujt, vijoj punën a veprën e tij, bëj si ai; eci nëpër rrugën që ka shkelur ai; shkel në gjurmët (e dikujt); shkoj (eci) pas gjurmëve (të dikujt). E ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme) (dikë a diçka) shkoj pas dikujt, e ndjek këmba-këmbës e bëj si ai; e ndjek diçka pa iu ndarë; e ndjek në çdo hap; e ndjek hap pas hapi; e ndjek hap për (më) hap. Shkel në gjurmët (e dikujt) shih ndjek gjurmët (e dikujt). Të shkelsha gjurmën! mallk. vdeksh! E shkel në gjurmë (dikë) e do, e respekton shumë dikë; e ka mbi krye e sipër. Sa shkëmben gjurmën (dikush) shumë ngadalë, me hapa të vegjël, sa nuk takon gjurma gjurmën. Shkoj (eci) pas gjurmëve (të dikujt) shih ndjek gjurmët (e dikujt). (U zhduk, humbi) pa lënë gjurmë (dikush a diçka) nuk dihet fare se ku gjendet, nuk dihet se ç’është bërë; u zhduk pa lënë asnjë shenjë, s’mbeti asgjë prej tij a prej saj; nuk i duket (i humbi) boja (diçkaje); s’i duket (s’i gjendet) binaja (dikujt a diçkaje).