FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BIFKÍM,~I m., bujq. Gjendja kur bifkojnë (farat, bimë etj.); nxjerrja e bifkave, mugullim; mbirje. Bifkim i sythit të bimës. Bifkimi i farës.
✱Sin.: biskim, mugullim, mbirje, bulëzim, bulim.

BIMÍM,~I m. 1. Gjendja kur bimon diçka.
2. Mbirje.

BUÍTJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET [BUÍSJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET] 1. Veprimi kur buit (bleta, grerëza etj.); dalje grumbull a me shumicë; gëlim. Buitja e bletëve.
2. Mbirje e menjëhershme dhe e vrullshme e diçkaje; çelje, bulbërim. Buitja e bimëve (e luleve).
3. fig. Shfaqje e papritur; shpërthim. Buisja e pranverës.
4. fig. Vlim. Buisja e mendimeve. Buisja e gjakut.
✱Sin.: gëlim, vërshim, brufullim, shpërthim, roitje, mbirje, shfaqje, vlim, pllakosje, bulbërim.

BULËZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Gjendja kur bulëzon diçka, mugullim; buthtim. Bulëzimi i farës. Bulëzimi i pemëve. Bulëzimi i qershisë në pranverë. Bulëzimi i bumbeskave të para. Kushte të mira bulëzimi. Ishte në bulëzim e sipër.
2. fig. Shpërthim, nisje e diçkaje të re; shfrim, gufim. Bulëzimi i ndjenjave (i të qeshurave).
✱Sin.: bulim, mugullim, çelje, bumbëzim, bulëzim, burbuqje, sumbullim, blerim, shpërthim, mbirje, gufim, buthtim, shfaqje.

HERSHMËRÍ,~A f., libr. Të qenët i hershëm (për fruta, prodhime etj.). Hershmëria e domateve. Hershmëria e dhenve (e dosave). Hershmëri në mbjellje (në mbirje, në vjelje). Siguron hershmërinë.

MBÍRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Veprimi dhe gjendja kur mbin diçka. Mbirje e mirë (e dobët, e plotë, e rregullt) e filizave. Mbirja e farës (e bimëve, e pambukut, e patates, e barërave të këqija). Sigurimi i mbirjeve. Krijoj kushte për mbirjen e shpejtë të flokëve.

MBÍRËS,~E mb. Që ka vetinë të mbijë, që është a që vlen për mbirje (për farën). Aftësia mbirëse. Fuqia mbirëse aftësia që ka bima për të mbirë e për t’u zhvilluar.

MÍRË (i, e) mb. 1. Që ka tipare të çmueshme e të pëlqyeshme, që ka cilësitë e duhura dhe vlerën e duhur, që është ashtu si duhet të jetë dhe i përmbush plotësisht kërkesat tona me vetitë e me cilësitë që ka (me përmbajtjen a me formën, me shijen a me erën e këndshme të tij) ose që karakterizohet nga përmbushja e plotë e nevojave materiale e shpirtërore të njeriut e të shoqërisë; që është i shëndoshë, pa cene e të meta, plotësisht i kënaqshëm; i vlefshëm, i çmueshëm; kund. i keq. Qumësht (djathë, gjalpë) i mirë. Ujë i mirë. Verë (raki) e mirë. Kafe e mirë. Mish (peshk) i mirë. Miell i mirë. Bukë e mirë. Gjellë e mirë. Mollë (domate) të mira. Duhan i mirë. Me shije (me erë) të mirë. Stof i mirë. Këpucë (rroba) të mira. Tokë e mirë. Kalë i mirë. Traktor i mirë. Pushkë e mirë. Ndërtesë (shtëpi) e mirë. Rrugë (urë) e mirë. Shkollë e mirë. Krasitje e mirë. Shartim i mirë. Film (roman, studim, përkthim) i mirë. Jetesë (jetë) e mirë. Gjendje ekonomike (shpirtërore) e mirë. Përcjellës i mirë i nxehtësisë (i elektricitetit). Me cilësi (me veti) të mira. Gëzon shëndet të mirë. Ka tradita (zakone) të mira. Kali i mirë njihet nën mutaf. (fj. u.) puna e tregon sa i mirë është dikush. Kroi (pusi) i mirë njihet në kohë të thatë. (fj. u.) njeriu i mirë a miku i vërtetë njihet në kohë të vështira. Kur s’ke grurë, e mirë është edhe thekra. (fj. u.) mjaftohu me atë që ke, përshtatu me situatën e tanishme edhe pse nuk është ajo që dëshiron. Zonjë e mirë (euf.) sëmundja e lisë.
2. Që ka përgatitje të gjerë e të thellë dhe përvojë të madhe në punë; që shquhet për veti të çmuara, për aftësitë e për shprehitë që ka; i zoti, i aftë; kund. i keq. Punëtor (mjeshtër, fermer, mjek, mësues, atlet, lojtar) i mirë. Shkrimtar (piktor, aktor) i mirë. Amvisë (edukatore, mami) e mirë. Organizator (drejtues) i mirë. Nxënës i mirë. Trimi i mirë me shokë shumë. (fj. u.).
3. Që ka tipare të rregullta e tërheqëse, i hijshëm, i bukur. Ka trup të mirë. Me fytyrë të mirë. Ka sy (flokë, dhëmbë) të mirë.
4. Që është i dobishëm për trupin e për mendjen, që na ndihmon në jetë e në punë, që na tregon udhën e zgjidhjen e drejtë; i dobishëm; që na lehtëson përpjekjet a vuajtjet; i volitshëm; kund. i keq; i dëmshëm. Ushqim (shumë) i mirë. Udhëzim (mësim) i mirë. Këshillë e mirë. Mendim i mirë. Përvojë e mirë. Duhani nuk është i mirë për shëndetin. Kishte nevojë qoftë edhe për një fjalë të mirë. Është gjë e mirë që... Qe një rast i mirë.
5. Që paralajmëron a sjell mbarësi ose diçka të gëzueshme; kund. i keq. Shenjë e mirë. Lajme të mira.
6. I mbarë, që shkon përpara e të shpie përpara ose që krijon mundësi për arritje të mëtejshme; kund. i keq. Fillim (zhvillim) i mirë. Mbirje e mirë (bujq.).
7. Që është i vlefshëm për shoqërinë dhe çmohet prej saj si shprehje e vlerave të larta morale; që u përgjigjet normave të vendosura nga shoqëria e nuk i shkel këto; kund. i keq. Ka bërë shumë vepra (punë) të mira për popullin. Ka sjellje të mirë. Mban qëndrim të mirë. Ka rreth shoqëror të mirë. I bëri mirë dikujt diçka i solli dobi (një bar për shëndetin, një vërejtje e qortim për sjelljen, qëndrimin etj.).
8. Që është i sjellshëm e i urtë; që është i dashur, i butë e njerëzor, që ka ndjenja të çiltra miqësore e shoqërore ndaj të tjerëve, që i do dhe i nderon ata me të vërtetë; që u bën të mira të tjerëve e i ndihmon ata me zemër të pastër, bujar, zemërgjerë, i drejtë e i ndershëm; kund. i keq; i lig. Djalë i mirë. Vajzë e mirë. Fëmijë i mirë. Njeri i mirë. Shok (mik) i mirë. Ka zemër të mirë.
9. Që është i shkëlqyer nga ana morale, që dëshmon për ndershmërinë e për pastërtinë shpirtërore të dikujt, për guximin e për vetëmohimin që e karakterizon atë, për veprat e tij të dobishme a të shquara etj.; kund. i keq. Ka emër (nam) të mirë. Ka lënë kujtime të mira.
10. Që dallohet në llojin e vet, që ka disa cilësi të veçanta, më të larta në krahasim me sendet e rëndomta të të njëjtit lloj; që ruhet e përdoret për ditë të shënuara; që mbahet për miq e të ftuar. Dhoma (oda) e mirë dhoma e miqve. Veshi rrobat (këpucët) e mira. Shtroi pjatat e mira. Nxori jorganët e mirë. Vaj i mirë (bised.) vaj ulliri. Gur i mirë (bised.) gur i çmuar. Vend i mirë (fet.) vend i shenjtë. Ditë e mirë (fet.) e kremte.
11. bised. I djathtë. Dora e mirë. Syri i mirë.
12. Që ka një vlerë më të madhe sesa numri që përfaqëson (në disa lojëra me letra). Dyshi i mirë dyshi spathi. Dhjeta e mirë dhjeta karo. Letër e mirë letër me të cilën fiton lojën.
13. Që mjafton për të plotësuar mirë të gjitha nevojat, i mjaftueshëm a më se i mjaftueshëm, i madh, i bollshëm; i majmë; bised. jo më i vogël a jo më i paktë, i plotë (përdoret në disa togje fjalësh së bashku me një emër e me një numëror themelor). Ka rrogë të mirë (të ardhura të mira). Mori një shumë (një sasi, një pjesë) të mirë. I dha një ryshfet (një bakshish) të mirë (keq.). Fshati mban tri orë të mira me këmbë. Qëndroi katër muaj të mirë në spital. Hëngri dy pjata të mira me gjellë.
14. I kthjellët, pa re, pa shi a pa dëborë, pa erë etj. (për kohën); kund. i keq. Ditë (kohë) e mirë. Mot i mirë.
15. euf., mjek. Përdoret si pjesë e dytë në disa emërtime të pathjeshta që shënojnë sëmundje të rënda e ngjitëse; i bardhë: Kolla e mirë. Lia e mirë. Grykët e mira. Fshikëza (lulja) e mirë plasja. Koqe e mirë i thatë.
16. Përdoret si pjesë e dytë në disa togje ose në disa shprehje pasthirrmore për urime: Natën e mirë! Ditën e mirë! Mbrëmja e mirë! Mirëmbrëma!
17. si em. m. e f. Sipas kuptimeve 1, 2, 8, 10, 11, 12 të mbiemrit.
✱Sin.: i dobishëm, i kënaqshëm, i pëlqyeshëm, i këndshëm, i hijshëm, pozitiv, i sjellshëm, i urtë, i virtytshëm, i mbarë, sakllam, i gëzueshëm, i lumtur, i bardhë, i kthjellët.
♦ Të dëgjofsha (të ndjefsha) *zërin e mirë! ur. *Farë e mirë. Për *fat të mirë. *Fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë). Jam në *bend të mirë krahin. Është me *hënë të mirë (dikush). Është në *orë të mirë (me orë të mira) (dikush). I dha (i hoqi) një *dajak të mirë (dikujt). I dha (i hoqi) një *dru (një hu) të mirë (të shëndoshë). I dha një *mësim të mirë (dikujt). E ka me *sy të mirë (dikë). E ka thuan të mirë (dikush) nuk vjedh, s’e prek atë që s’është e tij; është i ndershëm; nuk ka dorë. Ka *zemër (shpirt) të mirë (dikush). E ka zemrën (shpirtin) të mirë (dikush) është zemërmirë; ka zemër të mirë; kund. e ka zemrën të keqe. Mori një *mësim të mirë (dikush). Jam parë me *hënë të mirë (me dikë). E sheh me *sytë mirë (dikë). I shtie *bukët të mira (dikush). Me *zemër (me shpirt) të mirë. Me *zemër të mirë! ur.

NJËHÉRSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. I dikurshëm, i moçëm; sipas mënyrës a sipas zakonit të lashtë. Lavdia e njëhershme. Shqipëria e njëhershme. Veshjet e njëhershme. Dasmat e njëhershme. Zakonet e njëhershme.
2. Që bëhet, që jepet ose që paguhet vetëm një herë. Shpërblim i njëhershëm. Kompensim i njëhershëm. Shpenzime të njëhershme. Ndihmë e njëhershme. Dozë e njëhershme.
3. Që kryhet në të njëjtën kohë, që kryhet njëherazi. Goditje të njëhershme. Mbirje e njëhershme.
✱Sin.: i dikurshëm, i njëkohshëm.

NJËTRÁJTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që është a që bëhet kudo njëlloj, që ka të njëjtën trajtë a të njëjtat veti gjatë gjithë kohës; që është i njëjtë kudo a për të gjithë; që nuk ndryshon. Ujitje e njëtrajtshme. Prerje e njëtrajtshme. Mbirje e njëtrajtshme. Ngjyrosje e njëtrajtshme. Përhapje (shpërndarje) e njëtrajtshme. Lëvizje e njëtrajtshme (fiz.) lëvizja e një trupi, i cili në kohë të barabarta përshkon rrugë të barabarta. Nxitim i njëtrajtshëm. Në mënyrë të njëtrajtshme.
✱Sin.: njëformësh, uniform.

VETËMBÍRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Mbirje vetë me anë të farave të bimëve që bien e përhapen vetë në tokë.

ZËNI/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur zë diçka; kapje, prekje, rrokje a shtrëngim. Zënia për krahu me njëri-tjetrin. Zënia për qafe. Zënia për mënge (për jake). Zënia e kokës me dorë.
2. Kapje e papritur e dikujt a e diçkaje me diçka tjetër, duke e shtrënguar fort. Zënia e dorës. Zënia e trupit me tra (e gishtit me derë, e këmbës me rrotë, e krahut me makinë).
3. Shtënie në dorë, kapja gjallë e një njeriu, e një kafshe etj., duke e ndjekur atë a duke e përgjuar. Zënia gjallë. Zënia rob. Zënia e një hajduti. Zënia e peshkut.
4. Mbërthim, qepje a ngjitje e diçkaje që të mbahet mirë e të mos bjerë; kapja a lidhja e flokëve apo e diçkaje tjetër. Zënia e derës me shul. Zënia me gjilpërë e me penj e vendit të grisur. Zënia e flokëve me llastik.
5. Prekja e diçkaje; takimi në diçka a diku; çikje, ndeshje, takim, hasje. Zënia e gozhdës në beton. Zënia e spirancës në fundin e detit. Zënia e sharrës në gozhdë.
6. Zbulimi i dikujt që është duke kryer një veprim të dënueshëm; kapja e dikujt në një gjendje të caktuar (në befasi a i papërgatitur). Zënia në faj (në gabim). E shmangëm zënien në befasi. Më e keqe ishte zënia në gjumë. Zënia të papërgatitur.
7. Gjetja e dikujt a diçkaje të papërgatitur ose në një gjendje të vështirë. Zënia ngushtë. Zënia në gjumë. Shmang zënien nga ngrica të luleve. I bën ballë zënies së stuhisë në det.
8. Pasoja e diçkaje, vuajtje e një pasoje nga veprimi i dikujt a i diçkaje. Zënia nga qymyri (nga gazi). Zënia nga korenti vjen nga pakujdesia. Zënia e makinës. Zënia e lemzës. Zënia e kokës.
9. Arritja në një vend të caktuar, marrja me përpjekje e diçkaje; zaptim i diçkaje. Zënia e majës së malit. Zënia e qoshes. Zënia e vendit. Zënia e pozicionit të caktuar. Zënia e vendit të predikuesit. Zënia e tokës. Zënia e territoreve. Zënia e zonave publike pa leje.
10. Marrja e diçkaje për të kryer një punë, marrja me qira; pajtimi ose rezervimi me kohë, më parë se të tjerët. Zënia e hotelit. Zënia e taksisë. Zënia e vendeve në teatër.
11. Mbyllja për kalim, pengim i lëvizjes nëpër diçka; mbushja e një hapësirë a e diçkaje tjetër, që të mos jetë e lirë, të mos punojë etj.; pengim i shikimit, i dritës etj., duke mos e lënë që të duket. Zënia e vrimave të murit. Zënia e pikave. Zënia e rrugës (e shtegut). Zënia e kuotave. Zënia e plagës me duhan. Zënia e veshëve (e syve, e gojës). Zënia e frymës. Zënia e diellit nga retë. Zënia e dritës.
12. fig. Kalimi i kohës së lirë me një veprimtari a diçka tjetër. Zënia e pasdites me lojëra. Zënia e ditës me punë të tjera. Refuzojnë zënien e ditës me punë.
13. Fillimi, nisja e diçkaje. Zënia e shiut (e borës, e breshërit). Zënia e vapës (e të ftohtit etj.).
14. Mbrehja në parmendë e qeve; vënia e samarit a e shalës për herë të parë të kalit, mushkës etj. Zënia e qeve në parmendë.
15. Krijimi i marrëdhënieve të mira dhe afrimi me dikë. Zënia e një shoku (e një miku). Zënia e një shoqërie të mirë.
16. Vlerësimi, numërimi, llogaritja, marrja për bazë... fjalosje, përfolje. Zënie në gojë. Zënie në fjalë. Episodi i ka gjithë elementët e zënies në gojë të bukës mysafires së shquar.
17. Mbirje (për farën, për rrënjën a për fidanin e mbjellë). Zënia e lules (e drurit, e fidanit, e pemës). Zënia e kokrrave. Zënia e rrënjëve. Përqindja e zënies së fidanëve.
18. Përgatitja e diçkaje duke i hedhur maja, farë etj. Zënia e brumit (e bukës, e petullave). Zënia e djathit (e kosit).
19. Gjendje kur zihen dy vetë; fjalët e veprimet që bëhen kur zihen, grindje, zënkë. Zëniet e fëmijëve. Zënie me britma e rrëmujë. Vrasje në zënie e sipër.
✱Sin.: kapje, rrokje, shtrëngim, përqafim, ngecje, mbërthim, qepje, ngjitje, prekje, hasje, zbulim, gjetje, marrje, arritje, zaptim, pushtim, rezervim, pajtim, mbyllje, pengim, mbushje, plotësim, fillim, nisje, mbrehje, vlerësim, fjalosje, përfolje, mbirje, gatim, gatitje, zënkë, grindje, sherr, shamatë, kacafytje, kërleshje.