FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROTERAPÍ,~A f. sh. ~, ~TË mjek. Mjekim me ajër, kurim dhe shërim me ndihmën e ajrit; mjekim klimatik në ajër të pastër, qëndrim në mal, në bjeshkë, në bregdet ku ka ajër të pastër, për të kuruar zakonisht sëmundjet e mushkërive. Aeroterapia mjekuese. Këshillim për aeroterapinë. Aeroterapi për mushkëritë. Aeroterapi për shqetësimet e zemrës.

ALLVÁN,~I m., bot. (lat. Betula alba; pubescens) Mështekna e bardhë, krahjetë, baloshe. Mal me allvan. Mështjeknajë e me allvan të dendur e të lartë.

AMBIGJENÍ,~A f. 1. Të qenët i dykuptimshëm, të qenët kuptimisht i paqartë dhe i hapur për interpretim; gjendja ose cilësia e të qenit ambigjen. Ambigjenia e tij krijoi paqartësi në publik. Ambigjenia pranohet ndonjëherë në diplomaci por jo në drejtësi. Ambigjenia e mesazhit e vështirësoi vendimmarrjen.
2. mjek. Të qenët i dygjinishëm, të qenët dygjinor.
3. gjuh. Dygjinishmëri; ndërrimi i gjinisë mashkullore në gjini femërore së një emri kur kalon nga numri njëjës në shumës, si mal i lartë – male të larta, ujë i ftohtë – ujëra të ftohta.
✱Sin.: dykuptimësi, dyshimësi, paqartësi, dygjinishmëri.

APÓ lidh. 1. Përdoret në fjalitë pyetëse për të kundërvënë dy fjali ose dy pjesë të fjalisë, që përjashtojnë a zëvendësojnë njëra-tjetrën nga kuptimi dhe kur duhet zgjedhur vetëm njërën prej tyre. Po apo jo? Sot apo nesër? Dëgjove apo jo?
2. Përdoret në fillim të një fjalie pyetëse për të shprehur dyshim; ndoshta, mos. - Pse nuk erdhi? Apo nuk ka mbaruar punë?
3. Përdoret për të lidhur dy fjali, kur moskryerja e veprimit të fjalisë së parë do të sjellë patjetër kryerjen e veprimit në fjalinë e dytë pyetëse; ndryshe, përndryshe, në rast të kundërt. Do të vish, apo të nisemi pa ty?
4. bised. Ose, a. Mirë apo keq. Në mal apo në det.
5. A₃. Këndonte apo s’këndonte.
6. përd. pj. Përdoret në fillim të një fjalie me kallëzues mohues për ta rrëzuar mohimin dhe për të përforcuar pohimin. Apo nuk ishte trim! Apo nuk janë të ëmbla! Apo nuk fliste!
7. përd. pj. Përdoret së bashku me pjesëzën “jo” për të përforcuar një pohim a një mohim. Këndon bukur, apo jo? Nuk vlen fare, apo jo!
✱Sin.: ndoshta, mos, ose, a, ndryshe, përndryshe.

AQ ndajf. 1. Në një shkallë, në një masë a në një sasi të atillë, sa është përmendur më parë ose përmendet në fjalinë tjetër; përdoret me këtë kuptim si fjalë e bashkëlidhur në fjalinë kryesore (në fjalinë e varur i përgjigjet fjala sa). Edhe një herë aq më i madh se ky.
2. Në një shkallë të lartë ose në një masë a në një sasi të atillë të madhe, më shumë nga ç’mendonim ose nga ç’prisnim, shumë; përdoret me këtë kuptim si fjalë e bashkëlidhur në fjalinë kryesore (në fjalinë e varur i përgjigjet fjala sa). Aq mirë (keq). Aq afër (larg). Aq shpejt (vonë). Aq bukur. Aq i thjeshtë. Jo dhe aq. S’është edhe aq.
3. Përdoret me shkallën krahasore të ndajfoljeve e të mbiemrave me kuptim përforcues; me këtë kuptim përdoret edhe si fjalë e bashkëlidhur në fjalinë kryesore (në fjalinë e varur i përgjigjet fjala sa). Aq më tepër (më shumë). Aq më mirë (më keq). Aq më pak (më fort). Aq më i lehtë (më i vështirë).
4. Përdoret në njërën nga fjalitë e bashkërenditura kundërshtore, zakonisht me mohim, për të treguar se shkalla e veprimit që mohohet është më e ulët sesa ajo e veprimit që pohohet. Jo aq për ty.
5. Mjaft, jo shumë. Aq, jo më tepër. Aq, më mjafton.
6. Në një shkallë a masë të vogël, të kufizuar në krahasim me atë që duhet, jo më shumë; pak. Aq di. Aq kupton. Aq mendon. Aq ia pret. Aq donte. Aq priste. Aq kishte hall.
♦ Aq i ha *krahu (dikujt). Aq ia arrin (ia pret) *mendja (dikujt) mospërf. Aq i arrijnë *shkallët (dikujt). Aq më bën! s’dua t’ia di, nuk pyes për dikë a për diçka; nuk çaj kokën; nuk e prish gjakun; nuk e prish gjumin; s’më djersin veshi; nuk më plasi barku iron. mospërf.; nuk më ftohen fasulet iron. mospërf.; nuk më prishet gjiza iron. mospërf. Aq dua! këtë pres, kjo më duhej për të vepruar pastaj ashtu si di vetë. Aq i hedh *dyfeku mospërf. Aq e ka. 1. (diçka). Nuk mund të rrojë më shumë. 2. (dikush). Nuk ka fuqi a aftësi për të bërë më shumë; nuk kupton a nuk bën dot më shumë; aq ia arrin (ia pret) pret mendja (dikujt) mospërf. 3. (dikush). Nuk do shumë mund për ta nxitur për diçka (për të qarë, për t’u grindur, për t’ia hyrë një rreziku etj.); është i lehtë. Aq e ka *vrapin (dikush). Aq e kaq në një sasi ose masë të caktuar, në një madhësi pak a shumë të njohur. Në aq e në kaq rrallëherë, nganjëherë. Aq *mend ka (dikush) mospërf. Aq e pati zakon. iron. mori fund, s’vete dot më tutje; kaq e pati zakon. iron. Aq sa i peshon *djersa (dikujt). Aq i peshon *kandari (dikujt) mospërf. Aq ia pret (dikujt) keq. nuk di më shumë, aq mund të bëjë; aq e ka₂ (dikush); aq mend ka (dikush) mospërf. Aq i rëndojnë *trutë (dikujt) tall. U bëra edhe një herë aq (kaq) u gëzova shumë; m’u bë zemra mal.

ÁRB/ËR,~RI_II m. sh. ~ËR, ~RIT krahin. 1. Fushë, rrafsh i hapët (në krahasim me malësinë). Mal e arbër malësorët dhe fusharakët, i gjithë populli. Bie në arbër zbres në fushë.
2. zakon. sh. Banorët e fushave bregdetare të vendit tonë (në krahasim me banorët e krahinave malore).

ARNAÚT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. 1. Shqiptar, i quajtur kështu prej turqve; emërtim që përdorej gjatë Perandorisë Osmane për të identifikuar shqiptarët që shërbenin në ushtrinë osmane ose në administratën e saj. Arnaut i shquar për aftësitë e tij luftarake. Arnaut trim dhe besnik.
2. gjeogr. Emërtim gjeografik dhe etnik në gjuhën turke për shqiptarin ose për banorët shqiptarë, të Shqipërisë, të rajoneve që sot përbëjnë Shqipërinë, Kosovën dhe viset e tjera shqiptare në Maqedoni, në Mal të Zi, Serbi dhe më gjerë. Arnautët e Ballkanit. Arnautët e Sanxhakut.

►ARRATÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Iki fshehurazi nga një vend ku më mbajnë mbyllur për dënim ose kundër dëshirës; marr malet ose kapërcej kufirin për të shpëtuar nga ndjekjet, nga një e keqe etj. U arratis nga burgu. U arratis nga ushtria. U arratis nga shtëpia. U arratis në mal (jashtë).
2. fig., vet. v. III Largohet, ikën, tretet larg. Iu arratis gjumi.
3. vet. v. III Përndahet, shpërndahet andej e këtej (për bagëtinë). Arratisen dhitë pa gjurmë.
4. Endem andej-këtej, bredh lart e poshtë. Arratisem sa andej, sa këndej.
5. krahin., vet. v. III Shembet, rrëzohet me vrull. U arratis si lis.
✱Sin.: dëbohem, përzihem, ndiqem, shporrem, largohem, mërgohem, tretem, iki, mënjanohem, përndahem, shpërndahem, endem, bredh, shembem, rrëzohem.
♦ Iu arratis *mendja (dikujt).

►ARRED/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vet. v. III 1. vetv. Rregullohet ose risistemohet me orendi shtëpia, banesa, dhoma, kuzhina, zyra, biblioteka etj.; mobilohet. Arredohet dhoma e fëmijëve. U arredua kuzhina. Arredohet shtëpiza në mal (në det).
2. pës. e ARREDÓJ.
✱Sin.: rregullohet, mobilohet, pajiset, ndreqet, sistemohet.

ASTANÍK,~U_II m. sh. ~Ë, ~ËT krahin. Brezare₂. Mal me astanik. Mbolli në astanik.

BALDÓS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Meles meles; Meles taxus) Kafshë gjitare mishngrënëse me trup të vogël e me turi të zgjatur, me qime të gjata, të ashpra, të murrme në bark e më të çelura në kurriz, që e bën strofkën thellë në dhe; dosëbalë, vjedull. Lëkurë baldose. Strofkë baldose. Si turi baldose. Arën në mal (në pyll) e ha baldosa. (fj. u.).
2. zool., krahin. (lat. Gryllus gryllotalpa) Dosëz, bushtërz, këlysh dheu. Baldosë e vogël.
3. keq. Femër shumë e shëndoshë dhe e shëmtuar. Baldosë grua.
✱Sin.: balë_II, dosëbalë, vjedull, dosëz, arrç, bërcukull, balik.

BÁLËR (i, e) mb. 1. Që ka një balë të bardhë në ballë, në turi a në trup (për kafshët shtëpiake); balok. Dhi (dele, lopë) e balër. Ka (kalë, qen) i balër. Mu në mal e ngrite stanin, / Me njëqind viça të balër. (folk.).
2. fig., keq. Që është i njollosur me turp, i damkosur; me kryet (me kokë) poshtë. Fytyrën e balër në daç laje, në daç zezoje edhe më. (fj. u.).

BANÍSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vendi ku janë ngritur kasollet e barinjve në stane; vend me tëbana. Banishtat bëheshin larg njëra-tjetrës në mal.
2. Vend me ujëra termale; llixhë.