FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AUGJÍT,~I m. sh. ~E, ~ET min. Mineral i grupit të piroksenëve, që gjendet në shkëmbinjtë vullkanikë dhe në meteoritë e në planetë të tjerë, që ka përmbajtje të lartë të silikatit të kalciumit, të aluminit, të magnezit dhe të hekurit dhe që ka ngjyrë të zezë ose të gjelbër në të mbyllët. Augjit me strukturë kristalore. Augjit i zi.

HIDROKSÍD,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Trup që del nga bashkimi kimik i oksidit të një metali me ujin. Hidroksidi i aluminit (i potasit, i natriumit, i magnezit, i kalciumit, i hekurit, i zinkut). Hidroksidet e metaleve.

ITRIÚM,~I m. Metal i rrallë në ngjyrë argjendi me përdorim të gjerë në metalurgji, kryesisht për të forcuar aliazhet e magnezit dhe aluminit (simboli Y).

KRÍP/Ë,~A f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Lëndë e bardhë në trajtë kokrrizash, por e tretshme në ujë dhe me shije të njelmët, që nxirret nga avullimi i ujit të detit ose nga nëntoka, e cila përdoret për t’i dhënë gjellës më shumë shije. Kripë deti. Kripë guri kripë që nxirret nga nëntoka. I hedh kripë gjellës. I hodhi shumë kripë. Gjella me kripë dhe kripa me karar (fj. u.) çdo gjë kërkon masën e duhur.
2. Shija e njelmët e kësaj lënde në gjuhë. Provoj në gojë kripën e gjellës.
3. kim. Lëndë e posaçme, e përbërë nga zëvendësimi i hidrogjenit të një acidi me një metal a me njëvlerësin e tij, që përdoret zakonisht në mjekësi dhe në bujqësi; sulfati i magnezit.
4. edhe fig. Shija e mirë a kënaqësia që ndihet kur shikon dikë me pamje të bukur, kur dëgjon një muzikë të pëlqyeshme etj.; ajo gjë që e bën të këndshëm ose të shijshëm dikë a diçka. Flet fjalë me (pa) kripë. Djalë me kripë djalë me shije. Shfaqje me kripë.
5. si ndajf., fig. bised. Trokë, pa asnjë pasuri; pa gjë, varfërisht. Kishte mbetur kripë.
✱Sin.: shije, lezet, trokë, varfërisht.
♦ *Barrë kripe përçm. U bëra kripë humba gjithë pasurinë a paratë, s’më ka mbetur asgjë. M’u bë (më doli) kripë (diçka) nuk më vajti mbarë, më shkoi ters një punë, sepse pata pengesa të papritura, më doli keq. Bëhet *ujë e kripë (diçka). U bëra për *ujë me kripë. E bëri kripë e shëllirë (dikë) shih e la me gisht në gojë (dikë). E bëri për *qepë e kripë (dikë). E bën *ujë e kripë (diçka). E bëri për *ujë me kripë (dikë). Nuk ra kripa (*sheqeri) në ujë mospërf. *Buka e kripa (e diçkaje). Me *bukë e kripë (e zemër të bardhë). I doli kripa (dikujt a diçkaje) u bë i mërzitshëm, s’ka më shije e lezet, nuk ndien më kënaqësi kur e sheh a kur e dëgjon, nuk është më i këndshëm a tërheqës si më parë (zakonisht kur përsëritet shumë etj.); i doli (i iku) lezeti; i doli (i iku) lyra; s’i ka mbetur lëng. E do si kripën në sy (dikë) iron. e ka shumë inat, e urren, s’e duron dot fare; e ka kripë në sy; e do si zjarrin në gji iron.; e do si prushin në gji iron.; e ka prush në gji; e do si djalin e shemrës iron.; nuk do t’ia shohë sytë (dikujt); e ka halë në sy. I gjen kripë për gjellë (dikujt) e ndihmon me diçka shumë të kërkuar; ia ndreq punët sa më mirë; bën që ai të nxjerrë nga duart diçka shumë të mirë. *Gjellë pa kripë shpërf. Kemi ngrënë një *barrë (bashkë). Kemi ngrënë një *kosh me kripë (bashkë). S’hahet as me kripë e as me shëllirë (dikush a diçka) shih s’hahet as me vaj e as me uthull (dikush a diçka). Kemi ngrënë një *thes me kripë (bashkë). I hedh kripë (diçkaje) e bën tërheqës dhe e zbukuron, e bën të këndshme, e lezeton; i jep lezet. Hedh kripë në gjellë të botës (dikush) merret me punë që nuk i përkasin; përzihet në punët e të tjerëve; fut hundët (hundën). I hedh kripë në këpucë (dikujt) keq. bën një veprim për ta larguar sa më parë, mezi pret që të ikë dikush ngaqë e ka zgjatur bisedën, nuk e duron dot më; ia dha këpucët (opingat) në dorë mospërf. (Humb) si kripa në ujë (dikush a diçka) ikën diku dhe nuk dihet se ku është; zhduket pa lënë gjurmë, s’gjendet askund, tretet. (Është) kripë e daulle (dikush) shih (është) kripë në diell (dikush). E kam *bukë e kripë (dikë a diçka). E ka kripë në sy (dikë) e ka shumë inat, e urren, s’e duron dot fare; (e do) si kripën në sy iron.; (e do) si djalin e shemrës iron. (e do) si zjarrin në gji iron.; (e do) si prushin në gji iron.; e ka prush në gji iron. e ka halë në sy. E ka kripën *të thatë (dikush). S’kishte ku të hidhte *kokrrën e kripës (dikush). Kërkon *sheqer e kripë në ujë (dikush) tall. Kur të krimbet kripa iron. kurrë, asnjëherë; kur të bëhet deti kos; kur të zërë dëbora krimba. Kripë derri bised. shih kripë në diell. Kripë në diell shumë i varfër, s’ka asnjë dysh në xhep; pykë në diell; kripë derri bised.; është (ka mbetur) krunde; është (ka mbetur) trokë; i shkundi (i zbrazi) xhepat; i është shpuar xhepi (dikujt). Kripa e tokës njeri a grup njerëzish shumë të mirë e shumë të dobishëm; dikush a diçka që e duam ose e admirojmë për vlerat e virtytet. E la kripë (dikë) ia mori të gjitha paratë e pasurinë, e la pa asnjë dysh; e la gisht; e la kalli; e la trokë; e la gojëthatë; e la presh në diell; i thau kupën (dikujt); e bëri fushë. Nuk ka marrë kripë në det (dikush) mospërf. nuk është lodhur shumë për një punë, nuk ka djersitur për të bërë diçka, i ka arritur gjërat pa mundime e vështirësi; s’e bën qejfin qeder; e gjeti lugën në pilaf. Mbeta kripë (e shëllirë) humba çdo gjë, humba të gjitha paratë e pasurinë dhe s’kam më asnjë të ardhur, u varfërova krejt; s’kam më asnjë dysh në xhep; mbeta teneqe; mbeta dërrasë; mbeta kalli; mbeta rrasë në diell; kam pirrën e zezë.*Pelte pa kripë tall. Përtyp kripë *mënjanë (dikush) përb. S’më qelbet kripa bised. nuk më prishet ndonjë punë, nuk dua t’ia di fare për këtë gjë; aq më bën; s’më prishet gjiza; s’më lagen drutë. U shkri (u tret, humbi) si kripa në ujë. 1. (dikush) U dobësua menjëherë, ra menjëherë nga shëndeti; u shkri, u tret (nga një sëmundje e rëndë ose nga një hidhërim i madh). 2. (dikush a diçka) U zhduk pa e ditur kush, ku e si; humbi pa lënë gjurmë; mori fund pa u vënë re; (humbi) si gjilpëra në kashtë; (është) si bryma në diell. I shtyp kripë në kokë (dikujt) e mundon keq dikë, e dhunon për ta mposhtur; i shkakton vuajtje e kokëçarje të shumta, s’e lë të qetë, e torturon.

LAZULÍT,~I gjeol. Mineral i rrallë dhe i bukur, i ndritshëm dhe i fortë, që përbëhet kryesisht nga fosfati i aluminit dhe i magnezit, me kristale që zakonisht janë të vogla dhe të rrumbullakëta, me një ngjyrë të gjallë blu.

MAGNÁL,~I m., tek. Aliazh i magnezit me aluminin. Materiali i kokës së saldimit është prej magnali.

MAGNEZÍT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Mineral (karbonat magnezi) i bardhë, i verdhë ose kafe, që përdoret në prodhimin e oksidit të magnezit dhe dioksidit të karbonit (simboli MgCO3). Miniera magneziti. Tulla magneziti. Magnezit masiv.
2. Shtresa të këtij minerali. Magnezitet copëzore në tarracat lumore. Magnezitet e grumbulluara në shpellë.

MERGÉL,~I m. sh. ~E, ~ET Shkëmb kokërrimët i përbërë prej karbonateve gëlqerore, prej magnezit dhe prej mbetjeve të guaskave që gjenden nën rërat e shkretëtirave, i cili përdoret në prodhimin e çimentos dhe si pleh për tokat që kanë mungesë të materialeve gëlqerore. Gërmoj shtresa të sipërfaqes së tokës të përbëra nga mergele. Mergelet janë materiale gjysmë të lidhura të ngjashme me argjilat.

SPINÉL,~I m. sh. ~E, ~ET Mineral i përbërë kryesisht nga okside të aluminit dhe magnezit, i njohur për strukturën e tij kristalore kubike dhe për një gamë të gjerë ngjyrash. Spineli përdoret shpesh si gur i çmuar në bizhuteri. Gjeologët vërejnë se grupi i mineraleve të spinelit ka vlera të rëndësishme në gjeologji dhe mineralogji.

TÁLK,~U m., gjeol. Mineral i butë, i shtresëzuar, në ngjyrë të bardhë dhe me shkëlqim si të fildishit, që përdoret në trajtë pluhuri në industri e në mjekësi; silikat natyror i magnezit. Shtresë (gurë, pluhur) talku. E pudrosi me talk. Minerali i talkut. Pudër talku pudër e bardhë që përdoret në dermatologji dhe për higjienën e fëmijëve.