FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

A 1. Njëra nga zanoret e gjuhës shqipe dhe shkronja e parë e alfabetit të saj, e cila shënon këtë zanore. Zanorja a. Tingulli a. Shkronja a.
2. si em. f. Zanorja dhe shkronja a. A-ja e vogël (e madhe). A-ja e dorës (e shtypit). A-ja nistore.
3. si em. f., fig. Fillimi i një pune, pikënisja për diçka. E shikova nga a-ja. E bëri nga a-ja.
4. si em. f., fig. Njohuritë fillestare e më të thjeshta për diçka, abëcëja. A-ja e kësaj çështjeje.
5. Simboli i vitaminës A.
♦ Nga a-ja deri te zh-ja nga fillimi deri në fund; përfshirë të gjitha, gjithçka; plotësisht, tërësisht; nga alfa deri tek omega libr.; fund e krye (e majë).

ABASÍDË,~T m. sh., hist. Pjesëtarë të dinastisë së kalifëve të Bagdadit, që kanë sunduar pjesën më të madhe të botës myslimane nga shek. VIII deri në shek. XIII; një nga perandoritë më të fuqishme dhe më me ndikim në historinë islame. Historia e abasidëve. Kryeqyteti i abasidëve. Pasardhësit e abasidëve. Ngritja (rënia) e abasidëve. Koha e abasidëve konsiderohet periudhë e artë për botën islame.

ABÍS,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Gropë ose vrimë e madhe, e thellë dhe e errët; pjesë të thelluara e të errëta në fund të oqeaneve ose në vende të ndryshme të natyrës; humnerë. Në buzë të abisit. Në fund të abisit. Thellësia e abisit. Errësia e abisit. Ushton abisi.
2. mit. Hapësirë e pafundme, hapësirë e panjohur dhe e paskajshme; hapësirë e mistershme, thellësi e pafund. Bota iu bë abis.
3. fig. Mërzi e madhe, përhumbje nga depresioni. Ra në abis. Ndihej si të ishte në abis.
✱Sin.: humnerë, hon, greminë, pellg, thellomë.

ABUTILÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. 1. (lat. Abutilon) Lule zbukuruese dhome, shumëngjyrëshe e me forma të ndryshme, që rritet në zona tropikale dhe subtropikale dhe që shquhet për llojshmëri shumë të madhe; lulja e lumturisë. U fshij pluhurat gjetheve të abutilionit. Ujit abutilionin. Nxjerr në ballkon vazon e abutilionit.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje abutiloni: Abutiloni kacavarës (lat. Abutilon megapotamicum; A. vexillarium) shkurre me gjelbërim pjesërisht të përhershëm, që rritet në 2-2.5 m, me gjethe të gjata e të ngushta vezake, me lule të varura në formë zileje me petale të verdha dhe në majë me një si kapelë të madhe të portokalltë e në bazë e kuqe, që lulëzon në verë e vjeshtë; abazhuri kinez i salloneve; panjë zbukuruese. Abutiloni i purpurt (lat. Abutilon purpurascens; A. esculentum) bimë shumëvjeçare drunore me gjelbërim të përhershëm, që rritet në toka pjellore e zakonisht me diell, që kërkon klimë të butë, që është e qëndrueshme në temperatura të ulëta dhe që nxjerr lulet të ngrënshme si perime të ziera.

ACARÍ,~A f. 1. Të qenët acari.
2. Acar, acarim, të ftohtë i madh. Acaria e dimrit. Acari nate. Na zuri acaria.
3. Pastërti e madhe, kujdes i veçantë në të veshur. Acari në veshje. Mban acari në shtëpi.
4. fig. Ashpërsi, vrazhdësi; zemërim, hidhërim. Acari bisede. Acari zemre. - Mos u sill me acari!
5. fig. Shtrëngesë e madhe, rreptësi. Acaria e ligjeve (e rregullave). Acari e qëndrimeve.

ACARÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur acaroj ose kur acarohem.
2. Të ftohtë i madh, ngricë. Acarimi i motit. Bleva drurët para acarimit. - Mos u nis, të zë acarimi!
3. Përkeqësim, keqësim, rëndim, prishje. Acarimi i marrëdhënieve (i gjendjes, i problemeve...). Acarim i bisedimeve dypalëshe. Acarimi ndërshtetëror vazhdon.
4. mjek. Përkeqësim i gjendjes së një të sëmuri, i një sëmundjeje, i një plage etj. Acarimi i tiroideve. Acarim fyti. Acarimi i dhimbjeve.
5. Shtrëngesë e madhe, detyrim i ashpër, tendosje. Ia vunë me acarim të madh. Ra në acarim të madh.
6. Zemërim me kokëfortësi, inatosje, idhnim. E bën me acarim. Në acarim e sipër.
✱Sin.: acar, acarimë, akull, akullimë, ashpërsi, vrazhdësi, egërsim, kreshpërim, zemërim, pezmatim, rëndim, malcim, qelbëzim, mahitje, infektim.

ACARÍM/Ë,~A f. Acari. Acarimë e madhe. Acarimë që s’mbahet në mend. Na zuri acarima e shkurtit.

ADALÉT ndajf., bised. 1. Shumë, tej mase; shumë mirë, bukur, për bukuri. Dëgjoj (shikoj) adalet. Punon adalet. U bë adalet. Nuse adalet e bukur.
2. Shumë i madh, goxha. Një adalet tepsi. Kishte adalet njerëz. Grua e madhe adalet (për adalet).
3. Në mënyrë të ngutshme, me nguti, ngutshëm, me nxitim, nxitueshëm.

ADHURIMTARÍ,~A f. Ndjenjë e fuqishme dashurie, pëlqimi a nderimi për dikë a për diçka; të qenët i adhuruar së tepërmi. Adhurimtari ndaj atdheut. Adhurimtari ndaj Krijuesit. Adhurimtari ndaj së bukurës. Adhurimtari e madhe (e thellë, e zjarrtë, e vërtetë etj.). Adhurimtari për prindin (për vëllanë).
✱Sin.: adhurimësi, adhurim, pëlqim, admirim, hyjnizim.

ADIPÓZ,~E mb., mjek. Që ka të bëjë me adipozën; që ka peshë të madhe, që karakterizohet me shkallë të lartë të indit dhjamor, që është me mbipeshë. Grua adipoze. Shenjat adipoze.
✱Sin.: i majmë, dhjamor, i dhjamur, i dhjamosur, i dhjamtë, i dhjamshëm, dhjamosh, obez.

ADIPOZITÉT,~I m., mjek. Të qenët me peshë të madhe, mbipeshë, trashësi trupore. Dëmet e adipozitetit. Adipozitet i tepërt. Adipozitet i barkut. Niveli i adipozitetit. Adipoziteti - kërcënim për shëndetin.
✱Sin.: dhjamëzim, dhjamësi, dhjamosje, majmëri, trashësi, obezitet.

ADMIR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. Shpreh pëlqim ose vlerësim për dikë a diçka; dua a pëlqej dikë a diçka fuqishëm; shikoj dikë a diçka të bukur e tërheqëse me ëndje të madhe e me habi; vlerësoj lart pamjen, veprat, qëndrimet e vetitë të dikujt; nderoj dikë a diçka, i jap rëndësi dikujt a diçkaje. Admiroj bukurinë (guximin, qëndrimin) e dikujt. Admirojnë artin pamor. Admiroj pranverën. Asokohe admiroja natyrën.
✱Sin.: dua, adhuroj, pëlqej, vlerësoj, nderoj, mahnitem, mrekullohem.

AEROBÓMB/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT usht. Bombë me fuqi të madhe shkatërruese që lëshohet nga ajri nga një aeroplan, nga një dron etj.; aviobombë. U mbush qielli me aerobomba. Shpërtheu një aerobombë. Shi aerobombash.

AEROPLANMBÁJTËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET usht. Anije e madhe ushtarake, që ka pistë për ngritjen e uljen e aeroplanëve dhe hangarë për qëndrimin e tyre; luftanije ajrore; anije ajrore ushtarake (luftarake) që u shërben avionëve si bazë ajrore e lëvizshme në det për fluturim dhe zbarkim, në rastet kur janë larg bazave të tyre tokësore. Ekuipazh i aeroplanmbajtëses. Aeroplanmbajtëse bërthamore aeroplanmbajtëse që punon me energji bërthamore. Riparimi (ndërtimi, pastrimi) i aeroplanmbajtëses.

AEROTRÉN,~I m. sh. ~A, ~AT av. Tren që qarkullon në hapësirë ajrore me shpejtësi të madhe; nuk ka rrota, në vend të rrotave të çelikta ka pllaka ngritëse për fluturim, ndërsa rri pezull në një “jastëk” ajri. Udhëtim me aerotren. Aerotren mallrash. U modelua aerotreni i së ardhmes.

AFÉL,~I m., astr. Largësia më e madhe e një trupi qiellor (planeti, planetoidi, komete etj.) nga dielli në lëvizjen që bën rreth tij; pika në të cilën një trup qiellor i një sistemi diellor, në rrugëtimin e tij elipsor, është më e largëta nga dielli; kund. perihel. Planeti tokë afelin e arrin çdo vit në fillim të muajit janar, ndërsa pikën më të afërt në fillim të muajit korrik. Koha që i nevojitet dritës së diellit të arrijë në tokë gjatë afelit është 8 minuta e 27 sekonda.

AFÉR/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT Gjendje a ndodhi me rëndësi publike, politike ose ekonomike që bën bujë; ngjarje e papëlqyeshme, e pahijshme, e pakëndshme, e papërshtatshme, e dënueshme, që bën jehonë në publik ose që shqetëson opinionin. Afera e vitit. Aferë e kurdisur. Aferë politike. Kishte aferë korrupsioni. U përfshi në një aferë të madhe. Aferë financiare në qeveri. Aferë publike në dosjet e prokurorit.
✱Sin.: skandal, incident, fatkeqësi, telash, bela.

AFRODIZÍ,~A f. 1. Dëshirë e madhe për të kryer marrëdhënie intime; epsh.
2. mjek. Dëshirë e papërmbajtur seksuale; çmenduri epshore.

AFSH,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Valë e nxehtë ajri që del nga zjarri ose nga ndonjë burim tjetër nxehtësie; rrymë ajri që vjen nga diçka e ftohtë. Afshi i stufës (i furrës). Afsh i ftohtë. Afshi i flakës. Afshi i etheve. Lëshon (nxjerr) afsh. Marr një afsh te zjarri.
2. Frymë e ngrohtë që del nga goja; avull që del nga uji i valë ose nga një lëng i nxehtë; avull, avull uji. Afshi i gojës. Afshi i frymëmarrjes. Afshi i ujit. Afshi i gjellës. Afsh i bukës së nxehtë. Afshi i tokës së lëvruar.
3. Avull kundërmues, erë e fortë që lëshojnë disa lëndë ose sende, duhmë. Afsh i mirë (i keq). Afshi i gjellës (i hudhrës). Afshi i rakisë (i duhanit). Më bie afshi në hundë. Afsh plehu. Afsh gjaku.
4. fig. Ndjenjë ose ndjesi e fortë ngrohtësie dhe emocioni, vrull shpirtëror, zjarr i brendshëm. Afsh rinor. Afshi i dashurisë. Afshi i zemrës (i shpirtit). Afshi i zemërimit. Përftoi me afshin e dritës. Rrëfen me afsh. Afshi i etjes për diçka. Ha me afsh.
5. Ndezje e kafshës në kohën e ndërzimit, të ethjes. Mbush afsh (kafsha). E ka zënë afshi. I iku afshi.
6. Gjendja e tokës kur është e gatshme për t’u mbjellë.
✱Sin.: dëshirë, zjarr, nxehtësi, dëshirë, pasion, vrull.
♦ Me afshin (me ashkun) e zemrës me shpirt, me dëshirë të madhe, me dashuri të thellë; me gjithë zemër; me gjithë shpirt.

AFSHÍ,~A f. Afsh. Më ka zënë afshia. Afshi e madhe. Afshi e ngrohtë.