FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►CACÁT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Cacem. Cacatej në oborr, duke u mbajtur pas murit.
2. pës. e CACÁT.
✱Sin.: mëkëmbem, përkëmbem, cacitem, cazitem.

►CÁC/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. Mëkëmbem, përkëmbem.

►CACÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Cacem.
2. pës. e CACÍT.
✱Sin.: mëkëmbem, përkëmbem, cacatem, cazitem.

►FORC/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. Marr fuqi, bëhem më i fortë, më i shëndetshëm e më i aftë për të kryer lëvizje e veprime fizike; kalitem. U forcua duke bërë palestër.
2. fig. Bëhem më i fortë nga ana morale, shpirtërore e ideologjike, kalit vullnetin e karakterin dhe nuk përkulem para vështirësive, nuk ndikohem lehtë e nuk prekem shpejt; kalitem. U forcua gjatë sfidave të jetës.
3. vet. v. III Bëhet më i fortë, më i qëndrueshëm, më i sigurt; ngrihet në një shkallë më të lartë; rritet, shtohet. Forcohet miqësia (besimi). Forcohet organizimi.
4. vet. v. III Bëhet i fortë si gur, ngurtësohet. Forcohet llaçi (brumi).
5. vet. v. III Rritet sasia e alkoolit ose e thartorit në një lëng; i rritet grada (përpiqet). Forcohet rakia (vera). Forcohet uthulla.
6. pës e FORCÓJ.
✱Sin.: fuqizohem, kalitem, mëkëmbem, rritet, shtohet, ngurtësohet.

►KÁP/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Kap diku me dorë dikë a diçka për t’u mbajtur, për t’u mbështetur etj.; i jap dorën dikujt dhe ai më jep të tijën për të mos u rrëzuar a për të mos rënë etj. Kapemi dorë për dore për të mos rënë. Kapem pas krahut të dikujt (pas një dege të pemës). S’kisha ku të kapesha (për t’u mbajtur më këmbë).
2. edhe fig., vetv. Zihem, përleshem me dikë. U kapën njëri me tjetrin (për fyti). U kapën dhe u shanë.
3. edhe fig., vetv. Bazohem diku, nisem nga një shkak a një qëllim për të bërë diçka, për të folur etj.; i kushtoj më shumë vëmendje dhe rëndësi diçkaje. Të kapemi pas gjërave më kryesore (dhe jo pas gjërave më të vogla). Kapet nga interesi vetjak. Kapet nga qëllime të mira (të këqija).
4. edhe fig., vetv. Filloj të mëkëmbem a të rimëkëmbem nga ana shëndetësore, nga ana ekonomike etj.; nis të fitoj dhe të pasurohem. Është kapur mirë në këto kohët e fundit (dikush) ka filluar të rimëkëmbet nga ana ekonomike.
5. pës. e KAP.
✱Sin.: zihem, mbahem, ngërthehet, rrokem, kacafytem, mëkëmbem, rimëkëmbem, pasurohem.
♦ Kapet për *bërrylash (dikush). U kap (u zu) për *gryke (me dikë). Kapet pas *shkumëve (për shkume) (dikush).

MËKË́MBJ/E,~A f. Veprimi dhe gjendja kur mëkëmb dikë a diçka ose kur mëkëmbem. Mëkëmbja e të sëmurit. Mëkëmbja ekonomike e vendit. Mëkëmbja e bujqësisë. Ky prodhim ka pasur një mëkëmbje të ngadaltë.

►NGRÍ/HEM_I jovep., ~TA (u), ~TUR 1. vetv. Çohem në këmbë, merr qëndrimin drejt (për dikë që ishte ulur a kishte rënë përdhe); çohem; kund. ulem, rrëzohem. Ngrihem në këmbë. U ngrit nga vendi (nga karrigia). U ngrit nga toka (nga dyshemeja). U ngrit në mbledhje mori fjalën në një mbledhje, duke u çuar nga vendi. Ngrihem nga tryeza largohem nga tryeza, pranë së cilës isha ulur. Mezi ngrihet nga vendi.
2. vetv. Largohem nga shtrati ose nga vendi ku isha shtrirë për të fjetur, zgjohem; lë shtratin pas një sëmundjeje; çohem; kund. bie. Ngrihem herët (shpejt, vonë). Ngrihem që me natë (pa gdhirë). U ngrit i sëmuri nga shtrati (nga dysheku) nuk dergjet më i sëmurë, u shërua. Ngrihet me gjelat ngrihet shumë herët në mëngjes. Kush fle me qenin (me qentë) ngrihet me pleshta. (fj. u.).
3. vetv. Nis të eci, mëkëmbem (për foshnjat). U ngrit fëmija më këmbë. Është ngritur shumë vonë.
4. vetv., bised. Largohem nga një vend, ku banoja ose ku isha vendosur përkohësisht. U ngritën nga Tirana. U ngrit me gjithë familje.
5. vetv., vet. v. III Shton lartësinë; shkëputet nga toka ose nga një sipërfaqe tjetër dhe ngjitet lart; kund. ulet, zbret. Ngrihen retë. Ngrihen zogjtë. Ngrihet aeroplani (helikopteri, raketa, anija kozmike). Ngrihet nga aerodromi (nga pista).
6. vetv., vet. v. III Shkëputet ngadalë nga një sipërfaqe dhe përhapet në ajër. Ngrihet pluhuri (avulli, mjegulla) nga toka. Ngrihet tymi shtëllunga-shtëllunga.
7. vetv., vet. v. III Shkon më lart nga rrafshi i sipërfaqes, bëhet më i lartë ose më i bymyer; çohet, fryhet. U ngrit toka (vendi). I ngrihej gjoksi. Brumi ngrihet me maja.
8. vetv., vet. v. III Zë një vend duke dalë më lart se sendet e tjera përreth, duket mbi sendet e tjera. Atje tej ngrihet një mal (një kodër, një shkëmb). Anës rrugës ngrihej një përmendore (një lapidar). Ngrihen pallatet shumëkatëshe.
9. vetv., vet. v. III Duket në horizont, si pasojë e rrotullimit të Tokës, çohet, lind, del. Dielli ishte ngritur tashmë në kupë të qiellit.
10. vetv. Drejtoj trupin, pasi kam qenë shtrirë a i përkulur; drejtohet lart diçka që rrinte varur ose ishte e përkulur, merr drejtimin pingul. U ngrit drejt. U ngritën degët pasi i volëm frutat. U ngrit përsëri gruri pas shiut. Më ngrihen flokët (qimet e kokës) përpjetë.
11. vetv. Ngre krye, bëj kryengritje, çohem në luftë; nuk pranoj t’i nënshtrohem më. U ngritëm kundër pushtuesit. U ngrit i gjithë populli. U ngritën i madh e i vogël. U ngritën në revoltë. Një bie, mijëra ngrihen.
12. vetv., vet. v. III I shtohet madhësia, vlera, masa a shkalla, bëhet më i madh, rritet. U ngritën çmimet e frutave. Ngrihet temperatura (shtypja, trysnia). Ngrihet niveli. Ngrihet mirëqenia. Ngrihet në mënyrë të ndjeshme.
13. vetv., vet. v. III I shtohet vrulli ose shkalla e shfaqjes a e zhvillimit, i zmadhohet forca, bëhet më i fuqishëm. Ngrihet ndjeshmëria qytetare. Ngrihet gjendja shpirtërore. Iu ngritën nervat u zemërua, u nevrikos.
14. vetv., vet. v. III I shtohet forca e ndriçimit ose e zërit. Ngrihet drita. Iu ngrit zëri.
15. vetv. Marr një punë a një vend më të lartë se më parë, ngjitem. U ngrit në detyrë (në përgjegjësi). U ngrit lart.
16. vetv., vet. v. III Më rritet vlera ose rëndësia përpara të tjerëve. I është ngritur autoriteti (prestigji).
17. vetv. Fitoj përsëri vendin a gjendjen e mëparshme; përmirësoj gjendjen ekonomike; kund. bie. U ngritën pasi iu rritën fëmijët.
18. vetv., vet. v. III Krijohet, themelohet. U ngrit një grup (një rreth, një organizatë). U ngrit një biznes i ri.
19. vetv., vet. v. III Fillon, nis me forcë. U ngrit një erë e madhe.
20. vetv. E ndërpres a i jap fund një pune, të cilën e kryeja ndenjur. U ngritën nga tryeza (nga buka, nga sofra). U ngrit nga kompjuteri .
21. vetv. Para një foljeje tjetër tregon fillimin e një veprimi a një përpjekje më të madhe për të kryer diçka. U ngrit e vajti (e shkoi). Ngrihet e punon. Ngrihen dhe i flasin shokët.
22. pës. e NGRE. U ngrit flamuri. U ngritën dolli.
✱Sin.: çohem, zgjohem, mëkëmbem, shpërngulem, largohem, ngjitet, bymehet, vjen, grafullon, fryhet, duket, lartësohet, lind, del, rritet, forcohet, fuqizohet, hov, shtohet, hidhem, ngallis, zmadhohet, përmirësohem, krijohet, themelohet, piqem, zhvillohem, hipi, drejtohem, ndehem, brof, mbartem, rritem, madhohet, nis, fillon, bëhet.
♦ U ngrit (doli) nga *balta (dikush). U ngrit nga *dysheku (dikush). Ngrihet (çohet) me një gisht (diçka) është shumë e lehtë, nuk peshon shumë. U ngrit (u çua) në (më) *këmbë (dikush). M’u ngrit *mendja. M’u ngritën (m’u acaruan) *nervat. Ngrihem (çohem) *peshë. I është ngritur *qimja (dikujt). Është ngritur (është ndërtuar, është mbështetur) mbi *rërë (diçka). Më ngrihet *zemra (lart). Më ngrihet (më çohet) zemra *peshë.

►PËRKË́MB/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Rritem, hedh shtat dhe filloj të eci vetë. Sapo është përkëmbur djali.
2. Bëhem i zoti i vetes, i aftë për punë etj. S’është përkëmbur ende.
3. fig. E marr veten përsëri, përmirësohem pas një sëmundjeje ose dal nga një gjendje e vështirë ekonomike etj., mëkëmbem, rimëkëmbem. U përkëmb pas etheve (pas plagosjes). U përkëmbën shpejt.
✱Sin.: mëkëmbem, rimëkëmbem, përmirësohem.

►PËRMIRËS/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. E marr mirë veten pas një sëmundjeje, nis të më kthehet shëndeti, bëhem më mirë nga shëndeti; kund. keqësohem. U përmirësua shpejt. U përmirësua pas operacionit.
2. vetv., vet. v. III Bëhet më mirë se ç’ishte; rregullohet. Janë përmirësuar kushtet e punës (të studimit). Shëndeti iu përmirësua. U përmirësua koha. Janë përmirësuar marrëdhëniet.
3. pës. e PËRMIRËSÓJ.
✱Sin.: mirësohem, mirosem, rregullohem, ndreqem, ngrihem, shëndoshem, mëkëmbem, përsosem, zihem, kapem, piqem.

►PËRSPJÉT/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Arrij papritur, ia beh.
2. Marr të mbarën, përmirësohem, mëkëmbem.

RIMËKË́MB/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Ngrihem përsëri më këmbë, vij përsëri në gjendje të mirë; marr veten sërish për të ecur më tej. U rimëkëmbën ekonomikisht. Fshati po rimëkëmbet. Po rimëkëmbet i sëmuri.
2. pës. e RIMËKË́́́MB.
✱Sin.: mëkëmbem, përkëmbem.

►RRÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Bëhem më i madh nga trupi pak nga pak, duke jetuar e duke u ushqyer; më zgjatet trupi a shtati me zhvillim të natyrshëm (për njerëzit, kafshët dhe bimët). Rriten fëmijët. Rriten qengjat. Rritet gruri. Rritet ngadalë (shpejt). Nuk rritet shumë. E këputën lulen pa u rritur. Peshku nuk rritet dot pa ujë!
2. vetv. Bëhem më i madh në moshë; kaloj fëmijërinë a kohën e miturisë në një vend ose në kushte të caktuara; jetoj diku ose në rrethana të caktuara derisa arrij moshën e pjekurisë. Është rritur me prindër. U rrit me mundime. Ishin rritur në emigrim. Djemtë po i rriten në Shqipëri.
3. vet. v. III Mbin, jeton dhe zhvillohet në një vend ose në kushte të caktuara (për bimët). Bimë që rritet në toka të varfra. Rritet në shpatet shkëmbore. Rritet në ujëra.
4. vet. v. III Zgjatet më tepër, bëhet më i gjatë (një ind a organ që del prej diku). Iu rritën flokët. Po i rriteshin thonjtë shpejt. I qenë rritur krahët.
5. vet. v. III I shtohet sasia, madhësia, vëllimi a vlera në krahasim me gjendjen e mëparshme; ngrihet; zmadhohet; kund. ulet; pakësohet. U rritën kërkesat për azil. Janë rritur të ardhurat nga biznesi i vogël. Rritet prodhimi vendës. Çmimet po rriteshin për shkak të krizës.
6. vet. v. III Bëhet më i madh, më i gjerë a më i shumtë; përfshin një numër më të madh se më parë a përhapet më shumë; merr përpjesëtime më të mëdha, zgjerohet, zmadhohet. U rrit familja. U rrit pjesëmarrja e studentëve. Po rritet kryeqyteti.
7. fig., vet. v. III Ngrihet në një shkallë më të lartë; bëhet më i madh, më i fuqishëm, më i njohur etj.; kund. bie, ulet. Iu rrit besimi. Po rritet autoriteti i mësuesit. Rritet mirëqenia. Rritet ndërgjegjja.
8. vetv. Ngrihem në detyrë a në përgjegjësi. Më në fund qe rritur në detyrë.
9. fig. Fitoj cilësi të reja, bëhem më i aftë a më i përgatitur, ngrihem. Është rritur profesionalisht. U rritën me vështirësitë e jetës.
✱Sin.: mëkëmbem, zhvillohem, piqem.
♦ I është rritur (i është trashur) *lafsha (dikujt) keq. I është rritur *hunda (dikujt). I është rritur *mendja (dikujt). T’u rrittë *nderi! ur. Është rritur (është mësuar) në *pupla (dikush). Është rritur me *qull (dikush). Është rritur në *sisë të lopës (dikush) shaka. I janë rritur (i janë zgjatur) *thonjtë (dikujt) keq. I janë rritur *veshët (dikujt). Iu rrit *vlera (dikujt). M’u rrit *zemra.

►SELÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Vendosem diku me banim të përhershëm, zë vend diku. U selitën të shpërngulurit. U selitën përgjithmonë në fshat. U martuan dhe u selitën ngritën familje, çelën shtëpi.
2. Përmirësoj gjendjen ekonomike, vë pasuri. Qenë selitur mirë. Me punë do të selitemi dhe ne.
3. vet. v. ІІI Ngulitet, zë vend. Seliten zakonet e reja.
4. Rritet mirë një njeri, një pemë, një bimë, lëshon shtat, hedh shtat. Iu selitën fëmijët. Janë selitur me përkrahjen e tij.
5. pës. e SELÍT.
✱Sin.: mëkëmbem, rregullohem.

STREL/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚA bised., vetv. Nis të mëkëmbem pas një sëmundjeje. Duhet të strelohesh. Tani është më mirë dhe po strelohet. Pasi u strelua mirë, filloi punën.

►ÇÉL/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Lëviz një derë, një kanat etj. duke u lënë i lirë kalimi për të hyrë diku a për të dalë prej andej ose për t’u lidhur mjedisi i brendshëm me të jashtmin; hapet; kund. mbyllet. U çel dera. U çelën dritaret. U çel vetë.
2. vetv., vet. v. III I hiqet kapaku, mbyllësja a mbështjellja diçkaje të mbyllur ose të mbështjellë; hapet. U çel shishja. U çel zarfi. U çel kutia.
3. vetv., vet. v. III Shpaloset diçka e palosur, e mbledhur a e mbyllur; hap dy pjesë a dy anë të puthitura ose të afruara të diçkaje; hapet; kund. mbyllet. U çel libri. Iu çelën sytë. Iu çel goja. Iu çelën gishtat.
4. vetv., vet. v. III Nis diçka nga puna a nga veprimtaria; hapet; kund. mbyllet. U çelën shkollat. U çel ekspozita (muzeu). U çel dyqani.
5. vetv., vet. v. III Nis një veprimtari; fillon diçka. U çel biseda. U çel mbledhja. U çel kongresi. U çel fushata. U çel gjyqi.
6. vetv., vet. v. III I hiqen pengesat, bëhet i lirë kalimi; kund. zihet. U çel rruga. U çel shtegu. U çel kufiri.
7. vetv., vet. v. III fig Krijohet mundësia për të ecur përpara a për të arritur diçka, hapet. U çelën perspektiva (horizonte) të reja. U çelën mundësi të gjera.
8. vetv., vet. v. III Shtrihet përpara pa ndonjë pengesë; duket në gjithë gjerësinë e vet, hapet. Përpara çelej një pamje e bukur.
9. vetv. Marr fuqi e gjallërohem pas një sëmundjeje, më vjen shëndeti, marr një pamje më të shëndetshme e më të gjallë; mëkëmbem, këndellem. Është çelur djali (vajza). Mezi u çel sot gjyshi.
10. vetv. Bëhem i qeshur në fytyrë, marr pamje të gëzuar e të afruar; kund. vrenjtem. Iu çel fytyra. U çel në fytyrë.
11. vetv., fig. Bëhem më i gjallë e më i zhdërvjellët në jetë a në marrëdhënie me të tjerët. U çel pas ca kohësh.
12. vetv., fig. I zbuloj një tjetri mendimet, ndjenjat e të fshehtat e mia, i hap zemrën. Mua më çelet. Nuk çelet me këdo.
13. vetv., vet. v. III Pastrohet nga retë, kthjellohet, hapet. U çel koha (moti). U çel qielli.
14. vetv., vet. v. III Tingëllon më i qartë e më i pastër (për zërin), jep zë më të pastër. Iu çel zëri. Iu çel fyti.
15. vetv., vet. v. III Çahet a plasaritet thellë (për lëkurën dhe indet e buta). M’u çelën duart. Është çelur në trup.
16. pës. e ÇEL.
✱Sin.: hapet, nis, mëkëmbem, këndellem, qeshem, kthjellohet, çahet, plasaritet.
♦ Iu çel (iu kthjellua) *fytyra (dikujt). Iu çel (iu hap) *goja (dikujt). Iu çel *qimja (dikujt). Iu çelën (iu hapën) *sytë (dikujt). U çel ndër vete (dikush) u dëkua, u rrënxua.

ÇELEPETÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR bised., vetv. Nis ta marr veten pas një sëmundjeje; mëkëmbem. U çelepetisa avash-avash. Çelepetisem shpejt.
✱Sin.: mëkëmbem, këndellem, përtërihem.

►ÇÓHEM_II jovep., ~ÇÓVA (u), ~ÇÚAR 1. vetv. Ngrihem në këmbë, qëndroj drejt pasi isha ulur diku a isha rrëzuar, ngrihem; kund. ulem. Çohem në këmbë. Çohem nga vendi (nga toka, nga dyshemeja, nga karrigia). Çohem në mbledhje marr fjalën në një mbledhje duke u ngritur nga vendi. Çohem në mësim (në dërrasë të zezë) ngrihem nga banka për t’u përgjigjur në mësim.
2. vetv. Largohem nga shtrati ose nga vendi ku isha shtrirë për të fjetur, zgjohem. Çohem herët (shpejt, vonë). Çohem në mëngjes (qëmenatë). Çohem prej gjumit.
3. vetv. Lë shtratin pas një sëmundjeje; ngrihem; kund. bie. Çohem nga krevati (nga shtrati, nga dysheku).
4. vetv. Nis të eci, mëkëmbem; fig. bëhem për punë. Çohem në këmbë. Ende nuk është çuar. Nuk më janë çuar fëmijët.
5. vetv., vet. v. III. Shkëputet nga toka ose nga një sipërfaqe tjetër; ngrihet; kund. ulet. Çohet aeroplani (helikopteri). Çohet nga aerodromi (nga pista). Po çohen retë. U çuan zogjtë.
6. vetv., vet. v. III. Shkëputet ngadalë nga një sipërfaqe dhe përhapet në ajër, ngrihet; kund. bie. Çohet pluhuri (avulli) nga toka. Çohet tymi përpjetë.
7. vetv., vet. v. III. Bëhet më i lartë ose më i bymyer; ngrihet, fryhet. Çohet toka (vendi). Çohet lëkura e bëhet flluskë. Çohet buka (brumi).
8. vetv., vet. v. III. Dallohet duke dalë më lart. Çohen majat e maleve.
9. vetv., vet. v. III. Duket në horizont si pasojë e rrotullimit të Tokës; lind, del. Çohet dielli (hëna). U çua dielli dy pashë.
10. vetv. Drejtoj trupin; vet. v. III. drejtohet lart diçka, merr drejtimin pingul, ngrihet. Çohem në shtrat (në dyshek). Çohem drejt. U çuan degët. U çua përsëri gruri pas shiut. Të çohen flakët përpjetë.
11. vetv., fig. Bëj kryengritje; nuk pranoj të nënshtrohem. U çuan kundër pushtuesit. U çua i madh e i vogël. U çua i tërë populli. U çuan si një trup i vetëm.
12. vetv., fig. Hidhem në veprim, marr pjesë në një veprimtari të rëndësishme shoqërore. Një bie, mijëra çohen.
13. vetv., vet. v. III. Fillon, nis, ngrihet. U çua një erë e madhe.
14. vetv. E ndërpres një veprim a i jap fund një pune të cilën e kryeja ndenjur. Çohem nga tryeza (nga buka, nga sofra). Çohem nga puna.
15. vetv. Tregon fillimin e një veprimi a një përpjekjeje më të madhe për të kryer diçka (para një foljeje tjetër). U çua e vajti. - Çohemi të punojmë!
16. vetv., vet. v. III. Ndërzehet. Çohet lopa. Çohen dhentë.
17. pës. e ÇOJ_II.
✱Sin.: ngrihem, largohem, zgjohem, mëkëmbem, shkëputet, përhapet, fryhet, dallohet, lind, del, drejtohet, hidhem, fillon, nis, ndërzehet.
♦ *Bjer e çohu. U çua nga *gjumi (dikush). U çua (u ngrit) në (më) *këmbë (dikush). Çohem (ngrihem) *peshë. Është çuar në *pupë (dikush).