FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGONÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT sport. 1. Sportist (mjeshtër) i arteve luftarake (marciale); atlet. Agonist i shkathët.
2. Luftëtar, garues në sportet luftarake dhe në garat kalorësiake në Greqinë e lashtë.
3. mjek., fiziol. Muskul që kryen kryesisht lëvizje specifike; kund. antagonist. Muskul agonist.
✱Sin.: sportist, atlet, garues.

ALEBARDIÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. Luftëtar me alebardë. Rojet mbretërore ishin alebardierë. Alebardieri ishte pjesë e trupës ceremoniale.

ATINTÁN,~E mb., hist. Që lidhet me atintanët, i atintanëve; që është krijuar nga atintanët. Fisi atintan. Luftëtar atintan.

AUTOMATÍKËS,~I m. sh. ~, ~IT usht. Luftëtar i armatosur me automatik. Skuadër automatikësish. Grupi i automatikësve.

BESNÍK,~E mb. 1. Që e mban besën e dhënë; që e mban deri në fund zotimin ose që nuk i shmanget asnjëherë detyrës së marrë përsipër; që ndjek pa u lëkundur një tjetër me të cilin është lidhur nga një ideal a nga një qëllim i përbashkët; që nuk tradhton; që nuk i ndryshon ndjenjat dhe qëndrimin kundrejt dikujt a diçkaje, që e ruan deri në fund dashurinë për të ose që e ndjek dhe e mbron atë deri në fund, i besuar; kund. i pabesë. Luftëtar (ushtar, shok, mik) besnik. Shoqe besnike. Grua besnike. Rojë besnike. Doli besnik. Bir besnik i popullit. I qëndroj (i rri, i mbetem) besnik. Më foli si shok i vjetër e besnik. Qeni është një kafshë besnike. Njeriu besnik gjen shok e mik. (fj. u.).
2. Që e pasqyron diçka me vërtetësi e përpikëri, që nuk largohet nga e vërteta, që përputhet plotësisht me diçka tjetër, që mund t’i besohet; i përpiktë. Përkthim (riprodhim, përshkrim) besnik. Kopje besnike. Pasqyrë besnike e diçkaje. Historian besnik. Pasqyrim besnik i realitetit. U qëndron besnik porosive të të atit.
3. Besimtar; që ndjek me përpikëri ritet dhe kërkesat e një feje.
✱Sin.: i besuar, besar, besëtar (besatar), besimtar, besëmirë, shtyllak, i përpiktë, i ngushtë.
♦ *Qen besnik (rojë) (i dikujt) përb.

BESËTÁR,~E [BESATÁR,~E] mb. 1. Besnik. Burrë (luftëtar) besëtar. Grua besëtare. Roje besëtare. Kush ka gjetur një mik besëtar, ka gjetur një thesar. (fj. u.). Besëtar duhet të jesh, po besë kollaj të mos zësh. (fj. u.).
2. Besimtar. Njeri besëtar.

BILBÍL,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Erithacus luscinia; Luscinia megarhynchos; Sylvia luscinia) Zog i vogël shtegtar me pupla të përhime në bark dhe të murrme te krahët, që njihet si këngëtari më i mirë ndër gjithë zogjtë. Zë bilbili. Kënga e bilbilit. Foleja e bilbilit. Fabula e bilbilit dhe e thëllëzës. Këndon si bilbil. O bilbil ta bëra benë, / Në ta gjetsha dot folenë.... (folk.). Nga një thellësirë, ta dëgjova zërin, / Ti ishe bilbil, më dole thëllëzë. (folk.). Fëmija është bilbili i shtëpisë. (fj. u.). Nuk këndon bilbili kur i vë galën (sorrën) pranë (në kuvli). (fj. u.). Bilbili te kafazi nuk këndon nga qejfi, po nga marazi. (fj. u.). Nuk vishet korbi me pendët e bilbilit. (fj. u.). Kur hyn sorra në trëndafil, i duket vetja bilbil. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij zogu. Bilbil kallmishtash (i kallmishtave) (lat. Acrocephalus arundinaceus) një nga zogjtë këngëtarë më të përhapur, që dallohet nga bilbili i zakonshëm për nga gjatësia e trupit dhe mënyra si këndon. Bilbil kënete (i kënetave) (lat. Cettia cetti) zog i vogël këngëtar i viseve me klimë të butë a të ngrohtë. Bilbil uji (i ujit) (lat. Alcedo atthis) shpend me këmbë pa membranë, që kridhet në ujëra të cekëta dhe ecën në fund të tyre për të gjuajtur; bilbil peshkatar.
3. Mjet i vogël me një pip, të cilit i fryjmë për të nxjerrë fërshëllimë. Bilbil druri. Bilbili i gjyqtarit të lojës (i policit, i rojës). Bilbil fëmijësh. Fërshëllima e bilbilit. Lugë me bilbil. I ra (i fryu) bilbilit. - Bjeri bilbilit të mblidhen!
4. fig., poet. Trim; luftëtar. Nëpër shekuj krahëndritur / Trembëdhjetë bilbilat vijnë. (folk.).
♦ U bë bilbil (dikush) u ndreq, u bë si duhet, sillet mirë (për njerëz që nuk kanë qenë të rregullt); u bë lule; u bë nuse. Kur të bëhet laraska bilbil kurrë, asnjëherë; kur të bëhet grerëza bletë; kur të këndojë sorra si bilbili. Bilbil gjyzari figurë e përrallave popullore: bilbil me zë shumë të bukur, që paraqitet sikur bën çudira; fig. këngëtar me zë të bukur. (Është) bilbil nga goja (dikush) flet lirshëm e bukur, është i zoti i gojës; e ka gojën bilbil. Bilbil në kafaz njeri i mirë e i zoti, që i ka të gjitha për të jetuar, por nuk ka liri; është pa liri e pa shpresë. E ka gojën bilbil (dikush) shih është bilbil nga goja (dikush). I ka veshët bilbil (dikush) dëgjon shumë mirë, është i mprehtë nga veshët; i ka veshët pipëz. Më këndojnë bilbilat iron. kam shumë halle a telashe e nuk di ç’të bëj; më zien (më mizëron) koka; më këndojnë dyzet gjela (mbi kokë).

BI/R,~RI m. sh. ~J, ~JTË 1. Fëmija mashkull kundrejt prindërve të vet, djalë. Bir i vetëm. Bir shqiptari. Atë e bir. Nënë (mëmë) e bir. Bir punëtori (fshatari). Bir në shpirt djalë i birësuar, bir i qasur. Biri im i dashur! Im bir. I biri biri i tij ose i saj. - Eja, bir i nënës! E shoqja e të birit. Bir, o djalë i vetëm, / Babai më s’ka tjetër. (folk.). Si babai dhe i biri, kungull dhe bostan çairi. (fj. u.). Biri i birit-drita e syrit. (fj. u.). I foli të birit, të vërë mend e reja. (fj. u.).
2. edhe fig. Djalë a burrë në lidhje me vendin e lindjes ose me shtresën e vet shoqërore; lart. djalë a burrë luftëtar, që është fryt i një lëvizjeje të madhe shoqërore a që është i lidhur me mish e me shpirt me vendin e me popullin e vet. Bir i fshatit tonë. Bir besnik i popullit të vet. Bir i Shqipërisë. Bir i malësisë. Bijtë e Devollit.
3. Djalë a burrë kundrejt një të moshuari, që e thërret me dashuri si djalin e vet. - Eja, more bir! - Afrohu, biro!
4. kryes. sh. Pasardhësit e drejtpërdrejtë, brezi i ri, bijtë. Bir pas biri. Etër dhe bij.
5. zool. Pjellë mashkull e drejtpërdrejtë e një kafshe. Demat (hamshorët) bij.
✱Sin.: djalë, çun, zog.
♦ Si i *ati dhe i biri. E bëj bir për shpirt (dikë) e birësoj. Bir pas biri shih brez pas brezi. Biri i botës (i biri i botës) përçm. shih burri i botës përçm. I biri i mutit bised. përçm. vulg. njeri shumë i lig; qen bir qeni; bisht qeni përb. Biri (*djali) plangprishës libr. bibl. *Bot e bir (bot e bot). *Djalli (dreqi) me të birin bised. Dreqi (*djalli) me të birin bised. S’ka bir nëne... s’ka asnjë njeri të aftë, s’është askush i zoti për të përballuar diçka shumë të vështirë; s’ka burrë nëne... Biri i njerkës fëmijë i përkëdhelur e i mbajtur mirë, fëmijë i trajtuar ndryshe nga të tjerët; fëmijë i llastuar. Bir Selman i nënës, ç’të të qaj më parë thuhet për dikë që është në gjendje të keqe ekonomike a që nuk është mirë nga mendtë; s’ka ku të vejë më keq. Një *hiç bir hiçi përb. S’njeh as *babë e as bir (dikush) keq.

BLINDËSHPÚES,~I m. sh. ~, ~IT usht. 1. Armë për shpimin e objekteve të blinduara. U qëllua me blindëshpues.
2. Luftëtar i pajisur me armë blindëshpuese. Një blindëshpues për çdo grup luftimi.

DARDÁN,~E mb., hist. Që ka të bëjë me Dardaninë ose me dardanët, që është krijuar nga dardanët; që u përket dardanëve, i dardanëve. Popullsia dardane. Fiset dardane. Luftëtar dardan. Kështjellë dardane. Kulturë dardane. Legjendë dardane.

DASARÉT,~E mb., hist. Që lidhet me dasaretët, që është krijuar nga dasaretët; që u përket dasaretëve, i dasaretëve. Luftëtar dasaret. Grua dasarete. Kultura dasarete.

DÉNJË (i, e) mb. Që e meriton plotësisht të jetë a të quhet i tillë, që i ka të gjitha cilësitë për një detyrë, për një nderim etj.; kund. i padenjë. Pjesëtar i denjë. Vend i denjë. Vepër e denjë. Luftëtar (burrë) i denjë. I denjë për atë detyrë. Kjo s’është e denjë për ty. Mendimet e denja kalisin zemrën e burrit dhe nuk i tremben dritës së ditës. (fj. u.). Nuk është e thënë që një kapele luksoze të mbulojë gjithnjë një kokë të denjë. (fj. u.).

DJÁL/Ë,~I m. sh. DJÉM, DJÉMTË 1. Fëmijë mashkull deri në moshën e pjekurisë, në moshë të re, zakonisht i pamartuar; njeri shumë më i ri në moshë kundrejt një më të vjetri, ai që quhet prej dikujt si i ri; ai që s'e ka përvojën e duhur a që nuk është i rrahur në jetë; ai që s’është pjekur ende. Djalë i vogël (i ri, i bukur). Djalë trim (punëtor, i urtë, azgan). Djalë i prapë. Djemtë e klasës. Veshje për djem. Lindi djalë. Është ende djalë. - Ti, djalë, mos u rrëmbe! - Dëgjomëni mua, or djem! Pleqtë qajnë halle, djemtë heqin valle (fj.u.).
2. Fëmijë mashkull kundrejt prindit të vet, i biri i dikujt; vet. sh. brezi pasardhës, pasardhësit, bijtë. Djali i vogël (i madh, i mesëm). Djali ynë. Djalë i vetëm. Djali i parë (i dytë). Djali i shtëpisë. Djalë burri djalë i gjetur, thjeshtër. Djali i pleqërisë djali më i vogël, me të cilin zakonisht bashkëjetojnë prindërit në pleqëri. Djalë i gjetur thjeshtër. Djalë në (për) shpirt bir për shpirt, djalë i birësuar. Nënë (shtëpi) pa djalë. Ka dy djem e një vajzë. Martoi djalin. Rri te djali. Erdhi me djalin. E kam si djalin tim. Shqiptari kur jep fjalën ther djalën (fj.u.). Djali i pleqërisë – shtylla e shtëpisë. (fj. u.). Ç’e do mallin, ç’e do gjënë, kur s’ke djemtë për të qenë. (fj. u.). Shite kalin e mëso djalin. (fj. u.). Dil, moj nëne, dil, / Dil e bëj sehir, / Se ç’të solli djali, / Një thëllëzë mali. (folk.). Në daltë djalë, të na rrojë, në daltë çupë, të të rrojë. (fj. u.). Djali na u trashëgoftë! / Nusja me hair na qoftë! (folk.). Këto të mira do t’i gëzojnë djemtë tanë. Babë pas babe e djalë pas djali brez pas brezi.
3. Qytetar i denjë i një vendi a i një populli ose pjesëtar aktiv i një organizate, i shoqërisë etj., që është rritur e edukuar në të dhe që mbron interesat e tyre; bir. Djemtë e Shqipërisë (e popullit, e fshatit, e malësisë).
4. fig. Njeri trim, i zoti e luftëtar; burrë, trim. Djemtë e maleve. Djalë për kokën e djalit. Kush është djalë, në fushë të mejdanit duket (fj .u.).
♦ Djalë pas djali shih brez pas brezi. Djalë (*çun) mamaje iron. Djali (biri) plangprishës bibl. i penduari; ai që i ka kuptuar thellë gabimet që ka bërë ndaj dikujt. E do si djalin e shemrës (dikë) iron. nuk e do fare, e urren, s’e duron dot; (e do) si zjarrin në gji iron.; e do si prushin në gji iron.; e ka prush në gji; e do si kripën në sy iron.; e ka kripë në sy; nuk e sheh dot me sy; e ka halë në sy. Djali pa lerë e djepi blerë iron. thuhet kur bëhet diçka para kohe, kur dikush vepron pa pasur mjetet a kushtet e nevojshme, kur nuk ka siguruar ende gjënë më kryesore; peshku në det e tigani në zjarr. *Nusja e djemve euf. Vajti djali te *dhaskali edhe iron.

DOKLEÁT,~E mb., hist. Që ka të bëjë me dokleatët, që u përket dokleatëve, i dokleatëve; që është krijuar nga dokleatët. Luftëtar dokleat. Grua dokleate. Veshje dokleate.

DOKLEÁT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. Pjesëtar i njërit prej fiseve ilire, i cili banonte në trojet që shtrihen në veri të Shkodrës. Luftëtar dokleat. Veshje dokleate.

DYFÉK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT [DYFÉK,~U m. sh. DYFÉQE, DYFÉQET] vjet. 1. Armë zjarri me tytë të gjatë që mbahet në krah dhe që mund të qëllojë duke i nxjerrë fishekët një nga një ose në mënyrë gjysmautomatike; pushkë. Dyfek gjahu çifte. Tyta (qyta) e dyfekut. Rripi i dyfekut. Dyfek me gjalmë. Qëlloi me dyfek. Bolenë e zeza Bolenë, /Ç’e pate për fis dyfeknë. (folk.). Dyfeku i mirë ja kërcet, ja pëlcet. (fj. u.). Kur bien topat, s’dëgjohen dyfekë. (fj. u.). Dyfeku pa fishekë tremb dy veta. (fj. u.).

2. bised.Njeri a luftëtar i pajisur me këtë armë, ushtar i armatosur.- Sa dyfekë bëheshin? Nxori nga një dyfek për derë. Iu shtua edhe një dyfek. Gryk’ e Kuçit, grykë e keqe, / Njëmijë e treqind dyfeqe. (folk.). Mikun e mirë e ke edhe për dyfek, edhe për byrek. (fj. u.).

3. E shtënë me armë dhe krisma e saj; kjo armë si simbol i luftës e i qëndresës; luftë e armatosur. Nisi (krisi, plasi) dyfeku. Dyfek habertar (vjet.) e shtënë që lajmëronte se kishte ndodhur diçka e rëndësishme (zakon i vjetër i shqiptarëve). Vlonte dyfeku. Bëri dyfek me dikë luftoi. Hodhi dyfek shtiu. Shkëmbyen ca dyfekë.

4. Largësi sa mund të arrijë e të vrasë plumbi i kësaj arme. Një dyfek larg.

5. bised. Grindje, përçarje. I futi dyfekun shtëpisë i futi grindjen, përçarjen shtëpisë.

♦ Aq i hedh dyfeku mospërf. aq ia pret (ia rrok) mendja. (Është bërë) për t’i rënë me dyfek (me *pushkë, me kobure) (diçka). I ka rënë dyfeku nga dora (dikujt) përb. ka humbur guximin e trimërinë, është lëshuar a është dorëzuar para dikujt; është nënshtruar. I duket hunda dyfek (dikujt) keq. i duket vetja trim; është mendjemadh e u kërcënohet të tjerëve. Dyfek (*pushkë) me çark (dikush) mospërf. Dyfek i lagur (*pushkë e lagur) mospërf. Dyfek (*pushkë) pas lufte. Dyfek pa lloz (dikush) njeri në një gjendje që s’mund të bëjë gjë fare, që ka mbetur pa mjetin më të nevojshëm për të vepruar; njeri që s’ka fuqi e s’është më i rrezikshëm. Dyfek i plasur (*pushkë e plasur) (dikush). Ia futi (ia vuri) këmbët në *rrip të dyfekut (dikujt). E hodhi dyfekun (dikush) keq. shih i dorëzoi (i dha, i hodhi, i lëshoi) armët. S’e la dyfekun varur (dikush) iron. thuhet për dikë që ka vdekur në moshë të madhe; s’la armët varur. S’më lënë *topat të dëgjoj dyfekët (pushkët). Sa një *nishan dyfeku. Plasi Muçoja për dyfek! tall. thuhet për dikë që ka dëshirë a që mezi ka pritur për t’u ngritur në pozitë, për të komanduar etj., vdiq për pak pushtet. Qan dyfeku për zot. 1. Është vrarë dikush, e ka lënë armën pa zot dhe e ndiejmë humbjen e tij. 2. iron. Përdoret kur armën e mban dikush që është frikacak. *Rrip dyfeku (daulleje) përb. Shkreh (zbraz) dyfekun (*pushkën) që në sup (dikush). E shkrepi dyfekun (dikush) më në fund vendosi për diçka ose e bëri diçka, e ndau mendjen dhe veproi; ia bëri bam! I shtie (i rreh) dyfeku *lart (dikujt) iron. I vuri (i ktheu) dyfekun *(pushkën) (dikujt).

DYFEKMBÁJTËS,~I m. sh. ~, ~IT hist. Luftëtar i armatosur me pushkë; pushkatar.

FLAKËHÉDHËS,~I m. sh. ~, ~IT usht. Luftëtar i përgatitur për të përdorur flakëhedhësen e për të luftuar me të. Flakëhedhës guximtar.

FLAMURTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që mban flamurin e një njësie ushtarake ose në një demonstratë, në një manifestim sportiv etj., flamurmbajtës. Flamurtari i togës (i brigadës). Flamurtarët e ekipeve të olimpiadës.
2. fig. Ai që u prin të tjerëve në një punë a në një veprimtari; ai që qëndron në ballë të luftës për një çështje të madhe a për një ideal, mbrojtës i shquar dhe i zjarrtë, luftëtar i madh; flamurmbajtës. Flamurtar i arsimit kombëtar. Flamurtar i demokracisë.
3. hist. Kreu që drejtonte bajrakun në bazë të kanuneve; bajraktar. Kullat e flamurtarit. Flamurtarët e malësisë.
4. etnogr. Krushku që mbante flamurin kur shkonin të merrnin nusen. Flamurtari u printe dasmorëve.
✱Sin.: flamurmbajtës, bajraktar.

FYTYRËVRÁRË mb. 1. Që ka në fytyrë shenja të një goditjeje a të një sëmundjeje. Luftëtar fytyrëvrarë.
2. Që ka shenja lodhjeje, mundimi a vuajtjeje në fytyrë, që është i vrarë në fytyrë. Plak fytyrëvrarë.
✱Sin.: çehrevrarë, turivrarë, i vrenjtur, fytyrëvrenjtur.