FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÍFK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Degëz e njomë, e hollë dhe e drejtë; kërcell i hollë i bimës që sapo mbin; filiz, bimëz, bisk, mugull. Bifkë misri. Bifka e qepës (e lakrës). Bifkat e ullirit. Ka lëshuar (ka nxjerrë) bifkë.
2. Pipth i hollë e i shkurtër në majë të qylafit a të beretës së kokës. Qylaf me bifkë.
✱Sin.: filiz, bimëz, bisk, mugull, biskonjë, bilonjë, lastar, lavare, fiskajë, fillak, ngallë, skallua, trikë, pip (pipth), mënjollë, bitme, bitonjë, njomëz, rrënjëz, loze, thithak, kalem, fundak, sqetullore.

DRÉDHC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. Dredhë hardhie, kungulli etj.; loze. Dredhcat e kungullit.
2. si mb. Dredharak, që nuk e mban fjalën.

DRÉDH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kthesë harkore e një rruge, e një lumi etj., lak rruge, bërryl; kthesë e tillë që bën dikush a diçka kur ecën ose kur lëviz; gjarpërim. Dredhat e rrugës (e lumit, e kanalit). Dredhat e tymit. Udhë gjithë dredha. Gjarpri ecën me dredha. Vraponte me dredha.

2. Send që ka trajtën e një laku a të një harku; diçka e dredhur a e përdredhur; bërryl a kthesë spiraleje, vjaske etj. Dredhat e flokëve. Dredha e ballit tufë flokësh të përdredhur që bien mbi ballë. Dredhat e sustës (e vjaskës...). Dredhat e hardhisë. Flokë me dredha. Zbukurim me dredha. Fjongo (kordele) me dredha. I bëri një dredhë telit.

3. Rrip i hollë prej lëkurës së bagëtive, që përdoret për të qepur opingat ose diçka tjetër të lëkurtë; gjalmë opingash, retër. Pret (nxjerr) një dredhë. Lag (njom) dredhat. Qep me dredha.

4. Tufë e vogël rripash lëkure, të thurur si gërshet ose të përdredhur së bashku, që i vihen kamxhikut në majë; kamxhik. I ra (e rrahu) me dredhë.

5. Teli i harkut, me të cilin rrihet ose shprishet leshi.

6. Purtekë e gjatë dhe e dredhur në mes, që përdoret për të shirë drithin duke e rrahur; thupër e njomë dhe e dredhur, që përdoret për punë të ndryshme. I rrihnin (i shinin) të lashtat me dredhë. Bëri një dredhë për kularin. I lidhi drutë me një dredhë.

7. Shakullinë; vorbull uji. Dredhë e fortë. Dredhë bore (pluhuri, tymi). Ngrihet si dredhë. E rrëmbeu dredha.

8. fig. Dredhi. Bën dredha. Sajonte dredha. Mos i bëj dredhë fjalës. (fj. u.).

9. bot. Dredhe.

10. bised. Rrudhë. Iu mbush balli me dredha.

♦ Bën dredha (dikush) është hileqar, nuk e mban fjalën, nuk është i qëndrueshëm, luan sa andej këtej; luan nga e vërteta; bën bisht; bën lodra; bën laradashë. I bën dredha (dikujt a diçkaje) përpiqet t’i shpëtojë a t’i largohet dikujt që nuk e do, i shmanget që të mos e takojë a të mos i dalë ballas; u shmanget vështirësive, punës, detyrës, përgjegjësisë etj.; i ruhet çdo rreziku, i dredhon diçkaje të keqe; i bën bisht. I bën dredhë fjalës (dikush) nuk i qëndron fjalës së dhënë, sillet e flet si t’ia dojë puna; nuk e mban fjalën, nuk është i qëndrueshëm e i besës, e dredh; e ha fjalën. I bën dredha plumbit (dikush) i ruhet një rreziku të madh, i shmanget diçkaje shumë të rëndë; di ta ruajë veten nga rreziqet, është i shkathët e i zoti dhe nuk e gjen dot një e keqe e madhe. Dredha e djallit keq. njeri shumë i djallëzuar; djalli vetë. I hoqi (i dha) një dredhë (dikujt) e rrahu shumë me kamxhik; i dha një të rrahur; e qortoi a e kritikoi rëndë; i dha (i hoqi) një dru (të mirë). E rrëmbeu dredha (dikë) ka rënë keq si në një vorbull dhe nuk po i shkojnë punët ashtu si do vetë; ra në rrethana të papërballueshme; s’e ka në dorë veten.

✱Sin.: bërryl, lakadredhë, dredhim, dredhje, lak, lakore, lakim, gjarpërim, kaladredhë, tërthore, dredhëse, gjalmë, retër, lidhëse, shprishës, kamxhik, kaçurrela, shtjellë, loze, dredhe, urth.

GÚZHM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Rreth thuprash të përdredhura, që lidh zgjedhën me shtizën e parmendës a të qerres; rreth hekuri a thuprash për të bashkuar dy pjesë të ndryshme; secili nga rrathët prej thuprash, që vihen në këmbë kur ecim mbi borë. Guzhma e trinës. Guzhma e parmendës.
✱Sin.: rreth, loze, rejë.

LASTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Degë e njomë, e gjatë, e hollë dhe e drejtë, filiz; kërcell i hollë e i gjatë kryesisht i disa bimëve kacavarëse ose që shtrihen përtokë. Lastar i ri (i njomë). Lastar i gjatë. Lastar pemësh. Lastar ulliri (dardhe). Lastar rrushi. Lastar kungulli (domateje). Lëshoi lastarë. I këputi lastarët.
2. fig. Njeri me trup të gjatë, të drejtë e të zhdërvjellët.
✱Sin.: filiz, lumak, vishkull, vrushkull, kërcell, mugull, syth, bulë, thupër, degë, furatë, fidan, rasat, thithak, thithës, rremb, rrëfatë, rrënjëz, ngallë, ngallicë, krëndth, përpajnë, përparje, pipth, dredhkë, bilashnjok, cimak, mbishartesë, biskonjë, beronjë, bitonjë, bitme, kalem, fundak, fundçe, landare, smat, loze, smag, stërpik, pinjoll, sumbull, shpatull, trikë, bisk, bifkë, bimëz, rricë, dredhë, përdredhës, qerthull, bilonjë, fillak, mënjollë, endës, fregull, gem, grep, imshtak, fshikull, frushkull, fiskajë, çicërr, ngallë, bumbë, bumbeskë.
♦ Ha lastarë më të lartë (dikush) keq. e mban hundën përpjetë, del mbi të tjerët; shet mend; pështyn lart (përpjetë). Nuk lëshoi lastarë (dikush) shih iu shua pragu (dikujt).

LOZÁK,~E_II mb. Që ka loze, që është me loze. Bimë lozake.

LÓZ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. bot. Dredhë hardhie, kungulli etj. Loze hardhie (rrushi). Lozet e kungullit. Lozet e fasuleve.
2. Guzhmë. U këput lozja.
3. fig., bised. Lloj, fare, race, prejardhje. Loze e keqe.
✱Sin.: dredhkë, dredhë, lastar, guzhmë, rricë, lloj, farë, racë.
♦ Lëshon loze krahin. 1. (dikush). E zgjat një punë, një bisedë etj.; e bën tërkuzë. 2. (diçka). Rritet e zhvillohet, zgjerohet e përparon; shtrin (zgjat) krahët.

LÓZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Loze₁. Lozët e fasuleve janë të rëndësishme për rritjen e tyre.

LËSH/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. E lë të bjerë nga lart poshtë; e lë të varet lirisht poshtë ose të mbështetet mbi diçka tjetër, e ul; kund. kap. Lëshoi një gur (një tullë) nga lart. E lëshoi në lumë (në det, në gropë). E lëshoi nga duart. E lëshoi nga dritarja (nga kati i dytë). Lëshoj perden. I lëshoi krahët poshtë. I lëshoi flokët mbi supe (krahëve).
2. kal. E vë dikë a diçka në një vend në një mënyrë të caktuar, lë. E lëshoi fëmijën në shtrat. E lëshoi në tokë. E lëshoi përmbys (në shpinë, në këmbë). E mori dhe e lëshoi pas derës.
3. kal. E lë të lirë diçka a dikë që e mbaj me duar, që e kam kapur, e kam lidhur, e kam mbyllur etj., e lë që të ikë, të lëvizë, të rrjedhë etj., ia heq pengesën. Lëshoj kazmën (lopatën, belin). E lëshoi timonin. E lëshoi degën e pemës. E lëshoi zogun. E lëshoi qenin nga zinxhiri. Lëshoi bagëtinë (lopët, dhentë, dhitë). E lëshoi kalin me vrap. I lëshoi ujin arës. Lëshoi rrymën elektrike. E lëshoi pikë-pikë.
4. kal. E vë në lëvizje diçka që të punojë; e vë në punë për herë të parë. Lëshoj motorin. Lëshuan edhe turbinën e dytë.
5. kal. E lë të lirë diçka që ka qenë e zënë, e liroj për të kaluar nëpër të ose për të ndenjur në të; ia lë a ia jap diçka dikujt që ta përdorë; e lë një vend që ta zërë një tjetër, e braktis që ta pushtojë një tjetër; heq dorë. I lëshoi udhë dikujt. I lëshoi karrigen (vend). Lëshoje rrugën. I lëshoi një dhomë me qira (shtëpinë). Nuk e lëshuan kështjellën (qytetin). Nuk lëshojmë asnjë pëllëmbë nga toka jonë. E lëshuan fenë. bised. hoqën dorë prej saj, e braktisën fenë. E lëshoi punën e la punën, e braktisi.
6. kal. E rrëzoj përtokë diçka, e hedh; lë. E lëshoi lisin (pemën) përtokë e preu. E lëshoi të vdekur (top, shakull). E lëshoi pa ndjenja (sa gjatë gjerë). E lëshoi në dëborë (në baltë). Kali i huaj të lëshon në ujë. (fj. u.).
7. bised., kal., vet. v. III (me një, trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore). Më lë, më ndahet, më largohet, s'më mban më (një sëmundje, një dhimbje etj.). E lëshoi ngërçi (kolla, gripi). E lëshuan ethet. E lëshoi koka (barku, dhëmballa) nuk i dhemb më koka etj., nuk ka më dhimbje. E lëshuan dhimbjet (të prerat, të dridhurat). E lëshoi gjumi u zgjua.
8. edhe fig., kal., kryes. v. III Nxjerr diçka nga vetja, e bën të dalë jashtë vetes, hedh; nxjerr nga vetja e përhap rrotull diçka; hap, çel; jep, krijon; lë. Lëshoi lëng. Gjarpri lëshon helm. I lëshojnë lot sytë. Lëshon tym. Lëshon erë të mirë. Lëshon tinguj të hollë. Lëshoi kujën (piskamën) nisi të qante me të madhe. Ka lëshuar mjekër. Lëshoi me (gjethe, lastarë, rrënjë, kokrra). Lëshoi kalli gruri. Lëshoi xhufkë misri. Zjarri lëshon xixa (shkëndija, afsh të nxehtë). Dielli lëshon rreze. E lëshon bojën kjo rrobë. Ka lëshuar bark (gushë) është shëndoshur shumë. Lëshon hije pema bën hije. Lëshoi vrer volli vrer. Ka lëshuar urdhrin (thirrjen). Lëshoi parullën. Lëshoi kushtrimin.
9. kal. E hedh diçka a e nis dikë me vrull në një vend të caktuar, e drejtoj në një pikë, e përqendroj diku; ia çoj, ia drejtoj, ia lë (edhe fig.). Lëshoi një raketë. E lëshoi topin drejt portës. sport. I lëshoi trupat në luftë. Lëshoi të gjithë kalorësinë. I lëshoi dritën diçkaje. I lëshoi sytë (shikimin, vështrimin). I lëshoi një fjalë. I lëshoi një thumb. I lëshoi një të sharë. Ia lëshoi atij fajin.
10. bised., kal. E lë, e ndaj (gruan a burrin). E lëshoi gruan (burrin).
11. edhe fig., kal., vet. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore) Nuk më punon më një pjesë e trupit, s'kam më fuqi ose aftësi trupore a mendore, më dobësohet a më pakësohet shumë, më lë, më bie. E lëshuan fuqitë. E lëshuan këmbët nuk qëndron dot më në këmbë ose nuk ecën dot a ecën me vështirësi nga një sëmundje a nga pleqëria. E lëshoi kujtesa
12. bised., jokal. vet. v. III Roit (për bletën). Lëshoi bleta.
13. bised., kal. Ia shes një gjë dikujt (zakonisht me një çmim të përshtatshëm për të), ia jap dikujt, ia lë. S'e lëshonte më lirë.
14. bised., jokal., vet. v. III Del me shumicë, vërshon. Lëshuan ujërat. Ka lëshuar lumi.
15. jokal. Bëj lëshime për diçka. S’është nga ata që lëshojnë.
✱Sin.: lë, ul, derdh, var, përhap, bëj, vjen, ka, bie, vë, lë, zë, liroj, braktis, rrëzoj, hedh, gremis, rrezatoj, shes, nxjerr, shtrapnjen, shtie, hap, çel, jep, krijon, liroj, shtendos, shkreh, vjell, drejtoj, përqendroj, çoj, drejtoj, shigjetoj, ndaj, roit, rrëshen, shes, del, vërshon, xixëmon.
♦ *Korr e lësho (dikush). S’lëshon *ashkël (dikush). E lëshon *bajgën (ku të mundë) (dikush) bised. Lëshon *bark (diçka). Lëshon (hedh) *bojë. I lëshoi (i vari) *buzët (një pëllëmbë) (dikush). Ka lëshuar *degë (diçka). E lëshoj (e liroj) *dorën. E lëshoi *dore (dikë). E lëshoi në *dorë (të dikujt). S’e lëshoj (s’e lë) nga *dora (diçka). Ia ka lëshuar *fillin (dikujt). Lëshon *flluska (dikush) tall. Ia lëshoi (ia liroi) *frerin (dikujt) keq. S’e lëshon (s’e heq) nga *goja (dikë a diçka). E ka lëshuar *gojën (dikush). Ka lëshuar (ka vënë) *gushë (dikush). Ia lëshoi *frerin gjuhës (gojës) (dikush). Sikur e ka lëshuar *gjeraqina (dikë) iron. Më lëshuan (më kanë lënë) *gjunjët. E ka lëshuar *gjuhën (dikush). I lëshoi (i vari) *hundët (një pëllëmbë) (dikush). Ia lëshoi (ia liroi) kapistallin (*kapistrën) (dikujt) keq. Ia lëshoi (ia liroi) *kapistrën (kapistallin) (dikujt) keq. I lëshoi (i këputi) ca kërcunj (dikujt). Lëshon (këput) *kopaçe (dikush). Ia ka lëshuar *kryet (dikujt). Nuk lëshoi *lastarë (dikush). I lëshoi *litarin (dikujt). Lëshon *loze krahin. (dikush a diçka). E ka lëshuar *llapën (dikush) bised. E lëshuan (e lanë) *mendtë (dikë). Lëshon *pe (dikush). E lëshuan ata *të përroit (dikë). E kanë lëshuar *rrathët (dikë). Ka lëshuar (ka zënë, ka hedhur) *rrënjën (dikush). I lëshoj (i bëj, i hap) *rrugë (udhë) (dikujt). E kanë lëshuar (e kanë lënë) *sendet (dikë). Lëshoi (hodhi) *spirancën (dikush) libr. Nuk e lëshoj (nuk e heq) nga *sytë (dikë a diçka). Lëshon *shigjeta (kundër dikujt a kundër diçkaje). Ia lëshon (ia fut) *shpatit (dikush). Lëshon (hedh) *shtat. Lëshon *trup (dikush). E ka lëshuar *truri (dikë). I lëshoj (i bëj, i hap) *udhë (rrugë) (dikujt). Nuk i lëshon *udhë (askujt). S’ia lëshon (s’ia lë) *vendin (dikujt). E lëshoi *veten (dikush). Më lëshoi (më la) *zemra. Nuk e lëshon *zemrën (dikush).

NDAJGJETHÓR,~E mb. 1. Që i përket, që ngjan ose që është e pajisur me ndajgjethe.
2. Që ka pozicionin e ndajgjetheve. Gjëndra ndajgjethore. Loze ndajgjethore.

PETH,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. bot. Fijez e hollë dhe e zgjatur e bimëve me loze, si te kungulli, te kastraveci etj.
2. anat. Cipë e hollë e mishtë, që e mban një organ të lidhur diku, freth.
3. anat. Cipë e hollë e mishtë, që lidh rrënjën e gjuhës nga poshtë me pjesën e përparme të nofullës. Pethi i gjuhës. Iu këput pethi.

RRÍC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Rreth i vogël, që bëhet në një fije të përdredhur ose të qepur diku. Rricat e pambukut. Rricat e shamisë. Bëjnë rricat e peshqirit me thupër.
2. kryes. sh. Flokë të dredhur në rrathë të vegjël, kaçurrela të imëta, dredha. I ka flokët me rrica. I bëjnë flokët rrica.
3. Lastar i hollë e i përdredhur, që lëshojnë bimët kacavarëse për t'u kapur në një vend, dredhë, loze. Kungulli kishte lëshuar rrica. Rricat e hardhisë kishin arritur në çati.
4. fig. Shtrëngesë e madhe, gjendje e vështirë, ngushticë. E bëri nga rrica.
✱Sin.: rreth, kaçurrela, shtrëngesë.

SPÉJZ,~I m. sh. ~E, ~ET bot. Një gjethe ose kërcell i modifikuar në një organ të hollë, të ndjeshëm me mbështjellje si dredhë, që shërben për të bashkuar një bimë ngjitëse në mbështetjen e saj. Spejzet e hardhisë. Fermeri vendosi disa shkopinj në parcelë, për të sistemuar spejzet e bishtajoreve që kishte mbjellë.
✱Sin.: dredhë, lastar, loze.

TÁJ/Ë,~A_VI f. sh. ~A, ~AT bot. 1. Loze kungulli.
2. Degëz e njomë më e madhe se bisku; lastar. Breshëri i madh theu tajat e hardhive.

TENDRÍL,~I m. sh. ~A, ~AT bot. Fije kacavjerrëse bimësh që kanë nevojë për t’u mbështetur rreth trupave të tjerë; dredhë, loze, rricë.
✱Sin.: dredhë, loze, rricë.

VÉRG/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT Rreth prej purteke a prej dege hardhie të përdredhur që lidh trinën me gardhin. Verga e trinës. E lidhi trinën (gardhin) me vergë.
✱Sin.: guzhmë, loze, rejë.

VJÉRRËS,~I m. sh. A, ~AT Loze kungulli, hardhie etj.