FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÍK/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT zool. Fulterëz, bishtfultere, bishtigane, bishtlopatë. Bikrat lëvrijnë në pellg.
✱Sin.: bishtfultere, fulterëz, bishtigane, bishtlopatë, bishtërr, buburrec, lopatëz, arap.

FULTÉRËZ,~A f. sh. ~A, ~AT zool. I vogli i bretkosës në fazën e parë të zhvillimit të tij, që ka një kokë të imët e të zezë dhe një bisht të gjatë. Lëvrinin fulterëzat.
✱Sin.: bishtfultere, bishtlopatë, bishtërr, tigankë, bikër, lopatëz.

KACÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Lopatëz metalike që përdoret për të mbartur prush, shpuzë, hi etj.; shpuzore. Një kaci me thëngjill (me hi). Mori prush në kaci.
2. fig., shpërf. Njeri që i shërben verbërisht dikujt; vegël qorre e dikujt.
✱Sin.: shpuzore, lopatëz.
♦ Po i dhe *mashën, të kërkon edhe kacinë (dikush). S’i merr ujë kacia (dikujt) nuk i ecën puna, nuk i vete mbarë; s’ka gjë në vijë; s’ka gjë në torbë; s’ka gjë në të.

LOPÁT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vegël krahu, me një pjesë të metaltë, të gjerë e pak të lakuar dhe me bisht të drunjtë, që përdoret për të hequr dhe, për punë bujqësore e për punë të tjera; vegël e tillë, që edhe pjesën e gjerë të kreut e ka prej druri e që përdoret për të marrë a për të hedhur diçka me të; sasia e lëndës që merret njëherësh me këtë vegël. Lopatë hekuri. Lopata e ushtarit. Lopata e mullirit. Lopata e furrtarit. Bishti i lopatës. Një lopatë dhe (rërë, gëlqere). Dy lopata miell. Heq dheun me lopatë. E mbush karron me lopatë. I shtie tavat në furrë me lopatë. Mbush thesin me lopatë. Hedh grurin në erë me lopatë. S'bëhet vreshti me urata, po me shata e me lopata.(fj. u.).
2. Mjet prej druri, me njërën anë të gjerë dhe me bisht të gjatë, që përdoret për të ngarë lundrën; rrem. Lopatat e lundrës. Barkë me lopata. U jep shpejt lopatave.
3. spec. Pjesë e një makine, e një pajisjeje etj., që shërben për të lëvizur, për të shtyrë, për të mbushur ose për të zbrazur diçka. Lopatë vetëngarkuese (vetëshkarkuese) (min.). Lopatë drejtuese. Lopatë pastruese (përzierëse). Lopatat e turbinave.
4. Mjet prej gome, në trajtën e një llape të gjerë, që vihet në këmbë për të notuar më lehtë. Lopatë noti.
5. Pjesë e trupit të disa kafshëve të ujit, që është si llapë e gjerë dhe shërben për të notuar etj. Lopatat e balenës. Lopata nuhatëse e peshqve.
6. zool. Lopatëz₁.
7. bised. Shualli i këmbës, shputë. Lopatat e këmbës.
✱Sin.: vegël, qyrek, qehën, laskar, lungatë, pallangë, shputë, rrem, lopatëz, shputë.
♦ Sa t’i gërryesh (t’i ngresh) me lopatë shumë, pa masë; nuk mund të numërohen; sa rëra e detit; sa të hanë qentë. E ka gjuhën lopatë (dikush) tall. flet shumë e thotë gjëra të qena e të paqena, llap; e ka gjuhën të gjatë. U ka marrë lopata *thellë. Nuk i merr ujë lopata (dikujt). 1. Nuk i ecën fjala, nuk e dëgjojnë, nuk i shkon mirë një ndërhyrje etj. 2. Nuk i shkon diçka, nuk ia arrin një qëllimi që ka vënë; nuk i ecën në jetë, nuk i shkon puna mirë; nuk i merr ujë luga. I nxjerr (i mbledh) me lopatë (dikush) fiton shumë, nxjerr të ardhura të mëdha, s’i numërohen paratë; kund. (është) kripë në diell (dikush). I ka zënë lopata ujë (dikujt) çdo gjë i vete mbarë, është mirë, nuk ka vështirësi a halle, nuk ka arsye ta prishë gjakun; e ka hellin në prush (dikush); e ka (i ka punët) në vijë (dikush); i ka qiqrat të mbara (dikush).

LOPÁTËZ,~A f. sh. ~A, ~AT 1. zool. Fulterëz. Lëvrijnë lopatëzat.
2. Shpatëza e hostenit. Heq dheun e plorit me lopatëz.
✱Sin.: fulterëz, shpatëz.

LÚG/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Përdorëse prej metali, prej druri a plastike, që ka një kupë të vogël në trajtë vezake e një bisht të gjatë dhe që shërben për të ngrënë gjellë ose ushqime të tjera, sidomos të lëngshme; sasia e gjellës a e një lënde tjetër sa nxë një përdorëse e tillë. Lugë e madhe qepshe, garuzhdë. Lugë alumini (druri). Lugë gjellë. Lugë kafeje (çaji). Një dyzinë (një teste) lugë. Takëm lugësh e pirunësh. Një lugë sheqer (kafe, miell). Një lugë reçel (mjaltë). Një lugë kosi (përshesh). Vjeshtë e luge kur nis të ftohet moti duhen gjellë të ngrohta. Ha (marr) me luge. Përziej me lugë. I hedh dy lugë kripë. Mori (hëngri) nja dy lugë dhe u ngrit. Nuk hëngri asnjë lugë.
2. Vegël, zakonisht e metaltë, me një pjesë si kupë a si lopatëz dhe me një bisht ose me një zgjatim, që përdoret për të marrë diçka, për të përzier lëndë të ndryshme etj. Lugë pastruese (tek.). Lugë shpimi (tek.). Lugë shënimi (usht.). Lugë lulesh lopatë e vogël për të shkrifëruar dheun e vazove. Lugë këpucësh përdorëse që shërben për të mbathur këpucët, mbathës. Lugë thëngjijsh (gacash) kaci zjarri. Lugë llaçi mistri.
✱Sin.: çape, luhare, lugës, mbathës.
♦ Është bërë *bisht luge (dikush). Është bërë lugë (dikush). 1. shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). 2. Nënshtrohet e serviloset shumë. 3. shih fut hundët (hundën) (dikush). Është bërë lugë çervishi (dikush) përzihet kudo, futet në çdo muhabet; është bërë i mërzitshëm duke ndërhyrë vazhdimisht në bisedat e të tjerëve; hyn (futet) si luga në pilaf; fut hundët (hundën). U bë lugë në dhallë (dikush) përb. shih u bë pilaf i ftohtë (dikush) përçm. I ra luga në *hi (dikujt). I bie me lugë të madhe (diçkaje) e harxhon pa kursyer fare, nuk e mban dorën; tregohet tepër dorëlëshuar. I bie maces me lugë (dikush) mospërf. është në moshë ende të vogël, është foshnjë ose si foshnjë; është i papjekur dhe nuk kupton se ç’bëhet, bën veprime prej çilimiu. I ra luga në *mjaltë (dikujt). I ra luga në *qumësht (dikujt). Ia di sa lugë ka në shportë (dikush) e njeh mirë e me të gjitha hollësitë gjendjen e dikujt; ia di të gjitha të fshehtat; ia di lugët e pirunët (dikujt); (e njeh) (me) dhëmbë e (me) dhëmballë (dikë). Ia di lugët e pirunët (dikujt) di gjithçka për dikë, ia njeh mirë edhe gjërat e imëta të shtëpisë; ia di sa lugë ka në shportë (dikush); (e njeh) (me) dhëmbë e (me) dhëmballë (dikë). Ma ka djegur luga (qulli) *buzën. I fryn lugës së vet (dikush) shikon punën e vet e nuk përzihet në çështjet e të tjerëve, merret vetëm me hallet e veta, rreh të zgjidhë hallet e veta. E fut lugën në çdo gjellë (dikush) përçm. ndërhyn në çdo gjë, merr pjesë me vend e pa vend në të gjitha punët ose ndërhyn në të gjitha çështjet, edhe kur s’është e nevojshme; përzihet atje ku nuk i takon ose ku nuk pritet, fut hundët kudo; në çdo gjellë (hedh) majdanoz iron.; hedh kripë në gjellë të botës; bën shteg në gardhin e tjetrit; kund. i fryn lugës së vet. E gjeti lugën në *pilaf (dikush) keq. Ka ngrënë me *gjysmë luge (dikush) iron. Kam ngrënë me një lugë (me dikë) e kam pasur shok a mik të ngushtë dikë, jam shumë i afërt me të; e njoh prej kohësh dhe nga afër; jam prej një vendi me dikë; kam pirë ujë në një krua (me dikë). Ha me dy lugë (dikush) keq. përfiton nga të dy krahët, nxjerr përfitime për vete duke e pasur mirë me të dyja palët; ha me lugë të madhe. Ka ngrënë me *gjysmë luge (dikush) iron. Ha me lugë të florinjtë (dikush) është në gjendje shumë të mirë ekonomike, s’i mungon asgjë, bën jetë përrallore (për një të pasur). Ha me lugë të madhe (dikush) keq. përfiton nga diçka më shumë nga sa i takon; është lakmitar; ha me dy lugë. Ha me shumë lugë (dikush) keq. shih (është) me dyzet (me njëqind) flamurë (dikush) keq. Hyn (futet) si luga në pilaf (dikush) keq. merr pjesë menjëherë në diçka; ndërhyn shpeh edhe atje ku nuk i takon; është bërë lugë çervishi; fut hundët (hundën). Të jep ujë me *bisht të lugës (dikush). Me lugë në brez keq. 1. Që e ka mendjen vetëm për të ngrënë; që është i gatshëm për të ngrënë kudo e kurdoherë në kurriz të të tjerëve, qelepirxhi. 2. I gatshëm për të përfituar kudo pa u munduar vetë. Për një lugë çorbë për një përfitim shumë të vogël, për diçka fare të vogël; për pesë para spec. Me lugë të kon e me bisht të verbon (dikush) keq. është njeri me dy faqe, shumë i lig e dinak, në sy të ndihmon e pas krahëve të dëmton, ta punon prapa kurrizit. Lugë e larë. 1. Njeri që del i pafajshëm e i papërlyer, ai që nuk është ngatërruar fare në një çështje. 2. Njeri që s’ka asnjë mjet jetese, ai që s’ka gjë prej gjëje, që është shumë i varfër, njeri i këputur. Nuk i merr ujë luga (dikujt) tall. s’i ecën mbarë puna, nuk i vete mirë, s’fiton gjë; nuk i merr ujë lopata. E mat detin me lugë (dikush) nuk i gjen çdo gjëje mjetin e nevojshëm; bën diçka të pamundur, ia hyn një pune shumë të vështirë ose të pamundur; e mat detin me pëllëmbë; e than detin me lugë; i futet (i hyn) detit më këmbë; bën urë me gëzhdalla. S’i mbetet luga *bosh (dikujt). I mbeti luga në pilaf (dikujt) iron. ngeci e u turpërua keq, s’ia doli për diçka e mbeti me turp; nuk ia arriti asaj që donte; i ngeci sharra në gozhdë. I mbeti luga në *qull (dikujt) iron. Mbeti me lugë të zbrazët (dikush) mbeti fare pa gjë, nuk ka ç’të hajë; nuk fitoi asgjë. Mbytet në një lugë (me) ujë (dikush) e humbet toruan shumë shpejt, hutohet edhe përpara një gjëje fare të vogël, ngatërrohet lehtë; mbytet në një gisht ujë; mbytet në një filxhan (me) ujë; mbytet në një pikë ujë; mbytet në lumë pa ujë; mbytet në va. Të ngop me lugë të zbrazët (dikush) të gënjen me premtime të kota, të kënaq pa gjë; të mashtron lehtë, të gënjen pa gjë, të bën të besosh fjalët e premtimet; të jep ujë me shoshë; të ngop me erë; të mban me erë të mollës. Të ngop me *shpinë të lugës (dikush). Për një lugë *trahan gjer në Turan! krahin. tall. M’u njom luga u mëkëmba pak nga gjendja ekonomike, e mora pak veten; kam diçka për të ngrënë a për të jetuar; më zuri luga ujë. S’ia pret luga lugën (dikujt). 1. Ha me nxitim të madh, ngaqë është shumë i uritur. 2. Është shumë i nxituar në një punë, ngaqë mendon se do të ketë përfitim të shpejtë. *Shportë lugësh. S’i thahet luga (dikujt) s’mbetet pa ngrënë, s’i mungon kafshata e gojës, ka kurdoherë diçka për të ushqyer veten e fëmijët, nxjerr aq sa të jetojë; s’i mbetet luga bosh. E than detin me lugë (dikush) iron. merr përsipër një punë të vështirë e mburret se e kryen pa pasur mjetet e nevojshme a pa njohur mundësitë e veta; e mat detin me lugë; e mat detin me pëllëmbë; i futet (i hyn) detit më këmbë; e korr livadhin me gërshërë; bën urë me gëzhdalla. Ia thau lugën (dikujt) ia hoqi bukën e gojës; e la pa gjë fare. Të vë në *bisht të lugës (dikush). Më zuri luga ujë u mëkëmba pak nga gjendja ekonomike, po nxjerr diçka sa për të jetuar; m’u njom luga.

LÚGËS,~I_I m. sh. ~, ~IT Sqepar me presë të harkuar, që përdoret për të gdhendur drurin për bucela, për lugje etj.; thikë e lakuar që përdoret për të gdhendur pjesë të thelluara në dru, për të bërë lugë etj. Gdhend me lugës.
2. Rende e përkulur; lugur. Lugësi i kungullit.
3. Vegël e metaltë, me një lopatëz të lugët, që përdoret për të kruajtur magjen nëpër qoshet; kruese. Lugësi i magjes.
✱Sin.: skupë, skupës, lugësore, sqepar, qeser, rende, thikë, kruese, ganë, gërresë, gërryes₁.

PËRTÉRËZ,~A f. sh. ~A, ~AT Lopatëz.

QYRÉK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Lopatë e hollë e me teh të rrafshët. E punoi kopshtin me qyrek. Qyreku i bukëve lopatë për të shtënë bukët në furrë. Qyreku i zjarrit kaci.
✱Sin.: lopatëz, qehën.

SHPÁT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Armë e ftohtë prej çeliku, në trajtën e një thike të gjatë, zakonisht të drejtë, me një teh a me dy tehe, me majë të mprehtë e me dorezë, që mbahet zakonisht e varur në brez dhe që përdoret për të prerë ose për të shpuar. Shpatë e mprehtë (e madhe). Shpatë e kthyer. Tehu i shpatës. Maja e shpatës. Vringëllima e shpatave. Vallja e shpatave. Me shpatë në dorë (zhveshur). I gojës dhe i shpatës i zoti për të folur dhe për të luftuar. Ngjeshi shpatën. Zhveshi shpatën u bë gati për luftë, filloi luftën. Rrëmbeu shpatën. I shkuan në shpatë. Luftuan me shpatë (shpatë më shpatë). Puqën shpatat nisën të luftojnë njëri me tjetrin. Populli ynë e ka çarë rrugën e historisë me shpatë në dorë.
2. usht. Luftëtar i armatosur me këtë armë. Një mijë shpata.
3. Krehri i avlëmendit. Shpata e avlëmendit.
4. Fleta e pëlhurës ose e qilimit, e endur në avlëmend me gjerësinë e krehrit. Çarçaf dy shpatash. Qilim tri shpatash.
5. Secila nga brinjët e samarit. Shpatë panje.
6. Secili nga drurët që vendosen për së gjeri në shtratin e qerres dhe që lidhin falmat.
7. Shpatëz. Shpatë mani. Shpata e parmendës
✱Sin.: pallë, jatagan, këllëç, kordhë, shpatull, shpatë, shpatëz, brinjë, kalore, krehër, pellë, shprishalesh; lopatëz.
♦ *Shpatë nga goja (dikush) është i zoti në të folur, është i gojës, është gjuhëshpatë; e ka gojën shpatë; është brisk nga goja; e ka gjuhën (gojën) brisk. Është në *teh (në presë) të shpatës (të thikës, të briskut) (dikush). E ka gjuhën shpatë (dikush) flet lirshëm e të vret me fjalë, e ka fjalën të rëndë; është i zoti i gojës; është gjuhëshpatë; është shpatë nga goja; e ka gjuhën (gojën) brisk; është brisk nga goja. E mprehu shpatën (pallën) (dikush). përgatitet mirë për t’i dhënë armikut a kundërshtarit goditje vendimtare. E ndau me shpatë (diçka) e zgjidhi diçka me anë të forcës e në mënyrë të prerë; i dha një zgjidhje pa lënë mundësi për kundërshtime. I pret shpata (palla, kordha) (djathtas e majtas, nga të dyja anët) (dikujt) flet e vepron si do vetë, s’pyet për të tjerët; s’e pengon dot askush, bën lirisht çdo gjë e arrin çdo gjë; i pret jatagani (djathtas e majtas); i pret sëpata (djathtas e majtas). Me shpatë në brez keq. i përgatitur e i gatshëm për dhunë; me të keq e me të egër; gati për të goditur; me shpatë në dorë; me shpatë zhveshur; me këllëç në dorë. Shpata e Damokleut libr. rrezik shumë i madh që i qëndron dikujt mbi kokë gjithë kohës; kërcënim a kanosje e vazhdueshme dhe e papritur. Me shpatë (me kordhë, me këllëç) në dorë me dhunë e me të egër; duke kërcënuar ashpër; me shpatë zhveshur; me shpatë në brez; me zjarr e me hekur. Shpatë e thyer shpërf. njeri që nuk ka më fuqi dhe që s’është më i rrezikshëm, njeri që s’të bën dot gjë, dikush që ka marrë fund. Me shpatë (me pallë) zhveshur me kërcënim e me të keq, me të egër; duke përdorur forcën, me dhunë; me shpatë (me kordhë, me këllëç) në dorë; me shpatë në brez; me zjarr e me hekur. E shtie shpatën (pallën) në *thes (dikush). Tund shpatën (pallën) (dikush) e kërcënon dikë me armë a e frikëson me diçka, i kanoset. E zhveshi shpatën (pallën) (dikush) filloi të shajë, të godasë a të kërcënojë haptas e me dhunë të tjerët; filloi të bëjë shumë të këqija e krime pa u ndalur.
♦Ka mbaruar me *liq e me shpatë (dikush).