FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKSIÓN,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Veprim i përqendruar për një qëllim a synim të caktuar. Aksione të përbashkëta. Aksione diplomatike. Aksion politik. Aksion humanitar. Ndërmarr aksion. Aksion kolektiv. Aksion i qytetarëve. Aksioni për mbjellën e pemëve. Aksione shkollore.
2. usht. Veprim luftarak për t’i dhënë dikujt goditje të shpejtë dhe të papritur. Aksion i shpejtë. Aksion i guximshëm policor. Ndërmorën një aksion në shkallë të gjerë. Vendi i aksionit. Bëj (kryej, përgatit) një aksion. Aksion ushtarak. Aksion i forcave ushtarake. Aksion i komandove. Përfundimi i aksionit. Bëj analizën e aksioneve kundër kultivuesve të drogës (kundër trafikantëve të qenieve njerëzore).
3. let. Veprimi në një vepër letrare, në një vepër dramatike, në një film etj. Aksioni i veprës (i pjesës). Aksioni i filmit artistik.
4. sport. Veprim i shpejtë dhe i organizuar, që kryen gjatë ndeshjes një skuadër ose një lojtar i saj. Bëj (ndërmarr, thur) një aksion. I prish aksionin. Është në aksion. Vazhdon aksioni. Aksion i mirëfilltë.
✱Sin.: veprim, aktivitet, veprimtari, sipërmarrje, ndërmarrje, punë, nismë, lëvizje.

AKTÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që luan një rol në shfaqjet teatrale ose në filma kinematografikë; artist filmi, teatri, televizioni e radioje, interpretues i roleve, lojtar në skenë, lojtar i rolit. Aktor tragjik (komik). Aktor teatri (filmi). Aktor skene. Aktorët e estradës. Aktor me dhunti të veçantë. Trupa e aktorëve. Shkolla e lartë për aktorë.
2. fig. Ai që luan një rol me rëndësi në një ngjarje; pjesëmarrës, faktor, palë (në një proces, në një dialog, në një ndodhi). Në bisedime hynë aktorë të rinj politikanë. Aktor i skandalit ishte ai.
✱Sin.: artist, interpretues, lojtar.

ANËMBRÓJTËS,~E mb. Që mbron dikë, që i jep krah dikujt, që e mbështet ose e përkrah. Lojtar anëmbrojtës. Forcë anëmbrojtëse. Rojë anëmbrojtëse. Palë anëmbrojtëse.
✱Sin.: përkrahës, mbështetës.

ANËSÓR,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT sport. Gjyqtar ose lojtar i krahut të majtë a të djathtë, gjyqtar ose lojtar anësor.

ANËSÓR,~E mb. 1. Që gjendet në anë të një vendi a sendi, që ndodhet në krah; që vjen nga anët; i anës. Faqe anësore. Vijë anësore. Rrugë anësore. Derë anësore. Mure anësore. Krahinë anësore. Gjethe (rrënjë) anësore (bot.). Gjyqtar (lojtar) anësor (sport.). Goditje anësore. Zjarr anësor (usht.).
2. gjuh. Që shqiptohet duke kaluar rryma e ajrit anës gjuhës kur kjo puqet me dhëmbët ose me qiellzën e fortë. Bashkëtingëllore anësore (p.sh. l, ll).
3. fig. Që është i dorës së dytë, që nuk zë vendin kryesor; që nuk prek thelbin e diçkaje, që e kap cekët, anash. Problem anësor. Temë (çështje) anësore. Dukuri anësore. Në mënyrë anësore.

AUTOGÓL,~I m. sh. ~A, ~AT sport. Gol i shënuar gabimisht ose padashur nga një lojtar futbolli në portën e skuadrës së vet. Bëri (shënoi) një autogol. Humbën me autogol. Skuadra humbi ndeshjen pas një autogoli.

BADMINTÓN,~I m., sport. (angl. Badminton) Lojë e vjetër aziatike e ngjashme me tenisin, që luhet me raketa dhe me topa të vegjël me pendla në njërën anë. Merrem me badminton. Lojtar badmintoni. Raketa e badmintonit. Dhjetë rregullat e badmintonit. Historia e badmintonit.

BASKETBÓLL,~I m. sport. Lojë me top gjatë së cilës lojtarët, të ndarë në dy skuadra me nga pesë veta, përpiqen ta hedhin topin me dorë në një kosh të varur në tabelën e kundërshtarit. Top (fushë, kosh) basketbolli. Skuadër (lojtar) basketbolli. Ndeshje basketbolli. Luaj basketboll.

BASKETBOLLÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT sport. Lojtar basketbolli. Basketbollisti i Dinamos. Grup basketbollistësh.

BEJZBÓLL,~I m. (angl. Baseball) sport. Lojë ndërmjet dy skuadrave me nga nëntë lojtarë, që luhet me një top të vogël në një fushë të gjerë e të vijëzuar, të cilin e hedh një lojtar drejt qendrës, ku një lojtar kundërshtar e pret për ta goditur me një shkop të trashë. Shkop bejzbolli. Topa bejzbolli. Lojtar i famshëm i bejzbollit.

BEJZBOLLÍST, ~I m. sh. ~Ë, ~ËT sport. Lojtar bejzbolli. Bjezbollistët e rinj. Trajneri i bejzbollistëve.

BETON/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. ndërt. Mbush, vesh ose shtroj diçka me beton; forcoj me beton. Betonojnë këmbët e urës (murin, tunelin, themelet).
2. fig., keq. Dëmtoj rëndë mjedisin dhe natyrën duke ndërtuar objekte të ndryshme (pallate, lokale etj.) me beton; nuk lë hapësira të gjelbra për çlodhje, argëtim etj. E betonuan lagjen (qytetin). Betonoi gjithë zonën e gjelbër.
3. fig., kryes. sport. Marr masa më të forta për të mbrojtur dikë a diçka nga ndonjë sulm, nga ndonjë rrezik etj. E betonuan tregun nga konkurrenca e lirë. Betonoi fitoren. Betonoi sulmin me një lojtar të ri (sport.).

BILARDÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Lojtar i bilardos. Bilardistë profesionistë.

BIZ ndajf. Mënyrë loje me shumë veta, në të cilën njëri lojtar mban pëllëmbën e hapur nën sqetull, lojtarët e tjerë e qëllojnë nga prapa në të dhe ai duhet të gjejë kush qëlloi. Luanin biz.

BOT-BÓT ndajf. Mënyrë loje, kur një grup pjesëmarrësish vë në qendër një lojtar dhe secili nga grupi i bie në shpinë me një shami të lidhur nyjë; lojtari i goditur duhet të gjejë se kush e gjuajti dhe, po ta gjejë, ai që gjuan hyn në qendër. Luajmë bot-bot.

BRIXH,~I m. Lojë me letra, me dy çifte lojtarësh përballë njëri-tjetrit, në të cilën në fillim të çdo dore një lojtar (deklaruesi) luan me letrat e veta dhe me letrat e zbuluara të shokut. Loja (tryeza, letrat) e brixhit. Ftesë për të luajtur një brixh. Do të mësojë brixhin. Ishte i dhënë pas brixhit.

DIBRÁNÇE mb. Që bëhet, që këndohet, që luhet etj. sipas mënyrës së dibranëve; që e mbajnë a e veshin dibranët. Valle (këngë) dibrançe. Veshje dibrançe. Kala dibrançe lojë me disa veta të ndarë në dy grupe, njëri prej të cilëve formon një rreth me lojtarë të kapur për beli e të përkulur, ndërsa lojtarët e grupit tjetër përpiqen të hipin në shpinë të tyre pa u prekur nga një lojtar i lirë.

DINAMÍK,~E mb. 1. mek. Që lidhet me dinamikën si shkencë; i dinamikës; kund. statik. Forcë (ngarkesë) dinamike. Teoria dinamike. Gjeologjia dinamike pjesë e gjeologjisë, e cila studion proceset që ndryshojnë pareshtur përbërjen dhe ndërtimin e kores së Tokës. Ligj dinamik. Ekuilibër dinamik.
2. libr. Që vepron me forcë të veçantë dhe shpejt. Veprime dinamike. Zhvillim (proces) dinamik. Valle (këngë) dinamike.
3. fig. Që bën lëvizje e veprime plot gjallëri, që është shumë i lëvizshëm, i gjallë e i shkathët; energjik. Tip (lojtar) dinamik. Njeri (drejtues) dinamik.

DINAMOVÍT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Lojtar i klubit a skuadrës së Dinamos ose ai që përfaqëson këtë klub a skuadër në sporte të ndryshme. Luajti derbin e parë si dinamovit. U paraqit me fanellën e dinamovitëve.

DJÉGUR (i, e) mb. 1. Që është bërë shkrumb e hi në zjarr, që është shkatërruar a dëmtuar rëndë nga zjarri, që është djegur; kund. i padjegur. Shtëpi të djegura. Fshatra (qytete) të djegura. Pyll i djegur. Libra të djegur.
2. Që është përcëlluar në zjarr a në flakë, që është djegur me zjarr, me hekur a me ujë të nxehtë etj.; kund. i padjegur. Me duar të djegura. Me qerpikë të djegur. E kishte faqen të djegur.
3. Që është skuqur, zier a pjekur jashtë mase në zjarr dhe ka marrë ngjyrë të errët a të zezë ose shije të hidhur; i shkrumbosur (për gjellët, bukën etj.); kund. i padjegur. Vaj (gjalpë, sheqer) i djegur. Bukë e djegur. Mish i djegur. Gjellë e djegur. Lëng i djegur gjellë me miell të skuqur.
4. Që është prishur, ka dalë jashtë përdorimit dhe duhet zëvendësuar a duhet ndrequr (për mjetet elektrike dhe për aparatet, makinat etj. që punojnë me rrymë elektrike); kund. i padjegur. Llambë e djegur. Motor i djegur.
5. Që është dëmtuar nga të nxehtët, nga thatësira a nga ndonjë sëmundje dhe është fishkur, është tharë e është prishur (zakonisht për bimët). Kallinj të djegur. Të lashta të djegura. Duhan i djegur. Gjethe të djegura.
6. Që është tharë fare nga të nxehtët a nga mungesa e ujit (për tokën, bimët); që ka etje të madhe ngaqë s'ka pirë ujë prej kohësh, nga zjarrmia që i jep sëmundja, nga lodhja etj., që është tharë e është përvëluar për ujë (për njerëzit, buzët); i përvëluar, i zhuritur. I djegur për ujë. Toka të djegura. Me buzë të djegura.
7. I skuqur shumë, i nxirë nga rrezet e diellit, që e ka zënë dielli mirë. Me fytyrë të djegur.
8. fig. Që vuan shumë nga malli, nga dëshira a nga dashuria për dikë a për diçka; që është lënduar e brengosur rëndë nga humbja e njerëzve më të dashur a nga ndonjë fatkeqësi e madhe, shumë i pikëlluar; i përvëluar, i zhuritur. I djegur për një shtëpi (për një copë tokë) . I djegur nga malli përvendlindjen. I djegur për fëmijë (për një djalë, për një vajzë). I djegur nga dëshira (nga dashuria). Me zemër të djegur. Mu te kisha te përroi, / kur kthehej mikja nga kroi, / më dogji, më përvëloi. (folk.).
9. Që ka shkuar dëm, ngaqë nuk është përdorur në kohën e duhur, që është bërë i pavlefshëm, që s'mund të përdoret më; që ka humbur a ka dështuar (në një lojë etj.). Bileta të djegura. Fond i djegur. Lojtar i djegur. Qengja (viça) të djegur qengja (viça etj.) që kanë mbetur të dobët a pa u zhvilluar mirë.
10. Që është nxehur me zjarr e me flakë para se të vihet në përdorim (për një furrë të re); kund. e padjegur. Furrë e djegur.
11. Që është pjekur në furra të posaçme (për tullat, gurin gëlqeror). Tulla të djegura. Gëlqere e djegur.
✱Sin.: i përflakur, i shkrumbuar, i zhuritur, i ciknosur, i konsumuar, i përcëlluar, i përvëluar, i zhuritur, i përgjëruar, rëngëmadh.
♦ *Letër (kartë) e djegur. (Taktikë, politikë) *e tokës së djegur libr. Me *zemër (me shpirt) të djegur (të përvëluar).