FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARANÍ,~A f. sh. ~, ~ TË Enë bakri, kazan a kusi bakri; kusi e madhe e remtë. Arani gjelle e dasmave. Arani e vogël. Fundi i aranisë. Ziej në arani.
✱Sin.: kazan, kusi.

BAKRÁÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET vjet. Poçe a kusi e vogël prej bakri për të zier gjellë ose për të mbajtur ujë; rrethje. Gjellë bakraçe.
✱Sin.: poçe, kusi, rrethje.

BÁK/ËR,~RI m. 1. kim. Metal me ngjyrë të kuqërreme që punohet lehtë dhe që është përcjellës shumë i mirë i elektricitetit e i nxehtësisë (simboli Cu). Bakër i kuq. Bakër i pastër. Bakër i petëzuar. Tel bakri. Enë (tepsi, kusi) bakri. Monedhë bakri. Minierë (mineral) bakri. Industria e bakrit. Shkrirja (derdhja) e bakrit. Pasurimi i bakrit. Lidhje bakri. Ngjyrë bakri. Brez me pllaka bakri.
2. Kripë helmuese që formohet prej këtij metali në enët e pakallajisura. Lëshon (nxjerr) bakër ena.
3. vet. sh. ~RA, ~RAT Bakëret. Kallajisi bakrat.
4. fig., keq. Diçka që nuk vlen shumë a që nuk e çmojmë si duhet. Para bakër diçka me vlerë të pakët ose fare pa vlerë.
♦ U bë bakër (diçka) u shkretua, u tha krejt; humbi çdo vlerë, nuk jep më asgjë. M’u bë barku (mulla) bakër nuk kam ngrënë gjë, e kam barkun bosh; më ka marrë shumë uria; m’u tha zorra; m’u bë barku petë; më këndojnë zorrët; më shkoi (më vajti) barku prapa. M’u bë syri bakër (për diçka) kam kohë që e dua ose e kërkoj diçka; (zakonisht për të ngrëna); digjem nga dëshira për ta pasur diçka; m’u tha syri; m’u hap syri. Ma bëri syrin bakër (dikush) më ka marrë shumë malli për dikë, të cilin ka kohë që s’e kam parë; më këputi malli, pres me padurim që ta shoh; e dua shumë; më thau sytë; m’i bëri sytë ujë; më ranë sytë (për dikë); kund. nuk më preu barku (për dikë). I doli bakri (dikujt) keq. shih i doli boja (dikujt) keq. iu zbulua fytyra e vërtetë, doli siç është; i doli kallaji; i doli boja. E ka syrin bakër (dikush). 1. Ka vështrim të mprehtë e kap çdo gjë, është syhapët. 2. I shkëlqejnë sytë, i ndritin sytë nga gëzimi, nga trimëria etj.; e ka syrin (i ka sytë) xixë. *Para bakri mospërf. Ta shet bakrin për *ar (dikush). Më ka zënë syri bakër (për diçka) shih m’u bë syri bakër (për diçka).

BÁKËRT (i, e) mb. 1. Që është bërë prej bakri; i remtë. Enë (tepsi, kusi) e bakërt. Kazan (gjym, tigan, sahan) i bakërt. Rrathë të bakërt. Trumbeta të bakërta.
2. Që ka ngjyrë të kuqërreme si të bakrit. Flokë të bakërta. Lëkurë e bakërt. Rreze të bakërta.

BARDHEZÍ mb. 1. Që është me ngjyrë të bardhë e të zezë, që përbëhet nga këto dy ngjyra. Fotografi bardhezi. Ky flamur ka vija bardhezi. Ajo kishte veshur një fustan shumë të bukur bardhezi. Filma (televizorë) bardhezi. Dhi me pulla bardhezi. I punonin me teknikën bardhezi. Bardhezi si kusi, / Rrumbullak plot ëmbëlsi. (folk.).
2. fig., keq. I cekët, i pathelluar, i skajshëm në gjykime e në vlerësime. Të menduarit bardhezi. Gjykim bardhezi. Vështrime (analiza, vlerësime etj.) bardhezi. Gjërat nuk ishin aq bardhezi sa i mendoja më parë.
3. Që ka ngjyrën e bardhë e të zezë si ngjyra përfaqësuese simbol në veshjet sportive, në flamur etj. Skuadra bardhezi. Flamuri bardhezi. Tifozët bardhezi.

BARKASHÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Enë (poçe balte, kusi etj.) me bark të fryrë, që përdoret për gatim; shtambë balte nga njëra anë me bark dhe nga ana tjetër e sheshtë; barkaçe. U thye barkashorja.
✱Sin.: barkore, barkoshe, barkaçe.

BRÉNDA ndajf. 1. Në pjesën ose në anën e brendshme të një sendi, në pjesën ose në anën që nuk duket (edhe si em.); në vendin a në hapësirën që përfshijnë kufijtë e diçkaje, në pjesën e brendshme të diçkaje, në brendësi; në hapësirën që kapin kufijtë e një vendi; në një vend të mbyllur; kund. jashtë. Brenda në shishe (në kusi). Brenda në det (në lumë). Brenda në shtëpi (në dhomë). Brenda në pyll. Brenda në qytet. Brenda në tokë. Brenda në trup (në kokë). Hyri brenda. Mbetën brenda. Është kalbur nga brenda. E nxori nga brenda. Kush i bën varrin shokut bie vetë brenda. (fj. u.). Po nuk e pate të ligën brenda, s'të vjen nga jashtë. (fj. u.). Kalaja merret nga brenda. (fj. u.).
2. Në pjesën e brendshme të diçkaje, në pjesën që nuk duket, në sipërfaqen e brendshme; kund. jashtë. Lyej (vesh) nga brenda.
3. Në gjirin e një grupi shoqëror, të një familjeje, të një njësie administrative, të një ndërmarrjeje, të një organizate etj.; kund. jashtë.
4. Në zemrën e në shpirtin e dikujt, në botën e brendshme, përbrenda. E mbaj brenda nuk e shpreh, nuk e shfaq atë që ndiej.
5. sport. Në fushën e ekipit vendës; kund. jashtë. Ndeshjen tjetër e kemi brenda.
6. si mb. Që bëhet nga pjesëtarët e kompanisë a të familjes; që është i brendshëm, si i familjes. Punë brenda. Dhëndër brenda.
✱Sin.: përbrenda, brendapërbrenda, brendazi.
♦ Ra brenda (dikush). 1. E futën në burg, u burgos, ra në burg. 2. U ndodh në kushte të vështira ose në një gjendje të keqe a të rrezikshme që nuk e priste; ra plotësisht në një gabim dhe e pësoi. 3. U dashurua, ra në dashuri; e ka zënë qymyri shaka.; i ka hyrë fitili shaka. Sa për të qenë brenda sa për të qenë në rregull me diçka, që të mos jem në kundërshtim me të; sa për të përmbushur diçka dosido e formalisht. I hyj (i futem) brenda (diçkaje) e kuptoj mirë, e kap thelbin e saj, e marr vesh ashtu si është; njoh thelbin e një çështjeje. Na hyri *dhëndër brenda (dikush) tall. Jam brenda. 1. Nuk vij në kundërshtim me një rregull, me një kërkesë të përgjithshme etj., i përmbahem me kujdes ashtu si kërkohet. 2. keq. I përmbahem formalisht diçkaje, përpiqem të zbatoj, së paku në dukje, një masë, një rregull, një ligj etj. 3. E di mirë diçka, e njoh një çështje në brendi; e bëj si çështje timen. E mori *kalanë (kështjellën) nga brenda (dikush).

BUKATÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Gruaja që gatuante bukë dhe e çonte në stan a në arë; magjatore. Ore-ore, magjatore, bukë e mbrume, bukatore. (folk.).
2. Kusi a enë tjetër ku vlohet ujë për të gatuar bukën. Bukatore bakri.
3. Masë uji etj. sa për të gatuar një bukë. Një bukatore tambël.
4. Ndërtesa ku gatuhet e shitet buka. Punon në bukatore.

DHJETÓKËSH,~E mb. Që peshon a nxë dhjetë okë. Kusi dhjetokëshe. Sheke dhjetokëshe.

DOK/ËRR,~RRA_I f. sh. ~RRA, ~RRAT 1. Kockë e madhe e krahëve a e këmbëve me një pjesë të dalë te kyçet; copë kocke si grusht. Dokrra e dorës (e këmbës). E goditi (i ra) në dokërr. Kishin mbetur ca dokrra në kusi.
2. anat. Fikthi.
3. Diçka e fortë, sa një grusht, e rrumbullakosur ose me nyja. Dokrra rrënjësh. Dokrra buke. Dokrra dheu.
4. Koçan misri a një copë druri e rrumbullakosur me të cilën luajnë doçen; loja e doçes, dokë. I binte dokrrës. Ndiqte dokrrën. Luanin dokërr.
5. vet. sh., bised. Fjalë boshe, fjalë të kota, gjepura, pallavra. Dokrra bajate. Flet (thotë) dokrra. - Ç’janë këto dokrra!? - Lëri dokrrat! Kur dëgjon dokrra, mbyll veshët; kur sheh njerëz lakuriq mbyll, sytë. (fj. u.). Burri me dokrra e mali me fjalë, s’tunden. (fj. u.).
♦ Më dolën sytë dokërr. 1. Më kërcyen sytë përjashta, zgurdullova sytë (nga zori, nga frika, nga habia etj.). 2. U tmerrova jashtë mase. Dokrra në hi fjalë të kota, edhe vetë ai që flet nuk di se ç’thotë, gjepura. Çan dokrra (dërrasa, kopalla) flas kot; them gjepura; merrem me punë boshe.

DUMALÁG/E,~IA f. sh. ~E, ~ET krahin. Kusi e vogël, që zakonisht e mbartin gratë në kokë.

GËSHTÉNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. Dru barishtor me gjethe të ngjashme me heshta, që prodhon fryte të vogla të ngrënshme, të mbuluara me lëkurë ngjyrëkafe të ndritshme dhe me lëvozhgë të pajisur me gjemba. Gështenjë e butë. Gështenja të ziera (të pjekura). Dru gështenjë. Pyll gështenjash. Lëkura e gështenjës. Thelbi i gështenjës. Miell gështenjash. Qëroj gështenja. Gështenjë e egër bot. Dru i madh me lule të bardha të mbledhura tufë në trajtën e një koni, që mbillet anës rrugëve ose nëpër parqe për zbukurim, gështenjë kali. Gështenjë deti zool. Iriq deti. 2. si mb., bised. Që ka ngjyrë kafe të errët në të kuqërreme si ajo e lëkurës së hollë që mbështjell thelbin e gështenjës. Sy gështenjë. Flokë gështenjë. Ngjyrë gështenjë.
♦ Avullon si gështenjat e ziera (dikush) ka shumë shqetësime e telashe, sa nuk di ç’të bëjë, s’di nga t’ia mbajë; i zien koka (dikujt); i vjen mendja rrotull (dikujt). Lëng gështenjash. I nxjerr gështenjat (nga zjarri) me duart e botës (dikush) e bën një punë duke përdorur si mashë a si vegël të tjerët; vepron me hile pa dalë vetë në shesh; nxjerr prush me këmbët e maces. I pikin (vetë) gështenjat në kusi (dikujt) i ecën mbarë, i vjen e mira papritur; i bien (i pikin) dardhat (vetë) në strajcë; i bie shiu në arë; i vjen lepuri në qerre.

HAJKÓM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. Enë e metaltë, e rrumbullakët, e thellë dhe pa kapak, që vihet në zjarr për të zier gjellë, për të ngrohur ujë; kusi.
✱Sin.: rrethje, kusi, kushane, kaname, bakraç.

HALKÓM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. 1. Enë e rrumbullakët dhe e thellë me fund të sheshtë prej bakri, me dorezë si të kovës që përdoret për ngrohur ujë a për të zier gjellë etj., kusi bakri. Ngroh ujin në halkomë. Ziej diçka në halkomë.
2. Pajisje e vogël me kazan avulli, me furra dhe me gypa që shërben posaçërisht për ngrohje uji etj., kaldajë e vogël bakri; ngrohtore. Halkomë elektrike.
✱Sin.: kusi, ngrohtore, kaldajë.

KALLAJÍSUR (i, e) mb. 1. Që është kallajisur (për një enë zakonisht prej bakri). Enë (kusi) e kallajisur.
2. bised. I fëlliqur a i përlyer me baltë etj. Me fytyrë (me kostum) të kallajisur. Fëmijë me rroba të kallajisura.
3. fig., bised. iron., tall. Që është bërë formalisht, sa për sy e faqe dhe për të mashtruar dikë; që është rregulluar disi vetëm në pamje të jashtme; që është kryer përgjysmë (për një punë, shërbim etj.); i papërfunduar plotësisht. Punë e kallajisur. Llafe të kallajisura fjalë mashtruese; premtime të bukura dhe kote.
✱Sin.: i fëlliqur, i përlyer.

KAMÁST/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT Vargor, vargua ku varet një enë a një kusi për të zier ujë ose gjellë në vatrën e zjarrit. Vari kusinë në kamastër.
✱Sin.: vargor, vargua.

KAZÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kusi e madhe zakonisht prej bakri, që shërben kryesisht për të zier rroba, për të bërë gjellë me shumicë etj. Gjellë kazani, si në ushtri. Kazan rakie enë e tillë dhe e mbyllur në trajtë çibuku për të zier raki; lambik. Pikon rakia nga kazani.
2. tek. Depozitë e madhe dhe e mbyllur, si pjesë e një kaldaje, ku prodhohet avull uji ose përpunohet diçka në temperaturë të lartë. Kazani i kaldajës (i lokomotivës, i distilimit).
3. fig., mospërf. Vend ku zhvillohen diskutime a debate të zjarrta për çështje pa shumë vlerë; vendburim trillimesh, shpifjesh etj. Zien (vlon) kazani nëpër kafenera.
♦ *Balli i kazanit (ballë kazani). *Fundi i kazanit. *Gryka e kazanit. Zien kazani. 1. Flasin njerëzit shumë e vazhdimisht për dikë a për diçka; flitet gjithandej e papushuar; përflitet. 2. Zhvillohet një veprimtari e ethshme, përgatitet të ndodhë diçka e madhe, një rrëmujë a një shpërthim forcash, është mbarsur e pritet të shpërthejë. Zien në kazan (dikush) flet me vete a është shumë i shqetësuar, për shkak se ka diçka që e mundon, por nuk e thotë hapur; vuan shumë përbrenda, mezi e mban veten; zien (vlon) përbrenda. Ziejnë në një kazan janë të gjithë njëlloj, nuk kanë ndonjë dallim nga njëri-tjetri; janë si njëri edhe tjetri, sikur janë gatuar në të njëjtën enë; janë të një çanaku keq. E zien kazanin me një qiri (dikush). 1. Është i zoti a i zgjuar, me pak mundim arrin shumë; ia del me çdo mjet e në çdo rrethanë. 2. iron. Përpiqet më kot të bëjë diçka të pamundur; nuk i bën mirë llogaritë për një punë të vështirë dhe kujton se e bën fare lehtë.

KAÇAMÁK,~U m. 1. gjell. Lloj brumi a gjelle e thjeshtë që përgatitet me miell misri, pastaj zihet në kusi dhe piqet para se të hahet; mëmëligë; përvëlak. Bëra (hëngra) kaçamak.
2. fig., bised. Diçka e ngatërruar a e përzier; ngatërresë a rrëmujë e madhe, që s’ia gjen dot fillin. Kaçamak mendimesh (idesh).
✱Sin.: mëmëligë, përvëlak.
♦ U bë kaçamak (një punë etj.) u ngatërrua a u kompleksua shumë, u ndërlikua më tepër; s’ia gjen dot fillin (diçkaje).

KUSÍ,~A f. sh. ~, ~TË Enë e madhe metalike e thellë dhe e rrumbullakët, zakonisht prej bakri, me një dorezë të harkuar si atë të kovës dhe pa kapak, që përdoret për të mbartur ujë, për të zier rroba etj. Kusi e vogël. Vuri kusinë me ujë në zjarr.
✱Sin.: bakraç, rrethje, poçe.
♦ Të jep kusinë e të merr shtëpinë (dikush) keq. shih të jep një thelë e të merr (të rrëmben) një pelë (dikush) keq. E ka kusinë *të shpuar (dikush). Kusia mbi prush e thëllëza në fushë tall. shih peshku në det e tigani në zjarr tall. *Lepuri në mal e kusia në zjarr tall. Mbush kusinë dhe e derdh (dikush) bën diçka të dobishme, por pastaj e prish, e çon gjithçka dëm; shkund me duar e shtyp me këmbë. I pikin (vetë) gështenjat në kusi (dikujt). Shan *tenxherja kusinë iron. Shikoji *turinë dhe veri kusinë (dikujt) përçm.

LÁRË (i, e) mb. 1. Që është pastruar me ujë, me ujë e me sapun a me diçka tjetër duke u fërkuar; që është futur në ujë a në një lëng tjetër dhe është fërkuar për t’iu hequr pluhuri, balta, njollat etj., që i janë hequr papastërtitë me ujë a me diçka tjetër; kund. palarë (i, e). Me duar të lara. Me fytyrë të larë. Rroba (çorape) të lara. Shami e larë. Lesh i larë. Me dhëmbë të larë. Enë (pjata) të lara. Xham i larë. Dysheme e larë. Kripë e larë.
2. Që është përpunuar me lëndë kimike për t’u bërë i pandjeshëm ndaj dritës dhe për t’u bërë e dukshme ajo që është fotografuar. Film i larë.
3. Që është veshur me lëngun e një metali të çmuar, zakonisht me ujë floriri; i praruar; që është lyer me bojë a me një lëndë tjetër të shndritshme. Armë të lara. Shpatë (kordhë) e larë. Filxhan i larë.
4. Që i është hequr ndryshku duke e fërkuar, që është fshirë e pastruar sa shkëlqen, i shkëlqyer; i kallajisur. Thikë e larë. Tepsi (kusi) e larë.
5. bised. Që i janë hequr gjërat e huaja e të panevojshme, të cilat e prishin a e dëmtojnë (për barishtet, dheun, baltën, papastërtitë e mbledhura, kashtën, gëzhutat etj.); i gërryer, i pastruar, i qëruar. Hendek (pus) i larë. Tokë e larë (nga shiu).
6. bised. Që është bërë i sheshtë e i lëmuar duke u gdhendur a duke u zdrukthuar, i qëruar. Dërrasë e larë. Shkop i larë. Tra i larë. Qereste e larë.
7. bised. edhe fig. Që i është kthyer dikujt një borxh; që i është kthyer dikujt e mira me të mirë a e keqja me të keqe; i paguar; i shlyer. Borxh i larë. Dëm i larë. Gabim (faj) i larë.
8. fig. Që ka dalë pa faj, i pafajshëm, i papërlyer. E ka ndërgjegjen të larë. Doli i larë.
9. Që është pa re, i pastër, i kthjellët, i qëruar. Qiell i larë. Kohë e larë.
✱Sin.: i pastruar, i zbardhur, i zhvilluar, i praruar, i kallajisur, i zdrukthuar, i lëmuar, i paguar, i shlyer, i pafajshëm, i papërlyer, i papërzier, dorëjashtë, duarlarë, i kthjellët, i shkëlqyer.
♦ Me *ballë të larë. Dola i larë nuk kam faj për diçka, nuk kam qenë i përzier në një punë të keqe, jam i pastër; jam i shfajësuar. E kam ballin të larë jam i pafajshëm e krenar, nuk kam bërë asnjë faj e jam ballëlarë; nuk kam asnjë njollë, jam i pastër; e kam ballin të hapur; e kam faqen të larë. E kam faqen të larë jam i ndershëm, e kam ndërgjegjen të pastër, nuk jam përlyer në një punë të keqe; nuk jam fajtor; e kam ballin të larë. I larë në *flori. *Lugë e larë.