FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

APODÓZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT gjuh. Fjali përmbyllëse në një periudhë kushtore, që vjen pas një fjalie nënrenditëse; kund. protazë.

ATËHÉRË ndajf. 1. Në një kohë të caktuar në të shkuarën ose në të ardhmen, në atë kohë kur ka ndodhur ose do të ndodhë diçka, jo tashti; në atë çast, në atë kohë; asokohe, motit. Që atëherë. Deri atëherë. Atëherë u kujtova. Atëherë ia nisën punës. Njësoj si atëherë. Ashtu ishte atëherë. Tash (sot) e atëherë.
2. Në atë rast; kështu, pra (përdoret me kuptim përmbyllës ose për të pyetur se ç’duhet bërë a ç’pritet të ndodhë). Atëherë, u morëm vesh. Atëherë, ikim. E çfarë, atëherë? Atëherë, ç’thua? Atëherë, shkruaj!
3. Si rrjedhim, si pasojë (përdoret në fjalinë kryesore si fjalë e bashkëlidhur, kur në fjalinë e varur ka një lidhëz kushtore). Po të shkosh ti, atëherë do të shkoj edhe unë. Meqë e kuptove gabimin, atëherë po ta fal.
✱Sin.: asokohe, motit, qëmoti, dikur, asohere, asimoti.

DO_II pj. Pjesëz që shërben për të formuar trajtat gramatikore të kohës së ardhme dhe të mënyrës kushtore të foljes. Do të punoj. Do të shkoja.

DOT pj. 1. Përdoret për të përforcuar a për të zbutur mohimin, kur nuk janë mundësitë që të kryhet veprimi i shprehur nga folja (kryesisht në fjali dëftore mohuese). S’e ngre dot. Nuk e ha dot. S’e sheh (s’e dëgjon) dot. S’ngrihet dot. S’e kupton dot. - Mos iu lut, s’vjen dot. Zjarri dhe uji nuk bashkohen dot. (fj. u.). Gojës që llap, s’i vë dot zap. (fj. u.). Po syzeza qan me lot, / Qan me lot, / ka nënën e s’e lë dot, / S’e lë dot. (folk.).
2. Përdoret për të shprehur mundësinë ose pamundësinë e kryerjes së veprimit të shënuar nga folja (kryesisht në fjali pyetëse ose kushtore). - E bën dot? - Ngjitesh dot? - Po s’e mbarove dot, më thuaj! - Po e kapa dot, e di unë si të bëj!

FJALÍ,~A f. sh. ~, ~TË gjuh. Njësi tërësore e ligjërimit, e përbërë nga një fjalë a nga një varg fjalësh, të formësuara e të lidhura gramatikisht sipas ligjeve të një gjuhe të caktuar dhe është mjeti kryesor për të shprehur një pohim, një mohim, një pyetje, një urdhër, një dëshirë etj. Fjali e thjeshtë (e zgjeruar). Fjali e bashkërenditur (e nënrenditur). Fjali dëftore (njëkryegjymtyrëshe, mohuese, kohore, krahasore, rrethanore, qëllimore, lidhore, mënyrore, kushtore, rrjedhimore, shkakore). Fjali mungesore (përcaktore, pyetëse). Fjali e pavarur. Fjali e ndërmjetme. Fjali drejtuese. Fjali kryesore. Fjali e ndërshtënë. Fjali e varur (kryefjalore, kundrinore). Gjymtyrët e fjalisë.

GJË pacak. 1. Diçka, gjësend, ndonjë gjë (përdoret në fjali pyetëse ose kushtore dhe tregon një send, një dukuri ose një veprim në mënyrë të pacaktuar). -A mbeti gjë? -Po gjete gjë, na thuaj!
2. Asgjë, kurrgjë, asgjësend, asnjë send (përdoret në fjalitë mohore; edhe në njësi frazeologjike). Nuk tha gjë. S’i dhuroi gjë. S’ka gjë në dorë (në vijë). S’ka gjë nuk prish punë. S’ka përse (si përgjigje mirësjelljeje na falënderon dikush). Ku ka zë, s’është pa gjë (fj. u.).
3. Diçka ose dikush pa ndonjë vlerë të madhe a pa rëndësi; asgjë (përdoret në fjali mohore). Nuk më duket gjë. S’është gjë nuk vlen. S’duhet gjë ajo punë. S’e ka gjë atë. Aq (kaq) gjë fare pak.

HIPOTETÍK,~E mb. 1. Që ka të bëjë me hipotezën, që mbështetet në një hipotezë.
2. Që bazohet në një supozim, hamendje ose situatë të imagjinuar; që nuk është i provuar, por merret si mundësi për arsyetim ose diskutim.. Teori hipotetike. Gjykim (shpjegim) hipotetik. Lidhje hipotetike.
3. gjuh. Që ka fjali të varur kushtore. Periudhë (fjali) hipotetike. Ndërtim hipotetik.
✱Sin.: i supozuar, i hamendësuar, i imagjinuar, i dyshimtë, i pasigurt, i paprovuar.

KUSHTÓR,~E mb., gjuh. 1. Që lidh një fjali të varur, e cila tregon kushtin e kryerjes së veprimit (për lidhëzat në qoftë se, nëse etj.); që lidhet me këto lidhëza (për fjalitë).
2. Që tregon se veprimi i shprehur nga folja lidhet me një kusht. Mënyra kushtore.

KUSHTÓR/E,~JA f., gjuh. Mënyra kushtore.

MARRËDHË́́NI/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. kryes. sh. Lidhje e ndërsjellë bashkëpunimi, ndihme e bashkëveprimi ndërmjet dy a më shumë njerëzve, palëve, shteteve, organizatave etj. në një fushë të veprimtarisë politike, shoqërore, ekonomike a në punë të ndryshme; të dhënë e të marrë ndërmjet dy a më shumë vetave, palëve etj.; qëndrimi që mbajnë kundrejt njëri-tjetrit. Marrëdhënie të mira (të ngrohta, të ngushta, të këqija, të ftohta). Marrëdhënie miqësore (familjare, martesore, bashkëshortore). Marrëdhëniet e shkollës me prindërit. Marrëdhëniet mësues-nxënës. Krijoj (lidh, vendos, pres, shkëput) marrëdhëniet me dikë. Marrëdhënie të ngushta e të qëndrueshme. Marrëdhënie shtetërore (diplomatike, ekonomike, tregtare, kulturore). Marrëdhënie të fqinjësisë së mirë. Marrëdhënie shoqërore marrëdhënie që vendosen ndërmjet njerëzve në procesin e veprimtarisë së tyre të përbashkët praktike e shpirtërore. Jam në marrëdhënie pune jam në punë, punoj në një ndërmarrje a institucion. Marrëdhënie në prodhim (ek.) marrëdhëniet që vendosen ndërmjet njerëzve në procesin e prodhimit, të shpërndarjes e të këmbimit të të mirave materiale. Marrëdhënie tonale (muz.) lidhjet dhe mënyrat e vendosjes së tonaliteteve të ndryshme, të klasifikuara sipas shmangies, modulacionit dhe krahasimit.
2. gjuh. Lidhje e ndërsjellë ndërmjet sendeve, dukurive ose veprimeve të ndryshme; raport. Marrëdhënie kushtore (kohore, qëllimore). Marrëdhënie të shkakut e të pasojës.

MËNÝR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Lloj veprimi a tërësi veprimesh e mjetesh që përdoren për të bërë një punë a për t’ia arritur një qëllimi; forma si e qysh bëhet një punë a kryhet një veprimtari; rregullat që ndiqen për të bërë diçka. Mënyrë e re (e vjetër) për të bërë diçka. Mënyra e parë (e dytë...) si mund të veprohet. Kërkon mënyra për të shpëtuar veten. Më duket mënyrë e drejtë (e gabuar). Përdor mënyra të tërthorta (të njohura, të ulëta) për të arritur qëllimet. Njoh mënyrën e punimit (e përgatitjes, e prodhimit, e përpunimit). Vlerësoj mënyrën e drejtimit. Përcaktoj mënyrat e luftimit. I shpjegoj dikujt mënyrën e përdorimit të barnave (të aparatit). Ka disa mënyra për ta zgjidhur këtë problem (ushtrim). I tregoi mënyrën si bëhej. Përdori lloj-lloj mënyrash. Në ç’mënyrë e bëri (e shqiptoi, e tregoi, e priti, e përcolli)? Me çdo mënyrë me çdo kusht, medoemos, patjetër. Në asnjë mënyrë kurrsesi. Në ç’mënyrë? Si? Në këtë mënyrë kështu, pra. Mënyrë prodhimi (ek.) tërësia e marrëdhënieve në prodhim dhe e forcave prodhuese në një etapë të caktuar të zhvillimit të shoqërisë.
2. Rruga ose metoda që ndiqet për të arritur diçka. E gjeti një mënyrë për t’u kthyer në Shqipëri. Cila është mënyra më e shpejtë për të shkuar në park, me këmbë apo me autobus? Njihen disa mënyra për të stimuluar trurin. Studioj mënyrën si janë mbledhur dhe analizuar të dhënat nga gjuha e folur.
3. Tërësia e veçorive të sjelljes a të veprimit të njeriut në raste të caktuara ose tërësia e veçorive të jetesës së tij. Mënyra e sjelljes (e jetesës). Mënyra e të folurit (e të ecurit, e të menduarit). Secili sipas mënyrës së vet.
4. Përdoret me parafjalën ‘në’ përpara një mbiemri dhe formon me të shprehje me kuptim ndajfoljor sipas kuptimit të mbiemrit. Në mënyrë të përzemërt përzemërsisht. Në mënyrë miqësore miqësisht. Në mënyrë të ndershme ndershmërisht. Në mënyrë të gabuar gabimisht. Në mënyrë të hapur haptazi. Në mënyrë të hijshme hijshëm. Në mënyrë të qartë qartazi. Në mënyrë të veçantë veçanërisht. Në mënyrë rrënjësore rrënjësisht. Në mënyrë çnjerëzore. Në mënyrë ritmike ritmikisht. Në mënyrë ushtarake ushtarakisht. Në mënyrë të egër egërsisht. Në mënyrë që... përdoret si shprehje lidhëzore në fjalitë e varura qëllimore; me qëllim që.
5. gjuh. Kategori gramatikore e foljes, që shpreh marrëdhëniet ndërmjet asaj që thuhet dhe realitetit, nëpërmjet trajtash të veçanta që e japin veprimin a gjendjen si diçka që ndodh a është me të vërtetë, si mundësi, si dëshirë, si urdhër etj.; tërësia e trajtave të ndryshme që merr folja gjatë zgjedhimit sipas kohës, numrit e vetës. Mënyra dëftore (lidhore, kushtore, habitore, dëshirore). Kategoria gramatikore mënyrës.
✱Sin.: mjet, formë, rrugë.

NË lidh. 1. Përdoret në fillim të një fjalie të varur kushtore; nëse. Në e di, ma thuaj! Në ardhsha vonë, mos më prit. Në u ktheftë, do ta takoj. Në s’gabohem, nisja është në orën katër.
2. Përdoret në krye të një fjalie pyetëse të zhdrejtë. Nuk e di në vjen apo jo. Nuk e di në e mbaroi punën.
3. Përdoret në disa shprehje lidhëzore. Në qoftë se. Në rast se. Në është se. Në mënyrë që.

NËSÉ lidh. 1. Përdoret në fillim të një fjalie të varur kushtore, me foljen në mënyrën dëftore; në qoftë se, në rast se. Më njoftoni nëse vjen (nuk vjen). Nëse mungon shumica, nuk bëhet mbledhja. Nëse nuk e kuptoni, pyesni. Nëse ia gjej numrin e telefonit, do ta lajmëroj. Nëse duhet prania ime, do të vij patjetër.
2. Përdoret në fillim të një fjalie të varur ftilluese
✱Sin.: në qoftë se, në rast se, po qe se, me kusht që, vetëm po të, në, po.

PERIÚDH/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT gjuh. Njësi e ligjërimit, e cila përbëhet nga dy a më shumë fjali, që formojnë një tërësi të vetme nga ndërtimi gramatikor, nga kuptimi dhe nga intonacioni; fjali e përbërë. Periudha me fjali të varura kushtore (shkakore, kohore).
✱Sin.: fjali, frazë.

PO lidh. 1. Përdoret për të lidhur dy fjali të bashkërenditura me marrëdhënie të ndryshme kundërshtore ose dy gjymtyrë të njëjta të një fjalie me marrëdhënie kundërshtore a kufizuese; por. Dukej i vogël, po ishte i rëndë. Lirinë s’jua solla unë, po e gjeta këtu në mes tuaj. Donte të vinte, po s’e lanë. Dua të fle, po nuk më flihet.
2. Përdoret për të lidhur dy fjali ose dy pjesë fjalie, njëra prej të cilave e plotëson a e zhvillon më tej atë që thuhet në tjetrën; por. Ai do të vijë, po pak më vonë. Hëngri, po me masë. Iu kujtua, po me vonesë. E ndihmonte vërtet, po pa qejf.
3. Përdoret, zakonisht së bashku me fjalët “megjithatë”, “ende”, “përkundrazi”, për të përforcuar a për të theksuar më shumë kundërvënien; por. Vështirësitë qenë të mëdha, po megjithatë nuk e thyen. E kishte dëshiruar prej kohësh, po ende (megjithatë) s’e kishte arritur.
4. Përdoret, zakonisht me një ndajfolje kohe ose me një fjalë tjetër që tregon kohë, për të lidhur dy fjali a dy pjesë të një fjalie, njëra nga të cilat (e dyta) shënon një gjendje ose një kohë të re, jo siç ishte parashikuar, kur kryhet veprimi i së parës; por. Arritëm, po kur gjithçka kishte marrë fund. Puna u krye, po një ditë më pas. Do të dalim, po kur të pushojë shiu. Ia solli, po kur ai s’kishte më nevojë.
5. Përdoret së bashku me lidhëzat “edhe”, “as” në bashkëvajtje me shprehjet lidhëzore “jo vetëm..., jo vetëm që..., le që...” për të formuar shprehje lidhëzore bashkërenditëse të shkallëzimit (jo që.., po; jo veç..., po; jo vetëm që..., po edhe; jo vetëm (veç) që..., po as...; jo vetëm..., po edhe; le që... po; le që... po as (që); le që..., po edhe). Jo vetëm që e ndërtuan shpejt, po e bënë edhe të bukur. Le që s’e kupton, po as përpiqet më shumë.
6. Përdoret në fillim të një fjalie të pavarur që shpreh një kundërshtim ndaj fjalisë së mëparshme; por. Po vetë e kërkoi. Po unë s’i thashë gjë. Po asnjë s’u ngrit. Po as që kanë për ta pritur.
7. Përdoret në fillim të një fjalie të varur kushtore, që tregon kushtin për realizimin e veprimit të shprehur nga fjalia drejtuese; në qoftë se. Po të kem kohë, do të vij. Po të pëlqeu, mbaje. Po e mbarove librin, sille. Po të kishe nxituar edhe ca, do ta kishe arritur trenin. Po s’punove, s’fiton. Po s’luajte këmbët, s’luan (as) dhëmbët. (fj. u.). Po s’hëngre hudhra, s’bie erë. (fj. u.).
8. Përdoret në disa shprehje lidhëzore me kuptim kushtor (po qe se; po qe që; po të jetë se; po të jetë që). Po qe se e gjen, i thuaj se e kërkoj. Po të jetë e vërtetë, njofto edhe të tjerët. Po u more me qentë e rrugës, nuk arrin kurrë në shtëpi. (fj. u.).
9. Përdoret në fillim të një fjalie me kuptime të ndryshme e me ngjyrime dëshire, urdhri, pyetjeje, habie, pakënaqësie etj. Eh, po të vinte! Po çelësin që e harrova! Erdhëm, po ç’e do, u lodhëm. Po nesër ç’do të bëjmë? Po ky djalë që s’vuri mend!
✱Sin.: por, porse, mirëpo, veçse, veçqë, veç, vetëm, ama, në, nëse, sikur.

QÓFTË lidh. 1. Përdoret në fillim të dy gjymtyrëve të një fjalie ose të dy fjalive të bashkërenditura, që e përjashtojnë njëra-tjetrën. Qoftë sot, qoftë nesër. Qoftë kur është diell, qoftë kur bie shi. Qoftë nga opozita, qoftë nga pozita.
2. Përdoret përpara një fjalie të varur kushtore; në qoftë se, po qe se, nëse; në rast se. Në qoftë se keni pyetje, i bëni pak më vonë. Në qoftë se ka mundësi, ne duhet ta ndryshojmë radhën e tyre.
3. Përdoret përpara një fjalie të ndërmjetme, që shpreh mëdyshje ose kusht të zbutur; po qe se. Në qoftë se mund t’ia besojmë.

SIKÚR lidh. 1. Përdoret për të lidhur një fjali të varur krahasore-mënyrore, që shpreh një krahasim të përafërt. Bënte sikur flinte. Fliste me zor, sikur të ishte i sëmurë. Bën sikur s’di. Shtirej sikur nuk e shihte.
2. Përdoret në krye të një fjalie të varur, që shpreh një veprim me dyshim ose me hamendje. Ndjeu sikur e kapi dikush. Iu duk sikur u hap dera. Iu bë sikur u rrëzua.
3. Përdoret për të lidhur një fjali të varur kushtore, në të cilën shprehet një kusht i mundshëm, që dëshirohet ose që nuk ka të ngjarë të plotësohet; në qoftë se, po. Sikur të mos e kishin parë... Sikur të vinin edhe ata! Ah, sikur të isha atje! Sa mirë, sikur të ishim bashkë! Po sikur?
4. bised. Siç, sikurse. Sikur the ti më parë.