FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DAMÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. anat. Çdonjëri nga gypat, nëpër të cilët qarkullon gjaku në trupin e njeriut a të kafshëve. Damarët e gjakut. Damari i qafës. Damari i ballit. Iu frynë damarët. I bënë një gjilpërë në damar. Preu damarët.
2. bot. Çdonjëri nga gypat, nëpër të cilët kalojnë lëndët ushqyese në trupin e bimës, në gjethet etj. Damarë kryesorë. Damarët e drurit (e gjethes). I ka ngrënë krimbi damarët.
3. zakon. sh. Vija të degëzuara në mermer etj. që u ngjajnë degëzimeve të gypave të gjakut te shtazët a të gypave ushqyes te bimët. Mermer (gur, shkëmb) me damarë. Damarët në kërcellin e bimëve.
4. gjeol. Shtresë e nëntokës, zakonisht e hollë, që përmban një mineral të dobishëm etj.; vijë a rremb uji që kalon nën tokë. Damar i nëndheshëm. Damar shkëmbor. Damar qymyrguri (floriri, bakri). Damari i ujit. Damarët e tokës. Ranë në damar. Gjetën një damar të pasur. U mbyll ky damar. - Ku e ka damarin ky burim?
5. bised. Plasë, e çarë që bëhet në një send të ngurtë. Mori damar. U bë tërë damarë.
6. tek. Secili nga telat e kabllos. Damar përcjellës.
7. fig. Lidhje farefisnie a gjaku; diçka që e mban të lidhur njeriun me një mjedis të caktuar shoqëror; tipar që përcaktohet nga një lidhje e tillë. Damari i fisit. Damar miqësie. Nuk ka damar nga ajo familje. E ka një damar nga fshati.
8. fig., bised. Burim. Damarët e ekonomisë. Hapën damarë të rinj. Thashethemet kanë damarë të vjetër.
9. fig. Aftësi a prirje natyrore, dhunti e lindur. Damar poetik. E ka një damar për muzikë.
10. fig. Tekë. Njeri me damar. Punon me damar.
11. fig. Gjendje shpirtërore e dikujt në një çast të caktuar. Është në damar të mirë. E gjeti në damar të keq.
✱Sin.: arterie, plasë, e plasur, e çarë, plasaritje, krisje, rremb, burim, vendburim, prirje, dell, dhunti, trill.
♦ Ia gjeti damarin (dikujt) ia gjeti pikën e ndjeshme dhe e bëri për vete, e preku aty ku duhet; e preku në tela (dikë). E ka damar pas bythe (dikë) bised. iron. nuk e lidh asgjë me dikë, nuk ka asnjë lidhje fisnore me të; e ka lakra në kopsht. Ka një damar (dell) marrëzie (dikush) është pak si i marrë; është ca kokëkrisur, i kërcen nganjëherë. E ka dellin e marres në shteg të ballit (dikush) keq. shih i ka plasur delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. I kërceu (iu ngrit) delli damari (*delli) (i ballit) (dikujt). I ka mbetur *qafa në damarë (në dej) (dikujt). I ka plasur damari (*delli) (i ballit) (dikujt) keq. I zbriti (i ra) damari (dikujt) i ra zemërimi, u zbut, i iku inati.

GISLITARÁK/E,~JA m. sh. ~E, ~ET bot. Bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të nyjëzuar e zvarritës, me gjethe të sheshta, të holla e të gjata, që rritet e shtrirë për tokë mes të lashtave dhe bimëve prashitëse ose anës arave, e përdorur si ushqim për bagëtinë; krisje.

GRAM,~I_II m., bot. (lat. Cynodon dactylon, triticum repens) Barishte shumëvjeçare, me kërcell të nyjëzuar e të shtrirë përtokë; krisje. Gram i trashë. Gram zvarritës. Rrënjët e gramit. Shkul gramin.

HÁPUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Hapësira ndërmjet pjesëve të diçkaje, hapësira që krijohet kur hapet a ndahet diçka; e çarë; kund. e mbyllura. E hapura e derës. E hapura e murit. Të hapurat e gardhit.
2. Hapje, të hapurit.
✱Sin.: e çara, çarje, thyerje, krisje, plasaritje, çepojë, hapje, të hapurit.

KRÍSJ/E,~JA_I f. sh. ~E, ~ET 1. Çarje; plasje.
2. Plasë, e çarë; vendi ku është çarë (për një xham, një gotë etj.); krisë. Ka (është) një krisje këtu. E ngjiti krisjen.
3. Krismë. Krisje e dobët (e fortë). Dëgjoheshin krisje.
✱Sin.: krisë, e krisur, të krisurit, e çarë, çarje, plasje, plasë, krismë, kërcëllimë, bubullimë, kërcitje.

KRÍSJE mb. Që i pëlcet a që i kris cipa kur piqet; krepje (për një frutë, për kokrrën e një peme etj.). Qershi krisje.
✱Sin.: krepje, çarës.

KRÍSM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Shpërthim i fortë dhe zakonisht i thatë që dëgjohet kur shkrehet një armë, zakonisht i shoqëruar me jehonë. Krismë pushke. Dëgjova një krismë.
✱Sin.: kërcëllimë, krisje, kërcitje, bubullimë, krikëllimë.

KRÍSUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Diçka a ndonjë pjesë e krisur, e çarë ose e plasur; vendi ku është krisur një xham a një send prej qelqi; krisje; krisë. Mori të krisur nisi të çahet.
2. fig., mospërf. Ajo që ka nisur të çmendet ose të krisë nga mendtë. Po flet e krisura.
✱Sin.: krisë, krisje, e çarë, çarje, plasje, të plasurit.

KRÍSUR,~IT (të) as. 1. Krisje (si veprim).
2. Çmendje, të çmendurit (si veprim).
3. fig., përmb. Të gjithë ata që kanë nisur të çmenden; tërësia e të çmendurve.
✱Sin.: krisje, çarje, çmendje.

KRÍS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Veprimi kur kris diçka, krisje, plasje; të çarë. Mori krisë shishja krisi shishja.
2. Vend i plasur, plasë, e çarë (në një xham, në një gotë ose në një enë tjetër prej qelqi etj.); të krisur, plasaritje. Mori krisë krisi.
✱Sin.: të krisur, krisje, plasje, çarje, plasë, e çarë, të çarë.

PLASARÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur plasarit ose kur plasaritet diçka. Plasaritja e duarve (e lëkurës). Plasaritja e tokës.
2. Vend i plasaritur, pjesë e çarë a e krisur në diçka; plasë e vogël. Plot me të çara e plasaritje. Merr plasaritje plasaritet. Meremetuan disa plasaritje. Patinimi i plasaritjeve.
✱Sin.: plasje, plasë, e çarë, krisje, e krisur, krisë, acarim, ashpërsim, hep.

PLÁSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur plas ose kur plaset diçka. Plasja e murit. Plasja e minave (e granatave). Plasja e lëkurës. Plasja e luftës (e kryengritjes).
2. Forca shkatërruese dhe zhurma e një lënde plasëse, e një bombe etj. kur shpërthen; shkatërrimi i diçkaje me anë të ndonjë lënde të veçantë plasëse; shpërthim. Plasje shurdhuese. Plasje bërthamore. U dëgjuan ca plasje. Bombë me plasje të ngadalshme (të vonuar) (usht.).
3. E çarë e vogël në diçka, plasë. Plasje kocke. Ka një plasje.
4. veter., mjek. Sëmundje e rëndë ngjitëse, që zë kafshët shtëpiake (sidomos barngrënëset) e njerëzit, që shkaktohet nga një bacil dhe shfaqet zakonisht me një puçërr të zezë me qelb, me shumë zjarrmi, me shkumë nga goja e me skuqje të cipave të syve; dala e gjësë. Plasja e bagëtive. Vaksina kundër plasjes. Plasja e preftë! (mallk.) I rëntë plasja! (mallk.).
✱Sin.: pëlcitje, shpërthim, plasë, plasaritje, e padukur, mishëz, shpretkë, erëkeqe, gjëmim, ashpërsim, krisje, e krisur, çarje, e çarë.
♦ Ç’i këllet plasjen! bised. shih ç’i këllet flamën! bised. Më vjen plasje (për diçka) më vjen shumë inat që ka ndodhur ose që s’ka ndodhur diçka, s’duroj dot e po pëlcas nga inati; më vjen të pëlcas.

PLÁSUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Diçka që është plasur a është çarë pak, plasaritje, krisje.
2. Shpërthim; plasje. U dëgjuan të plasura të fuqishme.
✱Sin.: plasaritje, krisje, shpërthim, plasje.
♦ Ka marrë të plasur (diçka) ka nisur të prishet, ka dhënë shenja se po shkatërrohet, nuk mbahet më; ka marrë të çarë; ka marrë cifël.

PLÁS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. E çarë e vogël, vend i çarë a i plasur në diçka, e krisur. Plasat e derës. Plasat e fikut. Plasë në dërrasë. Plasë në shkëmb. Me duar tërë plasa. Doli nga plasa. Vështronte nga plasat.
2. fig. E metë e vogël, që mund të ndreqet. Është hapur një plasë. Mbyll një plasë.
✱Sin.: plasje, e plasur, plasaritje, krisje, e krisur, e çarë, çarje, çallatë, hep, mazgallë, vjaskë, damar, e metë, çallatë, çallë, kanal, kllapë, cen.
♦ Është bërë për në plasë të derës (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush).

PËLCÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur pëlcas ose kur pëlcitem. Pëlcitja e minave (e predhave).
2. Gjendja pasi pëlcas a pasi pëlcitem.
3. Krisma a zhurma që dëgjohet kur pëlcet diçka. U dëgjuan pëlcitje minash.
✱Sin.: plasje, shpërthim, krisje, shkrepje, çarje, plasaritje, vërshim, gajasje, buçitje, krismë, kërcitje, buçimë, gjëmim, ushtimë.

PËRPLÁSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur përplas ose kur përplasem. Përplasja e duarve. Përplasja e derës. Përplasja e gotave. Përplasje mendimesh. Rregullimi i makinës pas përplasjes.
2. Zhurma që del kur përplasën dy gjëra, kërcitje. U dëgjua një përplasje e fortë. U zgjua nga përplasja e derës.
✱Sin.: përpjekje, trokitje, rrahje, rropatje, cakërrim, çokitje, plasje, plandosje, shukje, shukatje, platitje, ndeshje, ballafaqim, kërcitje, krisje, goditje, grindje, rënie, rrëzim, troshitje, betejë, tundje, degdisje, syrgjynosje.

SHKAPËRC/ÉJ vep., ~ÉVA, ~ÝER kal. 1. Kaloj nga njëra anë në tjetrën, kapërcej. Shkapërcej lumin. Shkapërcej luginën. Shkapërcyem një hon të frikshëm.
2. Kaloj pa vëmendje, pa e lexuar diçka. Shkapërceva një faqe të librit pa e lexuar.
3. fig. E teproj me një fjalë a veprim; e kaloj masën, e ekzagjeroj. E shkapërceu kufirin e bisedës.
4. fig. Kapërcej radhën për të folur në një bisedë. - Mos shkapërce në kuvend!
5. euf. Humb qartësinë e të menduarit, pësoj krisje në mendim. Shkapërceu ai djalë.
✱Sin.: kapërcej, kërcej, hedh, përshkoj.

SHKÉK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. E çarë e xhepit të tirqve, të një gune etj. I ishte bërë një shkekë. I kishte hyrë diçka në atë shkekë. Mos e shti dorën në shkekë të huaj. (fj. u.).
2. E çarë në një mur. Rregulloj shkekën në mur. Shkeka e murit u mbyll me kujdes.
3. Qafë mali, shinor. E kaloi shkekën me vështirësi.
✱Sin.: e hapur, krisje, e shqyer, e shqepur.

THÝERJ/E,~A_II f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur thyen diçka ose kur thyhem. Thyerja e gurëve (e plisave). Thyerja e gjunjëve (e trupit, e duarve). Thyerja e dritës. Thyerja e armikut (e ushtrisë). Thyerja e normës. Thyerja e disiplinës.
2. Vendi i thyer i diçkaje, pjesa ku është thyer diçka; e çara a e krisura e diçkaje, e thyera e diçkaje. Ka një thyerje.
✱Sin.: copëtim, copëzim, shkatërrim, dërrmim, shpartallim, dëmtim, çarje, krisje, e thyer, e çarë, e krisur, mundje, mposhtje, palosje, përthyerje, përkulje, shkelje, mohim, cenim.

TRÓSK/Ë,~A_I f., bot. 1. (lat. Cynodon dactylon). Gram, krisje.
2. Gram zvarritës (lat. Elymus repens) Shkul troskë. Mbledh troskë. Mos e lër troskën të përhapet në vresht.
3. Presë, pjesë e mprehtë; teh i një mjeti prerës, brisk. Troska e briskut. Troska e thikës.