FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABUZÚAR (i, e) mb. I shfrytëzuar në mënyrë të paligjshme ose i përdorur keq nga dikush a nga diçka. Besim i abuzuar. Njeri i abuzuar. Përvojë e abuzuar.
✱Sin.: i shpërdorur, i shpërdoruar, i keqpërdorur, i dëmtuar.

ACÁR ndajf. 1. Ftohtë, ngricë, akull. Atë janar ishte acar. Bën acar.
2. Egër, me egërsi, ashpër, me ashpërsi, vrazhdë, me vrazhdësi, rreptë, rreptas. U soll acar. Foli acar.
3. Pastër, kthjellët, dritë, akull. Dukej acar. I veshur acar. I rrinte këmisha acar.
4. fig. Që e ka punën keq, që është pisk, që është zënë ngushtë, që është në vështirësi, pa rrugëdalje. E ka punën acar. U zu acar.
✱Sin.: ftohtë, ngricë, akull, akullimë, akullirë, rreptë, rreptësisht, rreptas, fraq, cingërimë, thëllim, cegëm.

ACAR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. E bëj të nderë (gjendjen, marrëdhëniet etj.); kund. çacaroj. Acaron lidhjen e tyre. I acaruan fjalët. I acaroi nervat. E acaroi deri në kulm.
2. kal., vet. v. III E pezmaton (për plagët); e bën më të rëndë, e keqëson (për sëmundjet). E acaron plagën. I acaroi sëmundjen (kollën).
3. kal. Shtrëngoj telat e një instrumenti muzikor. Acaroj telat e çiftelisë.
4. jokal. Heq keq, vuaj për një gjë; sharroj, pëlcas. Acaroi për ujë.
✱Sin.: tendos, ashpërsoj, keqësoj, përkeqësoj, pezmatoj, mahis, qelbësoj, keqësoj, përkeqësoj, rëndoj, shtrëngoj, ngreh, akordoj.
♦ Më acaroi (më ngriti) *nervat (dikush a diçka).

ADALÉT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. Gjendje, ngjarje a pamje e rëndë; shqetësim i madh, hall; brengë vështirësi. Ishin bërë adalet. Kishte ndodhur adaleti. Ishin në adalet të madh. I doli shpirti me adalet. Adaletet s’na u ndanë kurrë. E kishte zënë adaleti. Ishte bërë për adalet dukej shumë keq. Erdhi e shkoi për (me) adalet. E kishte rrokur punën me adalet.
✱Sin.: nxitim, nguti, padurim.

ADÉT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. Mënyrë veprimi ose sjelljeje etj., që përsëritet vazhdimisht nëpër kohë; shprehi e fituar nga përsëritja e vazhdueshme, normë shoqërore, rregull, praktikë. Adet i vjetër (i keq, i ri). Është adet. E ka adet. E ka bërë adet. Adetet tona. Bëj adetet. E kemi (për) adet. Sipas adetit të tyre. Siç është adeti. E do adeti. Sa për adet. Ruaj (shkel) adetet.
✱Sin.: zakon, shprehi, traditë, ves.

ADMINISTRÚAR (i, e) mb., drejt. Që administrohet ose që drejtohet nga një individ, nga një institucion shtetëror, nga një drejtori, nga një ndërmarrje a nga dikush tjetër. I administruar nga Qeveria. Institucion i administruar. Bashki e administruar keq. Ndërmarrje e administruar. Fond i administruar.
✱Sin.: i drejtuar, i udhëhequr, i qeverisur, i përdorur, i organizuar, i menaxhuar, i mbarështuar.

AFARÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që merret me veprimtari biznesore (tregti, ndërtimtari, turizëm, hotelieri etj.), që të përfitojë ekonomikisht; ai që zhvillon e drejton një ndërmarrje, një kompani a një biznes, duke kërkuar mundësi për investime dhe për rritje të fitimit. Afarist i suksesshëm. Afaristët financiarë. Afaristët e mëdhenj.
2. keq. Ai që nxjerr fitime ose siguron privilegje me çfarëdo mjeti a çmimi; përfitues, spekulues, mashtrues. Ai është afarist në çdo rast. Ai ka shpirt afaristi.
✱Sin.: sipërmarrës, ndërmarrës, biznesmen, tregtar, përfitues, spekulues, mashtrues.

AFARÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET ek. 1. Ajo që merret me veprimtari biznesore (tregti, ndërtimtari, turizëm, hotelieri etj.), që të përfitojë ekonomikisht; ajo që zhvillon e drejton një ndërmarrje, një kompani a një biznes, duke kërkuar mundësi për investime dhe për rritje të fitimit. Afariste e dalluar. Këshilltare e afaristes. Afariste e zonja. Shoqata e afaristeve.
2. keq. Ajo që nxjerr fitime ose siguron privilegje me çfarëdo mjeti a çmimi; përfituese, spekuluese, mashtruese. Ajo sillet në çdo aktivitet si afariste. Njihet si afariste e shkathët.
✱Sin.: sipërmarrëse, ndërmarrëse, biznesmene, tregtare, përfituese, spekuluese, mashtruese.

AFARÓZ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet. Enë e posaçme, e rrumbullakët, që përdoret për të kryer nevojat fiziologjike fëmijët ose të sëmurët; oturak. E vura në afaroz. Është (u bë) për afaroz është shumë i sëmurë ose shumë plak. E bëri punën afaroz e prishi punën keq, e fëlliqi, e ndoti. E bëri afaroz vëllanë e mërziti, e pikëlloi.
✱Sin.: oturak, avruz.

AFENDIKÓ,~I m. sh. ~NJ, ~NJTË bised. 1. vjet. Zotëri; pasanik (përdorej si titull zakonisht për të pasurit ortodoksë).
2. keq. Njeri që mbahet rëndë si zotëri, fodull.
✱Sin.: zotëri, pasanik, i kamur, pronar, fodull, mendjemadh, kryepërpjetë.

AFSH,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Valë e nxehtë ajri që del nga zjarri ose nga ndonjë burim tjetër nxehtësie; rrymë ajri që vjen nga diçka e ftohtë. Afshi i stufës (i furrës). Afsh i ftohtë. Afshi i flakës. Afshi i etheve. Lëshon (nxjerr) afsh. Marr një afsh te zjarri.
2. Frymë e ngrohtë që del nga goja; avull që del nga uji i valë ose nga një lëng i nxehtë; avull, avull uji. Afshi i gojës. Afshi i frymëmarrjes. Afshi i ujit. Afshi i gjellës. Afsh i bukës së nxehtë. Afshi i tokës së lëvruar.
3. Avull kundërmues, erë e fortë që lëshojnë disa lëndë ose sende, duhmë. Afsh i mirë (i keq). Afshi i gjellës (i hudhrës). Afshi i rakisë (i duhanit). Më bie afshi në hundë. Afsh plehu. Afsh gjaku.
4. fig. Ndjenjë ose ndjesi e fortë ngrohtësie dhe emocioni, vrull shpirtëror, zjarr i brendshëm. Afsh rinor. Afshi i dashurisë. Afshi i zemrës (i shpirtit). Afshi i zemërimit. Përftoi me afshin e dritës. Rrëfen me afsh. Afshi i etjes për diçka. Ha me afsh.
5. Ndezje e kafshës në kohën e ndërzimit, të ethjes. Mbush afsh (kafsha). E ka zënë afshi. I iku afshi.
6. Gjendja e tokës kur është e gatshme për t’u mbjellë.
✱Sin.: dëshirë, zjarr, nxehtësi, dëshirë, pasion, vrull.
♦ Me afshin (me ashkun) e zemrës me shpirt, me dëshirë të madhe, me dashuri të thellë; me gjithë zemër; me gjithë shpirt.

ÁFËR ndajf. 1. Pranë, në largësi të vogël nga dikush a nga diçka; kund. larg. Është afër tij. Rri afër dikujt. Afër e afër shumë pranë, ngjitur me të. Banon aty afër. Janë afër. Rri afër. Bie më afër. Është më afër dera se qilari. (fj. u.).
2. Pas një kohe, pas pak kohe, së shpejti, së afërmi; pak kohë më parë; kund. larg. Tash afër. Është afër dita e dasmës. Sa afër është fillimi i mësimit?
3. Me lidhje gjaku ose me lidhje familjare të ngushta ose farefisnie; kund. larg. Është afër me të. Janë afër me rrënjë e me gjak.
4. Që nuk kanë dallime të dukshme, pa, dallime, që kanë ngjashmëri; kund. larg. Janë afër të dy. Aty afër janë ata.
5. Afërsisht. Aty afër aty përreth. Afër moshës së tij.
6. fig. Për së afërmi, drejtpërsëdrejti; duke i ndenjur pranë, me kujdes dhe me vëmendje të veçantë; kund. larg. I rri afër. E ndihmon nga afër. E ndien nga afër. Mbaj afër dikë. I gjendet përherë afër.
✱Sin.: afras, afrazi, ngjitur, bri, përbri, buzë, rrëzë, përkrah, ngatë.
♦ I gjendem afër (dikujt) jam me të në çaste të vështira dhe e ndihmoj sa herë ka nevojë; marr pjesë shpirtërisht në fatkeqësinë e dikujt; i rri (i qëndroj) afër; i gjendem (i ndodhem) pranë. Është afër *mendsh (diçka). Është më afër *mendsh (diçka). Është afër *mendjes (diçka). Është më afër *mendjes (diçka). E kam afër atje ku është (dikë) iron. nuk dua të kem të bëj më me dikë që është sjellë keq ose që më ka bërë një të keqe, nuk dua ta takoj më kurrë; nuk dua t’ia shoh sytë (dikujt). E mbaj afër (dikë). 1. E kam kujdes, e përkrah dhe e ndihmoj; përpiqem të krijoj marrëdhënie të ngrohta e afri me të; i rri (i qëndroj) pranë (dikujt); kund. i rri (i qëndroj) larg (dikujt). 2. Përpiqem të përfitoj sa më shumë prej përvojës e prej zotësisë së dikujt, e ndjek dhe e vëzhgoj që të mësoj prej tij; i rri (i qëndroj) pranë (dikujt). I rri (i qëndroj) afër (dikujt) shih i rri (i qëndroj) pranë (dikujt).

AGÁ,~I m. sh. ~LLÁRË, ~LLÁRËT 1. vjet. Pasanik ose pronar tokash me titull më të ulët se beu, në sistemin ekonomik çifligar në Shqipëri që ka zgjatur deri në përfundim të Luftës së Dytë Botërore. Agai i fshatit. Pronat e agait. Taksat e agait. Kamxhiku i agait. Rënia e bejlerëve dhe e agallarëve.
2. hist. Gradë ushtarake dhe administrative në Perandorinë Osmane; gradë më e ulët se shehzadeja dhe beu; ai që mbante këtë titull. Agai i jeniçerëve.
3. Titull nderi dhe respekti, që përdoret kryesisht në disa vende të Lindjes së Mesme, të Azisë Qendrore dhe të Ballkanit për të shënuar një udhëheqës, një zotëri ose një person me pozitë të lartë shoqërore; drejtues i bashkësive fetare dhe prijës i familjeve të mëdha.
4. vjet. Pasanik; titull nderimi që i jepej në Shqipëri para Luftës së Dytë Botërore një pronari ose një njeriu të pasur; përdorej edhe pas emrit të një njeriu në shenjë nderimi për të. Djalë agai. Agai i lagjes (i shtëpisë).
5. etnogr., vjet. Kryetari i një çete, udhëheqës, kapedan.
6. iron., keq. Ai që mbahet rëndë e që sillet me vrazhdësi; ai që vetëm jep urdhra dhe rron me mundin e të tjerëve. Rri (sillet) si aga. Atë e kemi aga. Ty të kemi aga.

AGALLË́K,~U m. 1. Të qenë me statusin, me pasurinë dhe me autoritetin që gëzon një aga ose një zotëri në një komunitet të caktuar, sidomos në shoqëritë tradicionale dhe feudale të Ballkanit dhe të Lindjes së Mesme, që përfshin tokat, pronat dhe ndikimin shoqëror mbi një zonë të caktuar dhe mbi njerëzit që jetojnë aty. Pushteti i agallëkut. Drejtësia e agallëkut.
2. vjet. Të qenët aga; të jetuarit si aga. Jetonte e sillej me agallëk. Bënte agallëk.
3. keq. Sjellje prej agai, qëndrim prej agai; të jetuarit në kurriz të të tjerëve si aga. E la agallëkun. Mjaft e shfrytëzoi agallëkun.

AGÉSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. vjet. E shoqja e agait. U bë ageshë. Erdhi agesha e madhe. Agesha u ul në krye të odës.
2. iron., keq. Ajo që sillet e vepron si grua agai. Ishte zemërim ageshe sjellja e saj. Ajo kujton se është ageshë.

AGJÉNT,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. admin. Përgjegjës i një agjencie, që vepron në emër të dikujt tjetër ose që kryen një funksion të caktuar në një fushë specifike; përfaqësues i një institucioni a i një ndërmarrjeje, i ngarkuar me një detyrë të caktuar në degët që varen prej tyre ose në detyrën e ndërmjetësit ose të përmbaruesit në fusha të ndryshme, si biznes, ligje, siguri, financa, turizëm etj. Agjent i transportit (i grumbullimit). Agjent tregtar (financiar, diplomatik). Agjent privat. Agjent i patundshmërive. Agjent i licencuar. Agjent i regjistruar. Agjent i sigurimeve. Agjent ligjor. Agjent i pasurive (i pronave). Agjent banke. Agjent shitjesh telefonike. Agjent bujqësor (vjet.) teknik bujqësor i mesëm.
2. Pjesëtar ose bashkëpunëtor i fshehtë i organeve të zbulimit të një shteti ose i organeve policore të tij; spiun. Agjent i rrezikshëm. Agjent zbulimi. Agjent me përvojë. Bëhet agjent. Zunë dy agjentë. Agjent i Agjencisë Shtetërore për Inteligjencë.
3. keq. Ai që është në shërbim të veprimtarisë politike, ekonomike, ushtarake etj. ose në shërbim të interesave të dikujt. Agjent i rrezikshëm. Agjent provokator. Agjent i shkathët.

AGJÉNT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Përgjegjëse i një agjencie; përfaqësuese e një institucioni a e një ndërmarrjeje, e ngarkuar me një detyrë të caktuar në degët që varen prej tyre. Agjente sekrete. Agjente e shitjes. Agjente turistike.
2. Pjesëtare ose bashkëpunëtore e fshehtë e organeve të zbulimit të një shteti ose e organeve policore të tij; spiune. Agjente e rrezikshme.
3. keq. Ajo që është në shërbim të veprimtarisë politike, ekonomike, ushtarake etj. ose në shërbim të interesave të dikujt. Agjente e paguar.

AGJITATÍV,~E mb. 1. polit. Që ka të bëjë me agjitimin, që lidhet me përpjekjet për të nxitur, për të mobilizuar ose për të aktivizuar njerëzit për një kauzë të caktuar, zakonisht politike, sociale apo ideologjike; që lidhet me përpjekje për të ndikuar në opinionin publik. Fjalim (veprimtari) agjitative. Material agjitativ. Punë e fshehtë agjitative. Postera agjitativë.
2. keq. Që synon t’i mbushë mendjen dikujt për diçka me fjalë të zbrazëta. Frazeologji agjitative. Parulla boshe agjitative.
✱Sin.: agjitues, propagandistik, propagandues, propagandist.

AGRAMATÍZ/ËM,~MI m., mjek. Çrregullim i të folurit që shfaqet si paaftësi për të kuptuar ose për të krijuar fjalë e fjali të sakta nga ana gramatikore; krijim i keq i fjalive; rrënim i strukturës gjuhësore-ligjërimore si pasojë e çrregullimeve patologjike ose dëmtimeve në tru, veçanërisht në hemisferën e majtë, në zonat përgjegjëse për gjuhën. Agramatizëm gjuhësor.

AGURÍDH/E,~JA_I f. kryes. sh. ~E, ~ET Frutë e papjekur; rrush i papjekur. Aguridhet të rrudhin gojën. Kishte ngrënë ca aguridhe.
✱Sin.: agullaç, gorricë, gresë, bogël, muf, mufkë, gërdhuckë, gërdhajë, trakaliq, rruf, tumbë.
♦ E ka mendjen aguridhe (dikush) keq. është shumë mendjelehtë dhe i papjekur; është i nxituar në fjalë e në veprime e nuk di se ç’po bën; ia ka marrë mendtë era (dikujt); është si era e malit; e ka mendjen veri.