FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BARKLÉSH,~E mb. 1. Që e ka barkun me lesh.
2. shar. I ngathët nga mendja, budalla; fyell nga mendja, shkund e pa mbledhur.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit. Barklesh e hundëlesh.
✱Sin.: i metë, i trashë, leshko, trudalë, toroman, teveqel, idiot, i bytyntë, kaqol.

BUVÉSH,~E mb., keq. 1. I trashë nga mendja, që nuk merr vesh; që mezi i kupton gjërat, buf. Plak buvesh. Vëllai i vogël buvesh. E quanin buvesh.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Me një sinqeritet buveshi. - Ik tutje, or buvesh!
✱Sin.: budalla, i trashë, torollak, matuf, i matufosur, i shushatur, i shastisur, i leshtë, leshko, kaqol, i bytyntë.

DAHPÁLL,~E mb. Mendjetrashë. ; kund. mendjehollë, i zgjuar. Njeri dahpall.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.
✱Sin.: mendjetrashë, kokëtrashë, i pagdhendur, trashanik, kokëbosh, kokëmish, kokëtul, kokëkungull, trutharë, trudalë, trupeshk, trundryshkur, pallosh, torollak, tutkun, i bytyntë, derdimen, duduk, dudum, kaqol, gdhë, pykë.

HAJVÁN,~E mb. I trashë nga mendja, budalla, gomar. Njeri hajvan. Paska qenë fare hajvan (hajvane).
✱Sin.: budalla, i trashë, i metë, i krisur, i marrë, torollak, leshko, i leshtë, trudalë, teveqel, teleshman, idiot, rrotë, kaqol, llosh, tytë, qole, hardall, farëhumbur.

KAQÓL,~E mb., bised., keq. Budalla, i trashë nga mendja; mendjelehtë. Burrë (djalë) kaqol. Vajzë kaqole.

KAQÓL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bised., mospërf. 1. Gur xhol; xhol, qokël.
2. Burrë a djalë kaqol; njeri budalla. Është kaqol.
✱Sin.: xhol, qokël, budalla, mendjelehtë.

MENDJEÇÁLË mb. 1. Që e ka mendjen të mangët, i metë, kaqol. Një sharlatan mendjeçalë. Një njeri mendjeçalë që shfaqet si më i dituri i kësaj bote.
2. si em. m. e f. Njeri mendjeçalë. Mendjeçalët bërtasin me të madhe për gjëra që nuk i dinë.

QÓK/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. Kaqol në lojën e fëmijëve. Gjuaj me qokël. Qokla e arrave.
2. Diçka në trajtë të një rrotulle të vogël. Iu bë qokël në tru. Qokla e syrit rrethi i zi i syrit, që ka në mes bebëzën.

SÁLLT,~I m. sh. ~E, ~ET Kokërr arre e madhe dhe e rëndë ose gur, me të cilën fëmijët goditin arrat ose gurët e tjerë kur luajnë. Sallt i madh. Sallti i rëndë. E goditi me sallt. Di të gjuajë mirë salltin.
✱Sin.: qokël, kaqol, xhol, koç.

TALLÓS,~E mb. 1. I papastër. Ushqim (ujë) tallos.
2. fig. I trashë nga mendja; byk, gdhe (për një njeri). Djalë tallos. Vajzë tallose.
✱Sin.: i papastër, i trashë, budalla, trap, kaqol, rrotë.

TRÁSHË (i, e) mb. 1. Që është më i gjerë se zakonisht, që i kapërcen përmasat e zakonshme, që ka trup a vëllim të madh, që e ka prerjen tërthore të madhe; që është i fryrë e i shëndoshë; kund. i hollë. I trashë e i shkurtër rrondokop, rrapashyt, shulak. I trashë si fuçi. Dru (shkop) i trashë. Trarë të trashë. Litar i trashë. Me trup (me qafë) të trashë. Me gishtërinj të trashë. Me duar të trasha. Me buzë të trasha. Ka vetulla të trasha. I ka eshtrat (kockat) të trasha.
2. Që ka shumë shtresa a shumë fletë, që nuk është shumë i hollë; që është bërë prej diçkaje jo shumë të hollë, i plotë (për sende të rrafshëta e të shtrira); kund. i hollë. Letër (lëkurë, lëvore) e trashë. Dërrasë e trashë. Xham i trashë. Shtresë akulli e trashë. Libër i trashë. Fletore e trashë. Pallto e trashë. Çorape (perde) të trasha. Mbulesë e trashë. Qilim i trashë. Mur i trashë. Bukë e trashë. Rroba të trasha rroba dimri.
3. Që ka dendësi më të madhe se lëngjet e zakonshme e që rrjedh ngadalë, që nuk është shumë i lëngshëm; jo i hollë; kund. i hollë. Qumësht (kos) i trashë. Verë e trashë. Lëng i trashë. Gjak i trashë.
4. Që përbëhet nga kokrriza, thërrmija a fije të mëdha, që është i ashpër; jo i imët; kund. i hollë; i imët. Rërë e trashë. Miell (sheqer) i trashë. Kripë e trashë. Ushqim i trashë bar a kashtë që përdoret si ushqim për bagëtinë.
5. fig. Që i kap gjërat me vështirësi, që nuk është i mprehtë, jo i zgjuar; që nuk bëhet me zgjuarsi; gdhe, i pagdhendur; kund. i hollë, i zgjuar. Njeri i trashë.
6. fig. Që është i pahijshëm e nuk përputhet me sjelljen e mirë e të kulturuar; që nuk ka një sjellje të tillë; që ka shije të ulët; që është fyes e bie në sy menjëherë, fyes; kund. i hollë. Fjalë (shprehje) të trasha. Shaka e trashë. Humor i trashë. Trillim i trashë.
7. Që është punuar pa mjeshtëri, pa shije a pa kujdes të veçantë, që është bërë keq a me të meta; kund. i hollë. Punë e trashë. Punim i trashë. Qëndisje e trashë.
8. I ulët, jo i hollë (për zërat e tingujt); kund. i hollë. Zë (tingull) i trashë.
9. Që është i dendur dhe i ngarkuar me lagështirë; i ngjeshur, i shpeshtë dhe jo i tejdukshëm; kund. i hollë. Mjegull e trashë. Re të trasha. Avull i trashë.
10. I ngrohtë, që të zë frymën, që është i ngarkuar me pluhur. Erë e trashë.
11. Që përfshin lopët, qetë dhe buajt; që ka të bëjë me kafshët e mëdha ose që merret prej tyre; kund. e imët (e hollë). Bagëtia e trashë gjedhi. Gjah i trashë. Mish i trashë.
12. bised. Pjellor, i majmë. Tokë e trashë. Vend i trashë.
13. bised. I majmë, i dhjamur. Dash (qengj) i trashë.
✱Sin.: i fryrë, i shëndoshë, shishman, trashaluq, trashaman, i ngjallur, i vëllimshëm, i madh, i dendur, i ajkët, trupak, allçak, anadollak, avdall, bagëti, budalla, buf, dangall, derdimen, dru, dudum, gallof, gdhe, gërfyell, gomar, hajvan, halldup, hardall, hu, i lehtë, i leshtë, i lënë, i metë, i pagdhendur, i palatuar, i pamend, i shkundur, i shushatur, i trashë, idiot, kapsollë, kaqol, karabullak, karabush, karafil, kastravec, kërcu, kërçep, kokëbosh, kokëbuall, kokëdru, kokëgdhe, kokëgomar, kokëkungull, kokëlopë, kokëmish, kokëtrashë, kokëtul, kokëviç, kokëzbrazët, koqe, kryetul, leshko, matuf, mendjefyell, mendjehu, mendjetrashë, qyp, shul, teleshman, teveqel, trangull, trap, trashanik, trutredhur, trutul, trutharë, truthatë, tul, tulak, tutkun, tytë, thi, zullap.
♦ *Bagëti e trashë shar. Bëj *ujët e trashë (e madh) euf. E ka lëkurën të trashë (dikush) duron shumë, nuk do t’ia dijë nga asgjë; nuk i bën përshtypje asgjë, nuk ndien; nuk preket e nuk vuan, mban shumë; e ka lëkurën shollë; ka lëkurë bualli (ka lëkurën e buallit); i është regjur lëkura (dikujt). I trashë nga mendja (nga trutë, nga koka) budalla, që nuk kupton shumë, që nuk thith; kërcu, gdhe, kungull, kokëtrashë, kokëkungull; i metë nga mendja (nga trutë); pykë nga mendja; rrotë nga mendja; është tapë (tapë topi) (dikush). Sa më *tutje, aq më të trasha. *Ujët e trashë (e madh) euf. Në *vija të trasha.

TYRYFÝL,~E mb. 1. Që është mendjelehtë; mendjelehtë, kaqol. Djalë tyryfyl. Çupë tyryfyle.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Ku shkoi ai tyryfyli? Është tyryfyle e madhe.

VÍL/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT Dy kokrra arra të vendosura njëra mbi tjetrën, me të cilat luajnë fëmijët; pilë. I vuri arrat vilë. Gjuajti vilën. E rrëzoi vilën.
✱Sin.: kaqol, koç, pilë, xhilë.

VOL,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. Tri kokrra arra me një tjetër përsipër, me të cilat luajnë fëmijët; pilë arrash a pemësh; kokrra më e madhe, me të cilën fëmijët goditin pilën e arrave kur luajnë, kaqol, qokël. Ngriti volin. Rrëzoi volin. Gjuajnë volin. E goditi volin me kaqol. I bie (gjuaj) volin me kaqol.
2. Sasi fare e vogël pemësh, një grusht; shportë e vogël për pemë. Një vol arra (fiq). E mbushi shportën me disa vola dardha (mollë). Gjyshja na dha nga një vol fiq të thatë secilit prej nesh.
✱Sin.: kaqol, qokël, pilë, çok, shportë.

XHOL,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. Arra ose guri më i madh, me të cilin goditen arrat e tjera ose gurët e tjerë në një lojë; guri që hedhim e presim në lojën guraçokthi; kaqol; qokël. Xholi i madh. Xhol i rëndë (i lehtë). E gjuajti (e goditi) me xhol. Priti xholin.
2. Pjesë e një sendi në trajtë të rrumbullakët, kokë. Xholi i çomanges.
✱Sin.: kaqol, qokël.

ÇO/K,~KU_I m. sh. ~QE, ~QET 1. Lloj çekani për të thyer gurë. Çoku i muratorit. Thyej me çok.
2. Trakullore e portës; gjuhëza e këmborës a e ziles, rrumb. Çoku i derës (i portës). Çoku i këmborës (i ziles). Bie çoku. U këput çoku.
3. Shtypësi i havanit. Çoku i havanit. Shtyp arrat (hudhrat, kafenë) me çok.
4. Nyjë në kyçin e eshtrave, që formon një të dalë si gungë. Çoku i dorës (i këmbës). Çoku i gishtit. Çoku i krahut maja e supit. Çoku i bërrylit maja e bërrylit. I bie me çok.
5. Sqep. Çoku i zogut. Çoku i pulës (i gjelit).
6. Gur i rrumbullakët sa një arrë a kokërr e rrumbullakët, që e përdorin fëmijët si kaqol në lojë. Çoku i arrave. Gjuaj me çok. E rroku me çok.
7. Guri i rrumbullakët pa numër në lojën e bilardos, me të cilin goditen gurët e tjerë. Çoku i bilardos. Hedh çokun. Pozicioni i çokut në tryezën e bilardos.
8. Tuni i një vegle prerëse, me të cilën godasim ose thyejmë diçka. Çoku i sëpatës. Çoku i shatit.
9. krahin. Nyjë nga e lidhura e shamisë së kokës të grave. E bëri çok shaminë në majë të kokës.
✱Sin.: çekan, trakullore, çokane, gjuhëz, rrumb, shtypës, nyjë, sqep, tun.
♦ I bie çokut (dikush) shih i bie legenit (dikush). Njëri i bie *kudhrës e tjetri çokut (çekiçit).