FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ALKALINIZÚAR (i, e) mb., kim. Që është shndërruar a është kthyer në alkal, që është bërë më alkalin. Kakao e alkalinizuar. Gjak i alkalinizuar. Përdor ujë të alkalinizuar.

BISKÓT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Gatesë e thatë me miell, me yndyrë e me sheqer a me kripë, në copa katrore a të rrumbullakëta dhe e pjekur dy herë. Biskota me gjalpë (me kakao, me qumësht). Fabrika e biskotave. Një pako biskota.
✱Sin.: gurabije, kullure, karkanaqe.

BONBÓN/E,~IA f. sh. ~E, ~ET Kokërr e rrumbullakët, afërsisht sa një karamele, e përgatitur me brumë sheqeri, me kakao, me gjalpë etj., që zakonisht ka brenda diçka tjetër të ëmbël ose një thelb a frutë. Bonbone me çokollatë. Bonbone me arra. Kuti bonbonesh.

BUDÍNG,~U m. sh. ~Ë, ~ËT gjell. Ëmbëlsirë si krem që gatuhet me niseshte, me qumësht, me sheqer, me vezë dhe me kakao, me vanilje etj. Buding me lëng frutash (me stafidhe, me arra, me qumësht). Buding karotash. Buding për fëmijë.

KAKÁO,~JA f. sh. ~, ~T 1. bot. (lat. Theobrama cacao) Dru i vendeve tropikale me gjethe përherë të blerta, që bën kokrra si bizele nëpër bishtaja, të cilat kur piqen mbajnë erë të këndshme.
2. kryes. përmb. Kokrrat e këtij druri. Kokrrat (farat) e kakaos.
3. Pluhur i bluar nga kokrrat e pjekura të këtij druri, i cili përdoret për të bërë çokollata ose për të përgatitur një pije të ngrohtë si kafe. Kaush (kuti) me kakao.
4. Pija e ngrohtë me aromë të këndshme që bëhet nga ky pluhur; sasia sa nxë një filxhan me këtë pije; filxhani i mbushur me këtë pije. Kakao me qumësht. Porosita (piva) dy kakao.

MAKINÉT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Mbajtëse në formë dollapi ose frigoriferi që nxjerr në mënyrë të automatizuar pije të ngrohta a të ftohta ose ushqime të vogla të paketuara, kundrejt pagesës. Marr një kakao te makineta. Fus monedhën në makinetë.

MALVACÉ,~T f. sh. Familje bimësh me rreth 244 lloje, me fletë në trajtë të pëllëmbës, me lule të mëdha me kurorë të rregullt, me pesë petale dhe me fryt në trajtë kapsule; bimë me rëndësi ekonomike në këtë familje janë bamjet, pambuku, kakao, mëllaga etj.

PORSABLÚAR (i, e) mb. Që porsa është bluar, që është bluar pak kohë më parë. Kafe (kakao, kanellë) e porsabluar. Grurë (misër, elb) i porsabluar. Gurë të porsabluar.
✱Sin.: i sapobluar, i posabluar.

QÚMËSHT,~I m. 1. Lëng i bardhë nga gjiri i gruas dhe i femrave të disa kafshëve, që është ushqim për të vegjlit e tyre dhe për njeriun. Qumësht gjiri. Gjëndrat e qumështit. Periudha e qumështit koha gjatë së cilës të vegjlit ushqehen me gji. I erdhi qumështi. Ia preu qumështin fëmijës nuk i jep më të pijë nga gjiri. Qumësht i hollë (i trashë, i lyrshëm). Qumësht lope (deleje, dhie, pele, buallice). Qumësht kutie (i kondensuar). Ajkë qumështi. Prodhime qumështi. Qumësht pluhur. Salcë qumështi. Shishe qumështi. Përshesh me qumësht. Byrek me qumësht. Akullore me qumësht. Kakao me qumësht. Një shishe qumësht. Tund qumështin. E zë qumështin kos. Qengj qumështi qengj pirës, që ushqehet vetëm me gji. Fazë e qumështit periudhë e misrit dhe e disa bimëve të tjera kur mbushen me lëng e rritin kokrrat. Ethe të qumështit (mjek.) (lat. Febris lactea). Lopë qumështi lopë që mbahet për të mjelë. Ngjyrë qumështi i bardhë, por që nuk të vret sytë, i bardhë i ëmbël. Qumësht i leshtë qumësht dhensh. Qumësht i dhirtë qumësht dhish.
2. Pjesa e parë e emërtimeve të pathjeshta që shënojnë lloje të ndryshme qumështi a të produkteve të përftuara prej tij. Qumështi i parë kulloshtër. Qumësht acidofil produkt i fermentuar i qumështit, i përftuar nga mpiksja e tij me maja. Qumësht blete produkt sekrecioni i gjëndrave faringale të bletëve me vlera të larta ushqimore. Qumësht i kondensuar qumësht i trashë në formën e një lëngu viskoz, që mund të prodhohet me sheqer ose pa sheqer dhe që mbahet i ambalazhuar në kuti metalike ose në kuti kartoni të veshura nga brenda me letër alumini. Qumësht i pasterizuar qumësht i përpunuar me ngrohje në temperaturat 65°-97°C, gjatë së cilës zhduken vetëm format vegjetative të mikroorganizmave. Qumësht pluhur qumësht i thatë në formë mielli, që përftohet nga tharja e tij dhe që mbahet në kavanoza apo i paketuar. Qumësht i sterilizuar qumësht i përpunuar me ngrohje në temperaturë mbi 100°C, gjatë së cilës janë zhdukur jo vetëm mikroorganizmat vegjetativë, por edhe sporet e tyre. Qumësht i skremuar produkt i përftuar nga centrifugimi i qumështit të plotë, duke larguar një pjesë të yndyrës së tij, të vitaminave e lecitinës dhe që përdoret drejtpërdrejt për njerëzit, për viçat dhe për prodhimin e gjizës.
3. Lëng i bardhë që kullon nga kërcelli ose nga pjesë të tjera të disa bimëve; që del kur treten disa lëndë në ujë. Qumësht bajamesh. Qumështi i fikut. Qumësht gëlqereje. Qumësht kokosi lëng i ëmbël, i bardhë, që formohet nga tuli i frytit të arrës së kokosit, me përmbajtje të lartë të vajit dhe sheqernave me vlera ushqyese.
✱Sin.: tambël, hirrë.
♦ Me *ajkë qumështi. Ajo *lopë atë qumësht bën. U bë qumësht e mjaltë (dikush) është zbutur, i ka zbritur inati; është urtësuar, u shtrua; u bë vaj; u bë qengj. I ra luga në qumësht (dikujt) i shkojnë punët mbarë; jeton mirë e pa vështirësi, nuk vuan; i doli qumështi mbi përshesh; i vjen e mira në derë. Ra nga qumështi në uthull (dikush) u egërsua, i hipi zemërimi a inati, kaloi nga një gjendje e qetë në një gjendje të acaruar; u bë inatçor; Ra nga *uthulla në qumësht (dikush). Më doli qumështi (tambli) i nënës u lodha jashtë mase, hoqa mundim të madh, u rraskapita; më doli shpirti; më doli shkumë (nga goja). I doli qumështi mbi përshesh (dikujt) jeton shumë mirë, është shumë mirë nga gjendja ekonomike, ka çdo gjë me bollëk; i ra luga në qumësht. *Dele pa qumësht (pa bulmet). I dogji qumështi (tambli) e i fryn kosit (dikush) shih u dogj nga qulli e i fryn kosit (dikush). E hollon qumështin (dikush) e zbut muhabetin a sherrin; i paraqit gjërat më të buta se ç’janë; i hedh ujë verës. (Është) *mjaltë e qumësht (e sheqer) (dikush). I ka buzët me qumësht (dikush) është ende i parritur, është si foshnjë; nuk është rrahur nga jeta, nuk ka përvojë, është i papjekur, si fëmijë; i mban goja erë qumësht (dikujt); s’i kanë dalë ende dhëmbët (dikujt); është në pelena; është në shpërgënj; sa ka dalë nga veza; është filiz (i ri). E ka *mjaltë e qumësht (mjaltë e sheqer) (me dikë). Kërkon qumësht nga cjapi (dikush) shih kërkon qiqra në hell (dikush). Kërkon qumësht nga delja shterpë (dikush) shih kërkon qiqra në hell (dikush). Lisi i *qumështit (i tamblit) etnogr. I mban goja erë qumësht (dikujt) është ende foshnjë, është fare i mitur; i ka buzët me qumësht (dikush). I nxori qumështin e nënës (dikujt). 1. E rrahu shumë rëndë, e shqepi, e zhdëpi; ia mori shpirtin; i nxori shkumë (nga goja.). 2. E mundoi përtej fuqive të tij; e shfrytëzoi deri në palcë; ia mori shpirtin; i nxori shkumë (nga goja); i nxori vaj. Qumësht (tambël) dallëndysheje. 1. Ushqim shumë i zgjedhur, i rrallë e i shtrenjtë; diçka shumë e mirë dhe e veçantë. 2. Diçka shumë e rrallë, që nuk mund të gjendet. Është rritur me *ajkën e qumështit (me ajkë qumështi) (dikush). Ta shet hirrën (shëllirën) për qumësht (dikush) të mashtron, ta hedh; ta jep a ta paraqit diçka pa vlerë si diçka me shumë vlerë; ta shet ujin për raki (për verë); ta shet sapunin për djathë; t’i shet krundet për miell. Tregoi edhe qumështin e nënës (dikush) nuk mbajti asgjë të fshehtë, i tregoi të tëra, zbuloi gjithçka dinte, i nxori të gjitha (zakonisht i detyruar a me dhunë); i zbrazi barkun (dikujt). E ka mësuar me qumështin e nënës (diçka) është rritur dhe është edukuar që në vogëli me diçka, e ka bërë natyrshëm e pak e nga pak krejt të vetën. Më erdhi qumështi i nënës (shpirti) në *majë të hundës.

SUFLÉ,~JA f. sh. ~, ~TË gjell. 1. Gatesë me të verdhën e vezës dhe të bardhën e rrahur, me bazë kremi ose pureje dhe e pjekur sa të kuqërrohet. Di të bëjë sufle. E pëlqente shumë suflenë.
2. Kjo lloj gatese e ndrequr me sheqer dhe kakao. Përgatit një sufle me çokollatë. Suflenë e shoqëronte gjithmonë me akullore.

TIRAMISÚ,~JA f. sh. ~, ~TË Tortë (ëmbëlsirë) me djathë lope të bërë nga ajka, me biskota, e aromatizuar me kafe dhe e spërkatur me kakao. Receta e tiramisusë. Hëngri një racion tiramisu.