FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÓJ/Ë,~A_II f., bised. 1. Shtat, trup. I shkurtër (i gjatë) nga boja. Mos iu duktë boja! (mallk.). Hedh (lëshon, merr) bojë rritet. Ishte në bojën tënde ishte i gjatë sa ti. S’mori shumë bojë misri sivjet nuk u rrit shumë. Ç’merr goja, flet boja. (fj. u.). Ç’të ha goja, ta tregon boja (fj. u.). Mos i merr bojën, po merri sojin. (fj. u.). Të sheh bojën sa ta ka nevojën. (fj. u.).
2. Masë për lartësi a thellësi, e barabartë me gjatësinë e një njeriu mesatar; lartësi sa shtati i njeriut, shtatlartësi. Misri u bë një bojë njeriu. Tri bojë burri. Dy bojë i thellë.
3. krahin. Kat i një ndërtese. Shtëpi dybojëshe.
✱Sin.: shtat, kurm, japi.
♦ S’dua t’ia shoh bojën (dikujt) e kam marrë inat dikë ose nuk më pëlqen fare diçka, aq sa nuk dua të më dalë përpara; më ngjall neveri; s’e duroj dot, e përbuz; nuk e shoh dot me sy (dikë); nuk dua t’i shoh sytë; e kam halë në sy (dikë). Nuk i duket (i humbi) boja (diçkaje) nuk shihet ose nuk gjendet më asgjëkundi, u zhduk; u zhduk (humbi) pa lënë gjurmë (diçka); s’i duket (s’i gjendet) binaja bised. Hedh (lëshon) bojë (dikush) rritet, zgjatet në trup; hedh (lëshon) shtat; hedh hije. S’ia kam parë bojën (dikujt) mospërf. s’e di ku është, s’është dukur më; s’më ka dalë përpara. Mos ia pafsha bojën! mallk. u zhduktë e mos e pafsha më me sy!, mos më daltë përpara!

JAPÍ,~A f. sh. ~, ~TË bised. Trupi i njeriut, shtati; tiparet e trupit dhe të fytyrës ose pamja e jashtme e dikujt. Me japi të madhe (të hedhur). Japi burri (gruaje). Vjen i madh (i vogël) nga japia. Si ka shtatin, ka japinë. Ishin të dy me një japi. Mos i shih japinë! Siç ke japinë, ashtu ta dua stolinë.
✱Sin.: shtat, tipar, hije, pashi, dukje, të dukur.

TIPÁR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veçori thelbësore e një sendi, e një dukurie etj., që e dallon atë nga sendet a nga dukuritë e tjera; veti e natyrshme dhe e përhershme e diçkaje, e një grupi sendesh etj. Tiparet kryesore. Tiparet e përbashkëta. Tipar dallues. Tipar cilësor. Tipar i qenësishëm (i paqenësishëm). Tipar i fituar tipar që formohet gjatë jetës, tipar që nuk trashëgohet prej prindërve.
2. zakon. sh. Shenjat dalluese të fytyrës (sytë, vetullat, buzët, goja, faqet, mjekra etj.), që i japin dikujt një pamje të veçantë e të ndryshme nga të tjerët; vija karakteristike të fytyrës. Me tipare të bukura (të shëmtuara). Me tipare burrërore (femërore). Me tipare të holla (të rregullta). Tiparet e fytyrës. Trashëgon disa tipare nga e ëma (nga i ati). Kanë tipare të njëjta (të ngjashme, të ndryshme).
3. kryes. sh. Veti dalluese të karakterit a të formimit të dikujt, që shfaqen në sjelljen e në qëndrimin e tij në shoqëri, në marrëdhëniet e tij me njerëzit, në punë etj.; cilësitë me vlera të dikujt. Tiparet e karakterit. Tipare të larta morale. Tipar bujarie. Tipare të trashëgueshme veti sasiore ose cilësore të prindërve, të cilat mund të shfaqet te pasardhësi. Tipare të trashëguara veti sasiore ose cilësore të fëmijës, të cilat i ka trashëguar nga nëna ose nga i ati. Tipare të trashëguara nga nëna (babai).
✱Sin.: veti, veçori, dallojë, mis, natyrë, karakteristikë, cilësi, agor, japi, anë.

TRUP,~I m. sh. ~A, ~AT 1. fiz. Çdo qenie, send, lëndë a pjesë e saj, me tipare e me veti të ndryshme dhe në trajta të ndryshme, që zë një vend të caktuar në hapësirë; send lëndor. Trup i ngurtë (i lëngët, i gaztë). Trup i huaj (mjek.) diçka që ka hyrë në organizëm nga mjedisi i jashtëm dhe ka zënë vend në indet, në organet ose në zgavrat e trupit; (fig.) mish i huaj. Trup i përbërë (kim.) trup i formuar nga disa elemente më të thjeshta. Trup i thjeshtë (kim.) element kimik i thjeshtë. Trup i lehtë (i rëndë). Trupat qiellorë planetët, yjet. Trupat organikë (joorganikë). Trup elastik (plastik). Trup i metaltë. Trup i huaj diçka e jashtme që na hyn në sy, në vesh a në organizëm. Trup i lirë trup që lëviz në hapësirë kur nuk vepron asnjë forcë mbi të. Lëvizja e trupave. Pesha e trupave. Vetitë e trupave.
2. Organizmi i njeriut a i kafshës, i vështruar kryesisht nga përbërja dhe si një e tërë; çdo qenie e gjallë; shtat; pjesa kryesore e këtij organizmi, trung. Me trup të gjatë (të shkurtër, të hollë, të trashë). Me trup të dobët (të shëndoshë, të lidhur, të bukur, të hedhur, të hajthëm). Me trup të njomë. Me trup të prerë me trup të bukur. Gjymtyrët (pjesët, organet) e trupit. Pesha e trupit. Temperatura e trupit. Anatomia e trupit të njeriut. Lartësia (gjatësia) e trupit. Deri në mes të trupit. Luftim (përleshje) trup me trup (usht.) I paktë nga trupi. Trupi dhe shpirti i njeriut. Mendja e shëndoshë në trup të shëndoshë. (fj. u.) (libr.). Ushtrime me trup të lirë (sport.). Drejtoj trupin. Fërkonte trupin. Kalit trupin. Laj trupin. Lëshon (merr) trup hedh shtat, rritet. U tret nga trupi. Zgjati trupin. Më rëndon trupi. Shpiu trupin. Më shkojnë mornica nëpër trup kam ftohtë. I dridhet trupi. Ia përshkoi tërë trupin. Më vijnë për trup më rrinë pas trupit, më bien mirë (për rrobat), më rrinë hijshëm (mirë). Trupi (shtati) pyll, mendja fyell i madh nga trupi, por pa mend në kokë. Trupi shëndoshet me të punuar, mendja ndriçohet me të mësuar. (fj. u.). Trupi i drejtë nuk lëshon hije të shtrembët. (fj. u.).
3. Trung druri ose një pjesë e tij. Trup i prerë. Trupa pishe (lisi, ahu). Trupa sharre. Ngarkon (shkarkon) trupat. Prenë ca trupa.
4. Pjesa kryesore e një sendi; pjesa kryesore e një pajisjeje, në të cilën kapen a mbërthehen pjesë të tjera më të vogla; skeleti i diçkaje, ajo që përbën bazën e diçkaje. Trupi i vidhës. Trupi i plugut. Trupi i aeroplanit (i anijes). Anije e mbytur me trup e mall. Trupi i motorit (i tornos). Trupi i kitarës. Zanore (bashkëtingëllore) në trup të fjalës (gjuh.).
5. gjeom. Pjesë e hapësirës që kufizohet nga të gjitha anët me faqe të rrafshëta ose të përkulura. Trup gjeometrik. Trup konik (piramidal). Vëllimi i trupit.
6. përmb. Grup njerëzish, që kanë punë të njëjtë a detyrë të përbashkët dhe që përbëjnë një kolektiv, një administratë, një institucion etj. Trupi diplomatik (dipl.) përfaqësuesit e shteteve të huaja të akredituar në një shtet. Trupi gjykues (drejt.) kryetari i gjyqit së bashku me anëtarët. Trupi mësimor (pedagogjik) tërësia e arsimtarëve të një shkolle, të një fakulteti etj. Trupi mjekësor mjekët.
7. Kërcu. U ul në një trup dhe nisi të flasë.
8. fig. Fanellë leshi (pambuku) që që vishet në mish; gjokshar. Mbante trup leshi edhe në mes të korrikut.
✱Sin.: qenie, send, lëndë, organizëm, shtat, kurm, trupth, bojë, japi, trupak, trupës, trung, cung, kërcu, skelet, shtatfanellë, gjokshar.
♦ Dola nga *rrobat e trupit. M’u drodh *këmisha (në trup, në shtat). Hahet me *rrobat e trupit (dikush) keq. Më ha trupi (për punë) nuk rri dot ndenjur, dua të gjej diçka për të punuar, jam mësuar me punë e s’më rrihet në një vend; më hanë duart. Janë dy trupa e një shpirt duhen shumë njëri me tjetrin, nuk ndahen kurrë nga njëri-tjetri; janë dy kufoma e një shpirt. Lëshon trup (dikush) rritet, zgjatet mjaft; hedh (lëshon) shtat. S’mban (gjë) në trup (dikush) është i hapur, është i çiltër, nuk mban të fshehta, është i sinqertë. E mban mbi trup (diçka) i bie përsipër një barrë e rëndë, rëndon diçka mbi të; e ka e ngarkesë të tepërt, që i sjell vështirësi a pengesa; e mban mbi supe; e ka mbi shpatulla. M’u ngjeth (m’u rrëqeth) trupi (shtati) u shqetësova shumë, u trondita; m’u ngjeth (m’u drodh) mishi. M’u ngjit *këmisha pas trupit (në trup). S’i ngjitej *leckë në trup (dikujt). Trupi *boçkë e mendja lomçkë mospërf. Trup i huaj dikush a diçka që nuk pajtohet me mjedisin ku është dhe që pengon punën ose zhvillimin e përgjithshëm; mish i huaj. Trupi (shtati) pyll e mendja fyell shumë i zhvilluar nga trupi, por i lehtë nga mendja; i rritur, por i papjekur; ka marrë sokakun (dikush). Me trup e me zemër i tëri, plotësisht; me të gjitha energjitë, pa u kursyer; me gjithë shpirt (zemër).