FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

A pj. 1. Përdoret në fillim të një fjalie pyetëse për të shquar më shumë pyetjen më së shpeshti në një fjali pyetëse retorike për të përforcuar pohimin, mohimin a dyshimin. - A do të ma thuash? - A po më dëgjon? - A e ke harruar? - A je mirë? - A mos e di? - A thua? - A ka gjë më të bukur? - A s’ke dyshuar ti? - A do të vijë ajo kohë? - A je, si je? pyetje që përdoret në vend të përshëndetjes, kur takohen dy veta.
2. Përdoret në krye të njërës prej dy fjalive pyetëse të zhdrejta, kur e dyta lidhet me lidhëzën veçuese «apo», për të theksuar kundërvënien e veprimeve. A u shtrua ajo çështje apo u la për më vonë? - Shih a u kthyen fëmijët apo do të vonohen si mbrëmë?
3. Përdoret zakonisht në fund të një fjalie pyetëse, që shpreh habi, ironi, qortim, zemërim, tallje, miratim etj. - Nuk e solle, a? - Po largohet, a? - S’e dashka, a?
4. Përdoret zakonisht në fillim të fjalisë për të theksuar përçmimin, talljen ose ironinë; ama. - A, trimi qenka! - A, ç’qenka bërë për qortim! A thua se ... sikur.

A pasth. 1. Përdoret për të shprehur habi kur gjendemi para një të papriture; ah. - A, kush na erdhi!
2. Përdoret për të theksuar shprehjen e ndjenjave: gëzim, kënaqësi, dëshirë, miratim etj.; ah. - A, sa e bukur qenka!
3. Përdoret kur shprehim zemërim, urrejtje, qortim, dhembje, keqardhje etj.; ah. - A, sa më bezdis! - A, ç’pikëllim kishte ai!
4. Përdoret për të shprehur mospërfillje, ironi, qesëndi ose kundërshtim, pakënaqësi për dikë a diçka që nuk e miratojmë. - A, mos e thuaj! A, po, ai nuk e pranon gabimin! - A, këtë zgjodhe ti!
5. Përdoret kur i drejtohemi një njeriu zakonisht të afërt a të njohur, me fjalë a shprehje të ngjyrosura emocionalisht. - Mirë, o fatbardhë! Ç’u the, a ua mbylle derën! - Ah t’u bëfsha kurban!
6. Përdoret edhe në rastet kur kujtohemi papritur për diçka gjatë bisedës me dikë; aha. - A, po, më ra ndërmend!

AMFIBOLÍ,~A f., libr. 1. Të qenët i dykuptimshëm, i paqartë, ambigjen.
2. gjuh., poet. Figurë stilistike me kuptim të dyfishtë; dykuptimësi poetike, lojë fjalësh, ironi. Amfiboli sintaksore. Amfibolia leksikore (frazeologjike). Amfiboli enigmatike.
✱Sin.: dykuptimësi, dymendimësi, pakuptimësi, paqartësi.

ANÍ pj. Përdoret zakonisht përpara disa përemrave e ndajfoljeve, për të treguar me ironi dikë a diçka që nuk besohet se mund të jetë i tillë a e tillë ose që shihet me mospërfillje; edhe, pale. - Ani kush! - Ani qysh! - Ani ti! - Ani si! - Ani kur! - Ani, ajo!

FÁRË mb., fig., bised. 1. Që është shumë i mirë, aq i mirë (vihet para emrit). Ai farë djali! Ajo farë vajze! Ai farë burri!
2. Përdoret së bashku me emra për të shënuar njerëz ose sende me mospërfillje, me përçmim, me përbuzje, me ironi etj. Ai farë shkrimtari. Mos u mërzit për atë farë njeriu!

FAT,~I m. sh. ~E, ~ET fet., filoz. 1. Fuqi e panjohur, që besohet se përcakton në mënyrë të pashmangshme ecurinë e jetës së njeriut ose rrjedhën e ngjarjeve. E la në mëshirë të fatit (dikë a diçka).
2. Gërshetim rrethanash a lidhje ngjarjesh të rastit në jetën e njeriut; rrjedhë ngjarjesh që mbarojnë me një fund të kënaqshëm; mbarësi (edhe në njësi frazeologjike). E solli fati. Është me fat. Për fat të mirë fatmirësisht. Për fat të keq fatkeqësisht. Fat i bardhë.
3. E ardhmja e dikujt a e diçkaje. Nuk dihet se si do të jetë fati i tij. Fati i njeriut. Kujdesem për fatin e fëmijëve.
4. Pjesa që i takon dikujt për të marrë. Iu bë fat i erdhi diçka e mirë.
5. Bashkëshort; bashkëshorte. E mori për fat u martua. Fati i parë është i mbarë (fj. u.).
✱Sin.: e shkruar, e thënë, orë, rrisk, rrësk, kësmet, nafakë, baft, yll, e ardhme, ogur, short.
♦ Më bëhet fat (diçka) më vjen diçka e mirë, zakonisht vetë e pa e pritur; arrij të kem diçka që më pëlqen; më ecën fati (për diçka); më bëhet kësmet vjet. Më ka buzëqeshur fati më ka ecur mbarë në jetë; kam parë ditë të mira; më erdhi papritur një e mirë e madhe. I doli fati (dikujt) e gjeti bashkëshortin, u fejua a u martua (zakonisht për vajzat); i doli kësmeti vjet.; i doli asi thjeshtligj.; kund. iu thye fati. Më ecën fati (për diçka) më shkon gjithnjë mbarë, kam fat gjithnjë, jam me fat; më bëhet fat (diçka). Për fat të keq fatkeqësisht, mjerisht; kund. për fat të mirë. Për fat të mirë fatmirësisht, lumturisht; kund. për fat të keq. Për *ironi të fatit iron. libr. E ka fatin me *barrë (dikush). E ka lënë në *dorë të fatit (dikë a diçka). E lë në *mëshirë të fatit (dikë a diçka). Rrota e fatit ngjarjet e paparashikuara në jetën e njeriut. Çast që vendos fatin, çast i pashmangshëm, i paracaktuar. Iu thye fati (dikujt) u nda nga burri; nuk u lidh dot me një burrë, nuk u martua dot me të; iu prish fejesa (zakonisht për vajzat); kund. i doli fati.

HË,~NI pasth., bised. 1. Përdoret kur duam të nxitim dikë për një veprim, kur duam t’i japim zemër dikujt etj. dhe i përgjigjet kuptimit të fjalëve “jepi!, forca!, nisja!”. Hë, fol! Hë de, fillo tani! Hë, se e bën ti! Hë, djalë i mbarë, shko tani! Pa hë, na e trego tani! Hë, edhe pak! Hëni more! Po hëni de, se na zuri nata!
2. Përdoret për të forcuar një urdhër a një qortim. Hë, ulu tani! Hë, rri këtu! Hë, mos fol! Hë, mos luaj nga vendi! Hë, mos çaj kokën! (bised.)
3. Përdoret kur shprehim habi, zemërim, kënaqësi a pakënaqësi ose një ndjenjë tjetër (ironi, tallje, mospërfillje etj.) për dikë a për diçka. Hë, ç’paska qenë ai! Hë, po të më bjerë në dorë edhe një herë. E po, hë de, këtë doja unë. Hë, kur të vij këtu do ta rregulloj mirë! Hë, se e di unë! Hë, sa mirë ta bëri! Hë ç’ngatërresa më ka nxjerrë! Hë, s’të pëlqeu?! Hë, ç’na the! Hë, mos u tall! Hë, më qafsh!
4. si pj. Përdoret në fjalitë pyetëse për të përforcuar pyetjen; përdoret kur bëjmë një pyetje me njëfarë dyshimi, habie etj. Hë? Si the? Hë, e more? Hë, si të doli? Ç’u bëre de, hë? Pse me shikon kështu, hë? Të vjen keq, hë? Nuk do, hë? Hë pra, ç’kërkon? Po ti, pse i mban anën, hë?
5. Përdoret për të forcuar një mohim a një kundërshtim, kur ngulim këmbë për diçka etj. S’dua të vete, hë! Nuk e bëj, hë! S’vij me ty, hë! Për inatin tënd, hë!
6. si pj. Përdoret kur shprehim një veprim që shtyhet, që pritet të ndodhë nga dita në ditë a nga një çast në tjetrin; përdoret kur shprehim një veprim që mezi bëhet. Hë sot, hë nesër. Hë ta hap këtu, hë ta kap atje. Hë të bjerë andej e hë të bjerë këtej. Hë aty, hë këtu.
7. si ndajf. Përdoret e përsëritur me kuptimin «ca nga ca» (sidomos në tregimet e përrallat popullore). Hë, hë, arritën. Hë, hë, shkuan vite.
8. si lidh., krahin. Ose... ose, ja... ja. Hë e bëka, hë s’e bëka, ata nuk e besojnë më. Hë vjen, hë nuk vjen, ai duhet lajmëruar.
✱Sin.: jepi, forca.

HËM pasth., bised. 1 Përdoret kur shprehim zemërim, pakënaqësi, mosbesim, dyshim ose ironi për një njeri ose për veprimet e tij. Hëm! Kërkon të ikë prej këtej! Hëm! Dhe më qortojnë për këtë gjë. Hëm! Qenke edhe brisk nga goja! Hëm, e di unë ç’do ti!
2. Përdoret kur shprehim vështirësinë që ndiejmë për të bërë një punë ose kur shprehim gjendjen e pavendosur përpara se t’ia nisim diçkaje. Hëm! Si t’ia bëj? Hëm, s’kam si ia bëj kësaj pune.

IRONÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Tallje (për dikë a për diçka) që bëhet në mënyrë të hollë e të mbuluar, duke folur gjoja me gjithë mend; qesëndi. Ironi e fortë (therëse, keqdashëse). E kuptoj ironinë. Flet (qesh) me ironi. Godet me ironi.
2. let. Figurë stilistike, me anë të së cilës shkrimtari, duke u dhënë fjalëve, shprehjeve etj. një kuptim të kundërt nga ai që kanë në të vërtetë ose duke bërë sikur pranon të kundërtën e asaj që mendon, përqesh e vë në lojë dikë a diçka. Përdor ironinë.
✱Sin.: qesëndi, tallje, përtallje, përqeshje.
♦ Për ironi të fatit iron. libr. për diçka që nuk pritej e as që mund të mendohej, që vjen fare e rastit dhe e pagjasë ose e kundërt me atë që duhej të ndodhte.

IRONÍK,~E mb. 1. Që ka ironi, që shpreh ironi. Buzëqeshje ironike. Vështrim ironik. Me fjalë ironike.
2. Që flet e sillet me ironi, që e ka zakon të qesëndisë. Njeri ironik. Është ironik.
✱Sin.: qesëndisës, tallës.

IRONIKÍSHT ndajf. 1. Me ironi. I foli ironikisht.
2. Për ironi. Ironikisht, nuk ndodhi si the ti.

IRONIZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur ironizoj ose kur ironizohem.
2. Përdorim i ironisë, vënie në lojë me ironi. Ironizim i situatës.

►IRONIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Bën dikush ironi me mua, më tall e më në lojë.
2. vetv., vet. v. III Bëhet ironi me dikë a diçka. S’mund të ironizohet me gjithçka.
3. pës. e IRONIZÓJ.

IRONIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Bëj ironi me dikë a diçka; e tall hollë a e vë në lojë. Ironizoj publikisht. Ironizojnë njëri-tjetrin.

NA 1. Trajtë e shkurtër e përemrit vetor NE në rasat dhanore e kallëzore. Na dha një lajm të mirë. Na dha librat. Na jep zemër. Na shkaktoi shumë probleme. Na dha të drejtë. Na gëzoi pa masë.
2. Përdoret në rasën dhanore për të shprehur një farë qëndrimi të afërt të folësit ndaj asaj që ndodh, për të përforcuar shprehjen e veprimit ose për ironi. Na ishte ç'na ishte. Na shkon aty një plak (folk.). Na u kthye dimri. Pa shiko ç'na qenka!

PËRTHIKSHMËRÍSHT ndajf., libr. Si i ndarë me thikë, qartas, dukshëm. Është përshkruar përthikshmërisht me ironi.

QESTÍ,~A f. sh. ~, ~TË Qesëndi. Foli me qesti.
✱Sin.: shpoti, shpotitje, ironi, tallje, përqeshje.

QESËNDÍ,~A f. sh. ~, ~TË Qëndrim tallës që shprehet me fjalë thumbuese, shpoti, ironi; tallje e hollë. Foli me qesëndi. E vështroi me qesëndi.
✱Sin.: romuz, shpotitje, qesti, përqeshje, thumb.

SARKÁZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT 1. vet. nj. Ironi therëse dhe e hidhur, e shprehur me urrejtje a me përbuzje. Sarkazëm i hidhur. Tregimet e tij ishin plot sarkazëm. Kur do, shprehet me sarkazëm.
2. Fjalë ose shprehje, që thuhen me ironi therëse e të hidhur. I përgjigjet me sarkazma. Nuk ishte vendi për sarkazma të tillë. Nuk dinte të fliste pa sarkazma.

SATÍR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Ironi e hidhur, therëse e fshikulluese, qëndrim që shpreh një ironi të tillë. Përdor satirën. Bën artikuj me satirë. Nuk e kuptonin satirën e hollë.
2. let. Vepër letrare ose shkrim, që fshikullon me anë të ironisë së hidhur e therëse dhe të sarkazmit të metat, veset dhe anët e tjera të dobëta të njerëzve a të shoqërisë; vet. nj. gjinia letrare që përfshin këto vepra; tërësia e veprave satirike të një autori. Satirë e mprehtë që sjell risi. Satirat e Çajupit. Shkroi një satirë që përshkruan politikanët e kohës.