FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ACÁR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. vet. nj. Të ftohtë i madh, i thatë e me ngricë. Acar i ashpër (i egër). Acari i fillimdimrit (i fundshkurtit). Filloi acari. Na zu acari.

2. kryes. sh. Të ftohtët e dimrit, ngricat. I përballuam acaret. Kungujt ruhen për acare.

3. fig., vet. nj. Ashpërsi, zemërim, egërsi, vrazhdësi, zemërim, pezmatim, irritim, tendosje. Sillet me acar. Foli me acar. Fjalët me acar.

4. fig., vet. nj. Frikë që të ngrin zemrën, drojë, tutë, trembje, shqetësim. I hyri acari në shpirt. Nuk i hiqej acari nga koka. Rrinte me acar në zemër.

✱Sin.: acari, acarim, acarimë, të ftohtë, akull, akullimë, akullirë, ngricë, fraq, cegëm, cingërimë, thëllim, athëtimë, fërfëllizë, cakërri, cikne, cikë, cingor, avër, ftigë, babaraqe.

AKÁNT,~I m. sh. ~E, ~ET arkit. Formë e stilizuar e gjethes së akantës (dashtrës) në arkitekturën klasike greke, si element dekorues në kapitelet dhe në kolonat e Korintit, që hyri në artin romak e në shekujt e mëvonshëm, sidomos në stilin barok. Akantet e shtyllave të Dioklecianit.

AKSHÁM,~I m., vjet. 1. Mbrëmje. U bë aksham. Hyri (ra) akshami. Aksham i qetë. Në aksham më të ngrysur. Pas (para) akshamit. Lule akshami (bot.).
2. fet. Lutja e mbrëmjes, që bëhet nga myslimanët sipas fesë islame. Koha e akshamit. E fali akshamin. Falnin akshamin.
✱Sin.: mbrëmje, muzg, ngrysje, gjysmerrësirë.

ÁMBULL,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Arë e korrur, që lihet për një kohë si kullotë, arë e korrur që mbillet përsëri me një bimë tjetër; hamull, hamullore. Shkrifëruan ambullat. Mbollën ambullat prapë me grurë. Mos hyr ambullave se gërvishtesh.
2. fig. Fushë a arë pa krye. Hyri ambullave hyri ferrave, hyri në një bisedë pa krye, hyri lakrave.
✱Sin.: hamalle, hamullore, stërnishtë, sernishtë.

ANGÓN/Ë,~A f., krahin. Kënd; vend i skajuar a i mënjanuar; vend i qetë, i rehatshëm. Rrinte në angonë. Angona e çatisë. Zuri angonën. U rehatua në angonë. Hyri në angonë.
✱Sin.: kënd, qoshe, cep, skaj, skutë.

ARARÉT,~I m. sh. ~E, ~ET Gjendje e parehatshme e njeriut kur ka shqetësime trupi (kruajtje nga puçrrat ose nga kukunjtë); siklet. I hyri arareti në krye. Kam një si araret.

ARBAÍN,~I m., krahin. Gjysma e parë e dimrit (22 dhjetor deri më 30 janar). Iku arbaini, hyri hamsini. Mos lyp dredhëza në arbain kur kërkohet diçka në kohë jo të duhur. Si diell arbaini diell i ftohtë. Si lule arbaini e ndjeshme, e lëndueshme, e paqëndrueshme. Na zuri arbaini (të ftohtët).
✱Sin.: acar, fraq, cingërimë, thëllim.

ARGÁSH,~I_II m. sh. ~E, ~ET krahin. Vathë e ngrehur në shtrojerë. Argashi i dhenve (i dhive, i lopëve). Hyri në argash. E ndau nga argashi.

ASISTÉNT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ndihmëse e një profesori universitar, e një mjeku, e një inxhinieri etj. Asistente e profesorit. Mjeke asistente.
2. Titulli fillestar i atij ose e asaj që merret me punë mësimore në një shkollë të lartë a në një universitet; ajo që mban këtë titull. Asistentja hyri në sallë me regjistër.

AUTORIZÚAR (i, e) mb., drejt. Që ka autorizim ose miratimin ligjor për një veprim, që ka marrë lejen ose fuqinë zyrtare për të kryer një veprim ose për të marrë një vendim në emër të dikujt tjetër. Person i autorizuar. Dokument i autorizuar. Një grua e autorizuar. Agjenci e autorizuar. Personi i autorizuar hyri në zonën e ndaluar. Inspektori i autorizuar kreu kontrollin sipas rregullores.
✱Sin.: i ngarkuar, i lejuar, i mundësuar.

BABËZÍ,~A f. 1. Të qenët i pangopur, grykësi e madhe, pangopësi; lakmi e pashuar. I hyri babëzia. Ishte bërë babëzi. Nuk ngopej nga babëzia. E ka zënë babëzia (dikë) ha e pi shumë; lakmon tepër.
2. Zi e madhe, varfëri e mjerim; fatkeqësi e rëndë. I solli babëzi. E mbuloi babëzia. Dolëm nga babëzia. Fjalët e shumta janë babëzi. (fj. u.). Zia bie babëzi. (fj. u.).
3. bised. Njeri i babëzitur; llupës, lakmitar, thes me dy gryka. Ishte bërë babëzi.
✱Sin.: babëzitje, grykësi, llupësi, pangopësi, makutëri, lakmi, shtirë, tamah, neps, ladutëri, lakutëri, shtirë, llupës, llufitës, llupash, hamës, fytmadh, gopç, lakmitar, barkmadh, barkaç, barkashor, gushëmadh, gushëshpuar, vampir.
♦ I ka hyrë babëzia (dikujt) shih i ka hyrë zia (dikujt).

BALÉT,~I m. sh. ~E, ~ET art. 1. Arti i valleve me figura që luhen në skenë nga disa valltarë. Baleti shqiptar. Balet kombëtar. Balet klasik. Balet në akull. Balet në ujë. Teatri i Operës dhe i Baletit. Shfaqje baleti. Trupa e baletit. Shkollë baleti.
2. Pjesë teatrore me valle e me lëvizje të figurshme, e cila shoqërohet me muzikë; muzika që shoqëron këtë pjesë. Balet me një akt. Baleti “Cuca e maleve”. Pjesë të zgjedhura nga baletet. Muzikë baleti.
3. bised. Institucioni i artit të valleve me figura; ndërtesa e këtij institucioni; trupa që luan në skenë valle me figura. Punon në balet. Hyri në balet. Turneu i baletit.

BÁLEZ,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. Baldosë. Hyri baleza në arë e na bëri zarar.
2. Zog i zi me balë të bardhë në kokë. Baleza është më e vogël se rosa.

BALLAFÁQAS ndajf. Ballafaqe. Flas (dal) ballafaqas. Hyri në shtëpi ballafaqas. Ia tha ballafaqas të vërtetën.

BAM ndajf., bised. Befas, papritur, papandehur; menjëherë, pa i lënë kohë; drejtpërdrejt, copë, shkoqur. E qëlloi bam. Hyri bam. Ia tha bam.

BARONÍ,~A f., hist. 1. Nënndarje administrative e kontesë ose feudi nën sundimin e një baroni. Zotëronte një baroni. Shumë baroni u bashkuan për të formuar mbretëri.
2. Gjendja ose të qenët baron (titulli). Hyri në baroni. U ngrit në shkallën e baronisë. E trashëgoi baroninë nga babai. Nuk e gëzoi shumë baroninë.
3. përmbl. Tërësia e baronëve. Baronia e kontesë. Baronia franceze. Në kuvendin mesjetar të baronisë.

BASHKËGJAKËSÍ,~A f. 1. veter. Kryqëzimi i kafshëve të një gjaku brenda po asaj tufe.
2. libr. Lidhje gjaku ndërmjet banorëve të një fshati, të qenët të një gjaku a të një fisi me të tjerë. Hyri në bashkëgjakësi. Raste të bashkëgjakësisë.

BAÇÍC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. 1. Gruaja që merret me përgatitjen e bulmetit, bjeshkëtare, bulmetore. Baçicë stani. Ku mblidhen shumë baçica, djathi mbetet pa u zënë. (fj. u.). Kush e ka nënën baçicë, s’e ha bukë thatë. (fj. u.).
2. arb. Amvisë, zonja e shtëpisë. Hyri macja e bëri baçicën hyri macja e u bë zonjë shtëpie. Ka ndërruar baçica ka ndërruar puna, janë të tjerë njerëz. Baçica e mirë - nderi i konakut. (fj. u.).
✱Sin.: amvisë, bjeshkëtare, bulmetore.

BEDÉL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. hist. Ai që shkonte në vend të një tjetri në ushtri ose në një punë të detyruar kundrejt një pagese. Bedel në ushtri. Dërgoi (vuri, pagoi) bedel. Shkoi (hyri) bedel. Punoi bedel. Bedel në Qabe ai që shkon si mëkëmbës në pelegrinazhin e Mekës a të Medinës në vend të ndonjërit, i cili nuk është në gjendje të mirë shëndetësore ose për shkak të moshës së thyer, duke ia paguar të gjitha shpenzimet.
2. keq. Ai që bën një punë në vend të një tjetri, i cili e ka për detyrë; ai që bën a pëson diçka në vend të një tjetri kur nuk duhet. S'bëhem bedel i tjetrit. Sjellje bedeli. Nuk pranon bedelë. - S'ka bedel sot! - Nuk ju jap bedelë për ta. I biri kishte shkuar bedel. S’desh të shkonte bedel.
3. hist. Taksë që paguhej në kohën e pushtimit turk nga meshkujt myslimanë për të zëvendësuar shërbimin ushtarak, asqerie; pagesë që jepej në vend të punës së detyrueshme. Bedeli i rrugës. Taksa e bedelit. Të hollat e bedelit. Paguanin bedelin.

BÉFAS ndajf. Në mënyrë të papritur dhe të menjëhershme; befasisht, papritur. Erdhi (hyri, iku) befas. Sulmoi befas. Vdiq befas. U zbeh (u skuq) befas.