FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANAMÉNDUR (i, e) mb. Që është me dy mendje, i mëdyshur; i pasigurt. Njeri i anamendur. Duket i anamendur. Hapa të anamendur.
✱Sin.: i mëdyshur, i hutuar, i hutueshëm, i dymendjesh, i pasigurt, i papërcaktuar.

ANDRALLÓSUR (i, e) mb., bised. 1. Që është i mbytur nga andrallat, që ka plot telashe; që i vjen mendja rrotull nga kokëçarjet. E shikoj të andrallosur. Gjendje e andrallosur.
2. Që i merren mendtë, që e zë marramendja. Ishte andrallosur shumë. Mendime të andrallosura.
✱Sin.: i trullosur, i hutuar, i shastisur, i habitur, i vërdallosur, i turbullt.

ANDRRAMÉND ndajf. Si andrramend, si pa mend, si i hutuar, hutimthi. Eci andrramend. Rrinte andrramend.

ANDRRAMÉND,~E mb. 1. Që është i përhumbur, i turbulluar, i hutuar. Plak andrramend.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

BABÍTUR (i, e) mb. I trullosur, i hutuar, i çakërdisur. Në gjendje të babitur.

BATALLÚAR (i, e) mb., bised. 1. I prishur e i papërdorshëm. Vegla të batalluara.
2. Që ka mbetur pa punë ngaqë s’ka mjetet e duhura.
3. fig. I hutuar, i shastisur, i çoroditur; që e ka humbur toruan, me mendje të çakërdisur. Njeri i batalluar.
4. Që është i vonuar për një punë a për diçka tjetër.

BATHÚQ,~E mb. [lexo: BAT-HÚQ] 1. I hutuar; që e ka humbur toruan, hutaq, i shastisur, i përhumbur. Djalë bathuq.
2. Që harron shpejt, harraq, harrestar.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit.
✱Sin.: i habitur, i shastisur, i përhumbur, i harruar, i çakërdisur, i trullosur, i trallisur, hutaq, matuf, shapakot, galakuq, mendjehumbur, shushavel, shushkë.

BEFASÚAR (i, e) mb. 1. I habitur shumë nga diçka e papritur. Më shihte i befasuar. Jam ende i befasuar.
2. I kapur në befasi; që është gjendur i papërgatitur për diçka. U gjend i befasuar. Ngrinë si të befasuara nga thirrjet e nënës. Mbeti i befasuar nga kjo skenë.
✱Sin.: i habitur, i çuditur, i mahnitur, i çmeritur, i hutuar, i shastisur, i nemitur, i topitur.

BOSH ndajf., bised. 1. Zbrazur, pa njeri a pa gjë tjetër brenda; pa gjë në duar; kund. plot. Solli një enë (një kuti) bosh. Erdhi me duar bosh. Mbeti vendi bosh. U kthye bosh. E kishte barkun bosh s’kishte ngrënë asgjë, ishte i uritur. E kishte shtëpinë bosh. E kishte xhepin bosh. E shkrepi pushkën bosh. E bëri bosh e zbrazi, ia hoqi gjërat që kishte brenda. E la bosh. Është bosh në shtëpi. Më mirë djepi bosh se shejtani brenda. (fj. u.). Kush hedh këmbën bosh, bie përposh. (fj. u.). Një ditë mbetet barku bosh dhe tërë jetën s’e harron. (fj. u.).
2. Pa ngarkesë, pa kryer punë të dobishme ose pa plotësuar qëllimin për të cilin bëhet. Lëvizje bosh. Goditje bosh. Rrotullohet bosh. Makina punonte bosh.
3. fig. Kot, humbur, huq, pa dobi, pa vlerë; pa kuptim. Rri bosh. Flet bosh. I shkoi (i vajti) puna (mundimi) bosh. E bëri rrugën bosh. I shkoi fjala bosh. Krevati mbeti bosh. I ziu bosh u ndodha, / Të flisja më merrej goja. (folk.). Në mendje bosh e në fjalë fushë. (fj. u.).
✱Sin.: zbrazët, zbrazur, lirë, tytë, fyell, firë, dakull, kot, humbur, dëm, humbazi, batall, fuq, kuturu, badihava, qyl, veresie, sallamatas, huq.
♦ Me *barkun bosh (të zbrazët). Ta bën fjalën bosh (dikush) nuk ta pranon, nuk e merr parasysh, të hedh fjalën poshtë. Me *duar bosh (zbrazur, thatë). E ka kokën (kryet) bosh (dikush). 1. Nuk i vjen asnjë mendim në kokë; është i hutuar e nuk di ç’të bëjë; nuk i punon truri (dikujt); është mizë pa kokë (pa krye). 2. Nuk di gjë fare, nuk ka mësuar asgjë, është i paditur; s’ka tru; s’ka tru (në kokë); është poç nga koka (nga mendja); është trokë nga mendja; është trëndelinë (nga mendja); kund. e ka kokën (kryet) plot. S’i mbetet luga bosh (dikujt) s’mbetet pa ngrënë, ka kurdoherë diçka për t’u ushqyer; s’i thahet luga. *Misër në thes e tenxheret bosh (dikush) iron. U ndodha (më zuri) bosh isha i papërgatitur para diçkaje të papritur, nuk dita si të përgjigjesha a si të veproja në një rast të vështirë; u kapa në befasi; s’e kisha në dorë veten. I shkoi fjala bosh (dikujt) nuk ia plotësuan kërkesën, ankesën etj.; nuk ia arriti asaj që kërkonte, nuk i shkoi. Me *xhepin bosh (zbrazët).

BÚSULL,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vegël e përbërë nga një kuti e vogël, e rrumbullakët dhe e mbuluar me xham, e cila ka një fushë të shkallëzuar dhe një gjilpërë magnetike që tregon gjithmonë Veriun dhe që përdoret për t’u drejtuar sipas pikave të horizontit ose për të matur këndet e drejtimit. Busull detare (për lundrim). Busull magnetike. Busull gjeologjike (topografike, ushtarake). Busull europiane (kineze). Shigjeta e busullës. Busull xhepi. Dylbi me busull. Busull meteor. Rrip dore me busull. Drejtohem me busull.
2. fig., lart. Njeri i zoti, i mençur e i ditur, që vihet në krye të të tjerëve dhe i mëson si të veprojnë; udhërrëfyes. Busull e pagabueshme. Busull e besueshme. Busull drejtuese. Një skuadër futbolli pa “busull”. Idetë e rilindësve ishin busull për lëvizjen kombëtare. Busulla e civilizimit. Busull morale.
✱Sin.: udhërrëfyes, udhëheqës, mësues, pishtar, fener.
♦ E humb busullën nuk orientohem dot, nuk di ç’të bëj e nga t’ia mbaj; jam krejt i hutuar, nuk kuptoj asgjë; nuk jam më në gjendje të gjykoj drejt; nuk di ç’të them a ç’të bëj, shastisem; e humb fillin; më humb filli (i lëmshit); e humb toruan; e humb vulën; më bëhet mendja ujë; jam (bërë) fare.

CAPARÚAR (i, e) mb. Që është caparuar, i hutuar. Vështrimi i caparuar.
✱Sin.: i shastisur, i përhumbur, i trullosur, i çakërdisur.

CEPMPRÉHTË mb. Që ka cepin a majën të mprehtë. Mbi armikun e hutuar nga e papritura ra një breshër heshtash, shigjetash e rrofatash cepmprehta.

DAFURRÚAR (i, e) mb., krahin. 1. Që kërkohet me rrëmujë, me ngut e pa sistem nëpër shtëpi; i rrëmujshëm, i ngatërruar. Gjë e dafurruar.
2. I pështjelluar, i koklavitur, i çakërdisur. Bisedë e dafurruar.
3. I shprushitur, i shpuzitur. Zjarr i dafurruar.
✱Sin.: i rrëmujshëm, i pasistemuar, i çrregullt, i ngutshëm, i nxituar, i hallakatur, i çoroditur, i tollovitur, i ngatërruar, i pështjelluar, i koklavitur, i kokolepsur, i çakërdisur, i shpërndarë, i hutuar, i turbulluar, i trullosur, i shastisur, i shprushitur, i shpuzitur, i shpupuritur, i prushitur, i përshkënditur.

DALLDÍSUR (i, e) mb. 1. Që ka rënë në dalldi. Dëgjonte i dalldisur. Qëndroi i dalldisur. U drejtohej turmave të dalldisura prej pune.
2. Që merr guxim menjëherë e vendos për diçka; që kuturis të bëjë një punë a një veprim jo të zakonshëm, i kuturisur. Njeri i dalldisur. I dalldisur, e përfshiva në krahë, e putha me zjarr.
✱Sin.: i hutuar, i shastisur, i trullosur, i habitur, i përhumbur, i turbulluar, i kuturisur.

DELIKÚAR (i, e) mb. I hutuar; i ngatërruar.

DHÁLL/Ë,~A f. Kos i holluar me ujë. Dhallë kosi. Hante bukë misri me dhallë. Dhallë, moj e bardha dhallë (folk.). Dhalla tradicionale e gjyshes. Dhalla e freskët.
♦ M’u bë koka (mendja) dhallë nuk jam në gjendje të mendoj kthjellët, m’u prish mendja krejt, nuk e kam mendjen të kthjellët (nga fjalët, nga zhurma etj.); më janë ngatërruar mendimet e s’di ç’të bëj, s’jam në gjendje të mendoj a të dalloj diçka, jam fare i hutuar a i turbulluar; m’u bë mendja çorbë; e kam kokën çorbë; m’u bë koka (mendja) tym; m’u bë mendja hirrë; m’u bë koka daulle; m’u bë mendja (koka) llum; m’u bë mendja çarçaf; m’u bë mendja (koka) lëmsh; m’u bë koka (mendja) përshesh. U bë *lugë në dhallë (dikush) përb. E bëri dhallë (diçka) e turbulloi diçka, e errësoi; e ngatërroi keq; e bëri çorbë; e bëri llum; e bëri përshesh; e bëri lesh e li; e bëri lëmsh. Ma bëri kokën (mendjen) dhallë (dikush) më ngatërroi keq, më hutoi shumë sa nuk jam në gjendje të mendoj a të dalloj diçka; ma prishi mendjen; ma bëri mendjen (kokën) çorbë; ma bëri mendjen hirrë; ma bëri kokën (mendjen) tym; ma bëri kokën (mendjen) përshesh; ma bëri kokën (mendjen) sallatë; ma bëri mendjen çorap; ma bëri kokën daulle; ma bëri mendjen mulli; ma bëri mendjen livadh; ma bëri mendjen çarçaf; e bëri llum (dikë). Kërcen si *pleshti në dhallë (dikush). Kërkon dhallë të thartë në kollozhek (dikush) shih kërkon thana (dardha, rrush, fiq) në shënëndre (në dimër).

FANDÁKSUR (i, e) mb. I ngatërruar, i hutuar. Shikonte i fandaksur.

FILLHÚMBUR mb. Që e ka humbur fillin; i hutuar; i ngatërruar. Dukej si fëmijë fillhumbur.
✱Sin.: i hutuar, i ngatërruar.

GAJÁSUR (i, e) mb. 1. Që është gajasur, që është mekur së qari ose së qeshuri. Fëmijë i gajasur.
2. I lodhur tepër, i kapitur (nga një punë e madhe dhe e vështirë).
3. I hutuar. Njeri i gajasur.
✱Sin.: i mekur, i çmekur, i këputur, i rraskapitur.

GAXHÓRR,~E mb. 1. Që shfaq sjellje ose mënyrë veprimi të ngathët, të çorganizuar, të pavëmendshme; që duket i plogët ose i trashë në të kuptuar. Ai është pak gaxhorr.
2. Që ka sjellje naive, të hutuar ose të çuditshme, që ngjan pak qesharak në sytë e të tjerëve. E bëri gaxhorr.
3. si em. Ai ose ajo që ka këto tipare; njeri i trashë, i hutuar, i pakordinuar, që i kupton gjërat ngadalë ose reagon me vështirësi. Sillej si gaxhorr.