FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFÉKT,~I m. sh. ~E, ~ET psikol. Ndjesi e fuqishme ose gjendje emocionale që ndodh papritur, përnjëherësh dhe zgjat zakonisht shumë pak, reagim ndijor ose emocional; kompleks emocional që shoqëron një gjendje të caktuar psikike; gjendje shpirtërore e shqetësuar nga një ndjenjë e fortë zemërimi, frike, tërbimi, gëzimi, dashurie etj., që në të shumtën e herës e mund arsyen; shqetësim shpirtëror. Foli me ndjesi të fortë afekti. Ishte në afekt. Shprehu gjendje afekti. E godita në afekt.
✱Sin.: emocion, ndjeshmëri, shqetësim, mallëngjim.

AFIDAVÍT,~I m. sh. ~E, ~ET Dokument ligjor, deklaratë me shkrim që jepet në gjyq nën betim, që në të shumtën e herës përdoret për ngarkesat e mallrave (të anijeve etj.); deklaratë noteriale, dëshmi e betuar me shkrim; provë në proceset gjyqësore. Noterizova afidavitin. Afidavit me shkrim.

AKSIDÉNT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ndodhi, fatkeqësi ose rastësi e papritur dhe e padëshiruar, në të shumtën e herës me pasoja e dëme negative ose me e dëmtime fizike, materiale, mjedisore, njerëzore deri edhe vdekje, incident. Aksident i rëndë (i lehtë). Aksident rrugor (ajror, detar, nuklear etj.). Aksidente sportive. Aksident tragjik. Aksident automobilistik. Aksident zjarri. Aksidentet në punë (në shtëpi). Aksident teknik. Pësoi një aksident. Ndodhi një aksident. U dëmtua në aksident. Shpëtoi nga aksidenti. Aksidentet gjenetike (biol.).
2. libr. Ngjarje e rastit, e papritur dhe e padëshiruar, ndodhi e paparashikueshme, e paqëllimshme, rastësi. Takimi me të ishte aksident.

ANTIPTÓZ/Ë,~A f., let., stil. Figurë stilistike që përftohet me këmbimin e një rase me një rasë tjetër, në shumtën e herës për shkaqe metrike; zëvendësimi i një trajte morfologjike me një tjetër sipas afërsisë ose ngjashmërisë.

BESÚAR,~A (e) f. sh. ~A (të), ~AT (të) 1. Ajo që gëzon besimin e plotë të dikujt; besnike. Lajmëtarja dhe e besuara e Herës.
2. Ajo që është ngarkuar të veprojë me fuqi të plota në emër të dikujt. Detyrat përcilleshin nga e besuara e tij.

BËTÁJ/Ë,~A f. 1. Frikë e madhe, lemeri, datë; diçka që të ngjall frikë ose që sjell fatkeqësi. Më hyri bëtaja. Më zuri bëtaja nga frika. Gjithë tmerr e bëtajë. Syri i zi për bukuri, syri i bardhë për bëtajë. (fj. u.).
2. Zhurmë e madhe, potere, shamatë, gulm. Po bëhet bëtajë këtu. Vinte gjylja me bëtajë. (folk.). Zemra jote me majë, / Kordha jote me bëtajë! (folk.).
3. mjek., euf. Sëmundja e tokës, epilepsia, botë; sëmundje e ligë, sëmundja (ajo) e hënës, lëngata e hënës, punë e hënës, punë e herës, punë e truallit. Bar bëtaje. E nget bëtaja. E ëma i vdiq nga bëtaja. I rëntë bëtaja! (mallk.).
4. fig. Punë, veprim etj., që sjell ngatërresa, vështirësi e të këqija; bela, barrë e rëndë, kërcu mbi samar.
✱Sin.: datë, lemeri, tmerr, babaraqe, potere, shamatë, gulm.

HÉR/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. vet. nj. Kohë kur ndodh diçka. Një copë here ca kohë. Më të shumtën e herës. Një herë tjetër. Tjetër herë. Në drekë herë në kohën e drekës. S’ka ardhur hera. S’është më hera të vajtoni.
2. Copë kohe e vetme kur ndodh diçka e njëjtë me ngjarjet e tjera; pjesë kohe e barabartë me pjesë të tjera dhe e marrë si njësi matjeje për të treguar përsëritjen a radhën e diçkaje; rast, ngjarje a diçka tjetër që përsëritet kohë me kohë (zakonisht me numërorë, me përemra të pakufishëm ose me ndajfolje sasie). Hera e parë (e dytë, e fundit). Për të fundit herë. Këtë herë. Kësaj here. Një herë tjetër. Herën e fundit. Herën tjetër (e ardhshme). Çdo herë. Të vetmen herë. Më të shumtën e herëve. Një herë, dy herë, tri herë... Disa (shumë, mjaft) herë. Shpesh herë. Më shumë se një herë. Rrallë herë. Sa e sa herë shumë herë. Një herë e përgjithmonë përfundimisht, në mënyrë përfundimtare. Një herë e mirë pa i lënë gjë mangët; në mënyrë të prerë. Ndryshe nga herët e tjera. As këtë herë, as atë herë. Një herë në javë. Dy herë në muaj. Katër herë në vit. Çdo dy herë. Çdo herë që... Sa herë që... Më bie hera kam rast. Më zë hera rastis. E solli hera. Na mblodhi hera. Erdhi vetëm një herë. Bëje (thuaje) edhe një herë! përsërite! Ia kam thënë njëqind (një mijë) herë. Sa herë të duash. Mjafton (del) për katër herë. Matu shtatë herë dhe fol një herë. (fj u.).
3. Përdoret së bashku me numërorë për të shënuar shkallën a madhësinë e diçkaje, si njësi shumësie ose ndarjeje. Edhe një herë më shumë. Dhjetë herë më pak. Pagoi dy herë pagoi dyfish. Sa herë është më i madh (më i vogël?). Dy herë dy bëjnë katër (mat.).
4. vjet. Stinë. Herë e këndshme. Herë e bukur. Herët e motit. Hera e luleve.
✱Sin.: kohë, rast, radhë, stinë.
♦ U bëra edhe një herë *aq (kaq). Ka rënë (shumë herë) nga *kali (dikush). Herë pas here në periudha pak a shumë të largëta e jo rregullisht; kohë më kohë (kohë pas kohe); kur e kur. Një herë në *hënë. Një herë e mirë përgjithmonë, përfundimisht; përgjithnjë (për diçka që mbyllet a përfundon krejt). Mat shtatë herë e pret një herë (dikush) i mendon mirë gjërat, nuk ngutet, i peshon si duhet e pastaj vepron, matet mirë para se t’ia hyjë diçkaje. *Mend për tjetër herë. *Puna e herës euf. *Puna e hënës euf. E skuq të *verdhën e vezës dy herë (dikush) keq. Më zuri hera qëlloi, rastisi, ndodhi.

►KÓT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Dremit duke ndenjur dhe më varet koka hera-herës; përgjumem. Po kotej në karrige.
2. vetv. Bredh a shëtit kot, vetëm për të kaluar kohën.
3. pës. e KOT.
✱Sin.: dremit, kolovatem, përgjumem.

MPRÉHT/Ë,~I (i) m. kryes. sh. ~Ë, ~ËT (të) Njeri i mprehtë. Të mprehtët e kuptuan qysh në krye të herës. Të mprehtët kurorëzohen me dije.

MËZÓRE mb. f. Që e mban viçin të pijë më shumë se një vit, pasi nuk është mbarsur më; që e mban qumështin thuajse një vit derisa të pjellë herës tjetër. Lopë mëzore.

PÁRI (së) ndajf. 1. Në fillim, në krye të herës; nga fillimi; për herë të parë. Nuk e pa që së pari. E bëj për së pari e bëj edhe një herë nga fillimi, e ribëj. E ka së pari e ka për herë të parë.
2. Në radhë të parë, para së gjithash. Ta njohë mirë së pari, pastaj ta vendosë. Kjo duhet bërë së pari.
3. si pj. Përdoret për të shënuar pikën ose çështjen e parë që përmendim me gojë a me shkrim. Së pari...; së dyti...
✱Sin.: e para, fillimisht, sefte, njëherë, pikësëpari, njëherë.

PARËHÉRSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që është i hershëm, që është i herës së parë. Frikë e parëhershme.

PÚN/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Veprimtari e dobishme që kryen njeriu, duke përdorur forcën e vet të krahut e të mendjes dhe vegla e mjete të ndryshme, për të shndërruar natyrën sipas nevojave të veta, për të prodhuar të mira materiale, për të krijuar vlera shpirtërore a për një qëllim tjetër të vetëdijshëm; veprimtari e ndërgjegjshme prodhuese, krijuese, organizuese etj. e njeriut ose e shoqërisë dhe mënyra si kryhet kjo. Ndarja e punës (hist.). Në marrëdhënie pune. Ndjenja (edukata) e punës. Puna hap (sjell) punën po punove, të dalin patjetër edhe punë të tjera. Pa punë s’ka gunë. (fj. u.). Punën e sotme mos e lër për nesër. (fj. u.). Kalin e njeh barra, burrin e njeh puna. (fj. u.). Puna e kaut nuk ka duk, por ka bukë. (fj. u.). Pushka, sa ka grykën, aq t’i bie punët ngushtë. (fj. u.). Fjalët e mëdha - punët e vogla. (fj. u.). Bujë shumë e pak punë. (fj. u.). Puna të mëson vetë. (fj. u.). Sa të mendohet i mençmi, budallai ka mbaruar punë. (fj. u.). T’i gjesh punës njeriun e jo njeriut punë! (fj. u.).
2. Lloji i veprimtarisë a detyra që kryen çdo ditë një njeri ose një grup njerëzish në industri, në bujqësi, në shkencë a në një fushë tjetër; lloji i shërbimit që i bëhet diçkaje; mjeshtëri, zanat, profesion. Frytet e punës. Rendimenti në punë. Këngët (vallet) e punës. Paaftësi e përkohshme në punë. Aksident në punë. I ngarkuari me punë (dipl.). Zuri (gjeti) punë. E ka punën në gjak. Fjalë pak e punë shumë. Fjala fjalë e puna punë! nuk duhen ndarë fjalët nga veprat, atë që thua duhet ta bësh. Puna e mbarë! (ur.). S’i ka duk (grat) puna nuk ka ndonjë dobi nga puna e tij, i shkon puna kot. I rri punës mbi kokë (mbi krye) kujdeset shumë për punën a për një çështje që duhet zgjidhur, nuk i ndahet. S’i bën bisht punës. I shtie hile punës dikush punon me hile.
3. bised. Vendi (ndërmarrja, institucioni etj.) ku punon dikush. E mori djalin (vajzën, bashkëshorten) në punën e vet. Ku ke punën, shtro (edhe) gunën. (fj. u.).
4. Kolektivi ku punon dikush. Shokët e punës. I erdhën ata të punës.
5. Diçka që duhet bërë a duhet zgjidhur, që na shqetëson etj.; çështje; hall. Punë boshe. Punë fëmijësh (tall.). Ia mbaroi punën (dikujt) e ndihmoi për diçka. Si do të vejë kjo punë? E ndan (e këput, e pret) punën (dikush) i ka gjërat të qarta e të prera, nuk i zvarrit punët. I bie punës prapa e ndjek një çështje derisa të zgjidhet. S’të mbaron punë s’ta kryen një kërkesë, një porosi etj., s’të bën gjë. I ka punët në vijë (për fije) i ka punët fare mirë, i vete mbarë. E ka shkrehur atë punë nuk mendon a nuk shqetësohet më për diçka, ka hequr dorë. Nuk është puna ime. Nuk (më) pret puna duhet të mbarohet, të zgjidhet etj. menjëherë. Si qëndron puna? Na hapi punë. T’i vëmë kapak kësaj pune! ta mbyllim këtë çështje. I lë punët varur (dikush) i zgjat e nuk i zgjidh. S’më shpie (s’më çon) puna atje s’kam të bëj me dikë a me diçka. Ua prishi punët u hapi telashe, i pengoi. S’u nisëm dot për punë përmbytjeve.
6. bised. Shkak, arsye. Punë e pa punë me arsye e pa arsye, me shkak e pa shkak. Kësaj i thonë (kjo është) punë e pa punë të bësh punë pa nevojë e pa dobi, t’i hapësh vetes punë kot.
7. Lëvizja që bën e veprimtaria që kryen një organ, një organizëm, një aparat, një mjet etj. Puna e zemrës (e stomakut, e veshkave). Puna e orës (e motorit, e makinës). Puna e muskujve të krahëve. Regjimi i punës (së një makine) (mek.). E vë makinën në punë. E bëri gati për punë. Punë pa zhurmë.
8. Fryti i veprimtarisë prodhuese me cilësitë dhe vlerat e tij të tjera, ajo që arrin të bëjë dikush gjatë procesit të prodhimit; sendi, vegla etj. që prodhon punëtori a punonjësi; rezultati i veprimtarisë së dikujt; punim. Punë shkencore. Punë e mirë. Punë vjetore (diplome, doktorate). Punë me vlerë. Cilësia (sasia) e punës. I mati punën. Nxori punë të pastër. I mori punën në dorëzim. Kishte marrë edhe punën me vete.
9. fiz. Rezultati i veprimit të një force mbi një trup, e cila e zhvendos trupin në një drejtim të caktuar dhe shoqërohet me harxhim energjie. Punë mekanike. Njësitë e punës. Formula e punës. Treguesit e punës. Pa forcë nuk mund të bëhet punë. Harxhohet punë.
10. Gjendja, rrethanat në të cilat ndodhet dikush lidhur me diçka. E ka punën pisk (keq, mirë). Nuk i kanë punët mirë.
11. Gjendja e marrëdhënieve të dikujt me dikë. E ka punën grurë me dikë.
12. bised. Rasti. Me që ra puna. Ra puna kështu. Puna e solli që... Më ka rënë puna të dëgjoj. Puna e nxori në një fshat.
13. bised. Diçka e ngjashme me një send, lloj, farë. I ra si një punë damllaje. U duk një punë mize.
14. Gjymtyrë e disa emërtimeve të pathjeshta eufemizma për epilepsinë. Ajo punë sëmundja e tokës, epilepsia. Puna e herës sëmundja e tokës, epilepsia. Puna e hënës sëmundja e tokës, epilepsia. Puna e truallit sëmundja e tokës, epilepsia.
✱Sin.: veprimtari, profesion, mjeshtëri, zanat, çështje, dava, mesele, punim, funksion, funksionim, shërbim, veprim, vepër, punësi, rast, arsye, lloj, vend, detyrë, shërbesë, problem, telash, barrë, hall, havale, rrethanë, gjë, shkak, lëvizje, fryt, gjendje, farë.
♦ Të bën punë (të madhe) (dikush a diçka) të ndihmon shumë, të zgjidh një hall të madh, të lehtëson shumë; të jep dorë; kund. të prish punë. Si ta bjerë puna si të vijë, si të ndodhë; sipas rrethanave; me të parë e me të bërë. *Djall o punë! bised. Ma do puna jam i detyruar të veproj a të sillem në këtë mënyrë, s’mund të bëj ndryshe; është e domosdoshme, duhet; ashtu duhet. *Fjalë të ëmbla e punë të tharta. Flet puna vetë është diçka që duket qartë, s’është e nevojshme që të jepen shpjegime a sqarime. Sa për t’u gjendur (Kola) në punë iron. sa për t’u dukur që po merret me diçka, sa për të thënë që po punon, por që s’bën gjë. Nuk e ha punën (dikush) nuk është i zoti, është dembel. Më hapi punë (dikush a diçka) më solli telashe a vështirësi të paparashikuara, më krijoi kokëçarje e ngatërresa të reja; ma bëri më të vështirë a më të gjatë sesa prisja; hap (nxjerr) avaze (dikush). S’më hyn në punë (diçka). 1. S’më nevojitet, s’më vlen për ndonjë gjë, nuk më duhet. 2. S’më intereson, nuk dua t’ia di; s’është puna ime, nuk më takon mua. Nuk është punë që bëhet (diçka) është e pamundur, nuk bëhet; nuk mund ta pranoj diçka. (Është) punë e madhe (dikush a diçka) është shumë i mirë, të kënaq; është bukuri fare; për bukuri, për mrekulli, si s’ka më mirë; s’ka të sharë; s’ke ç’i thua (dikujt a diçkaje). *Kafshë pune (barre) keq. I ka punët *pus (dikush). *Kryet e punës. Të mbaron punë (dikush) të bën çdo gjë, ta plotëson një kërkesë, një lutje etj.; është i aftë e të ndihmon me dëshirë, ta kryen me siguri një porosi. Ndryshon puna është tjetër gjë; është çështje që duhet parë a duhet trajtuar ndryshe; del ndryshe diçka, nuk e kisha kuptuar kështu. *E para e punës. Nuk më pret puna nuk kam kohë, ngutem, nxitoj; nuk kam mundësi. Të prish punë (dikush a diçka) të pengon a të bën dëm, të hap telashe, ta vështirëson diçka; kund. të bën punë (të madhe). S’prish punë! s’ka gjë, s’ka rëndësi; s’ka gajle. M’u prish puna! iron. nuk ka rëndësi për mua, s’bëhem merak, s’më bëhet vonë; aq më bën!; punë e madhe (fort)! mospërf.; nuk më prishet gjiza bised. Punë boshe fjalë a veprime të kota; gjepura; diçka që s’e vlen të merresh me të. Punë ditësh shumë shpejt, në një afat të shkurtër; çështje ditësh. Punë dreqi! bised. çështje shumë e ngatërruar; telash i madh, sa s’di ç’të bësh; ngatërresë. Puna e herës euf. sëmundja e tokës, epilepsia; puna e hënës; puna e truallit. Puna e hënës euf. sëmundja e tokës, epilepsia; puna e herës; puna e truallit. Punë e madhe fort! iron. nuk ka gjë, nuk prish punë; nuk merakosem fare, nuk më bëhet vonë, nuk e çaj kokën fare; aq më bën!; m’u prish puna! iron.; nuk më prishet gjiza! bised.; batall i madh (fort)! iron.; hata e madhe fort! iron.; s’u bë nami. Punë muti vulg. gjë e ngatërruar dhe e lodhshme, diçka që kërkon mund e të sjell telashe. Punë me spec diçka që nxjerr vështirësi e kokëçarje të papritura; diçka e mprehtë me pasoja të rrezikshme. Puna e truallit euf. sëmundja e tokës, epilepsia; puna e herës; puna e hënës. I qan puna në dorë (dikujt) është shumë i ngathët e i plogët, s’është i zoti; e zvarrit punën. Qan puna për të zotin çdo punë kërkon njeriun e përshtatshëm (sidomos kur dikush është i paaftë e nuk e përballon dot një punë a një detyrë). U pa puna çdo gjë mbaroi, s’kam ç’bëj unë, jam i detyruar të veproj kështu, s’ka rrugë tjetër. Një *rrugë (një udhë) e dy punë. Shkoi në punën e tij (e saj) (dikush) euf. vdiq (për një njeri shumë të moshuar); fle gjumin e fundit; i lau hallet; iu këput peri (dikujt). Shih punën e jo gunën vlerësoje dikë sipas vlerave që ka a sipas veprave që bën dhe jo sipas dukjes a sipas fjalëve që thotë, çmoji veprat e jo fjalët; shih drithin e jo thesin. Sheh puna punën si të vijë, si të jenë rrethanat; me të parë e me të bërë. Shtrëngoi puna. 1. Duhet përfunduar a duhet zgjidhur sa më parë diçka, nuk pret më; nuk duron më. 2. Nuk mund të kalohet më si më parë, nuk është aq e lehtë, është bërë e vështirë që të arrish diçka. U trash puna u rëndua gjendja, u vështirësua biseda; u trash muhabeti, u ngritën tonet. E zuri ajo punë (dikë). 1. euf. I ra sëmundja e tokës, e zuri epilepsia. 2. U tërbua nga inati; bën si i marrë. Ka zënë punën e tij (e saj) (dikush) euf. është në prag të vdekjes, po jep frymën e fundit.

PËRGJITHËSÍ,~A f. Të qenët i përgjithshëm; tërësi. Në përgjithësi: a) në tiparet më kryesore e më të përgjithshme, në gjërat më themelore; në shumicën e rasteve, në të shumtën e herës; në vija të përgjithshme, përgjithësisht. Në përgjithësi kështu ndodh; b) në tërësi, të gjithë, pa përjashtim; duke përfshirë të gjitha gjërat e një grupi a të një kategorie; kund. në veçanti. Artet në përgjithësi dhe artet figurative në veçanti (veçanërisht); c) në mënyrë të përgjithshme; pa përmendur emra e pa hyrë në hollësira, në parim, pa u ndalur në diçka të veçantë. E them (e kam) në përgjithësi. Kritikonte në përgjithësi.

►SILUR/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR pës., vet. v. III e SILURÓJ. Marrëveshja ishte siluruar që në krye të herës.

ÇAÇAMÉR/E,~JA f., bised. Rrëmujë e madhe e shoqëruar me zhurmë, gurgule. U bë një çaçamere. E kishte dëgjuar çaçameren e herës së kaluar.
✱Sin.: rrëmujë, zhurmë, gurgule, trazirë.