FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁR/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT Tokë që lërohet dhe mbillet, tokë buke. Arë e mbjellë (e korrur). Arat e fshatit (katundit). Arë me grurë (me misër). Arë me egjër. Arë e harrur. Bimët (kulturat) e arave. Miu i arave (zool.). Lëroj (ujit) arën. Punon në arë.
♦ Arë pa egjër njeri i ndershëm, i pastër e i mirë; që s’ka asnjë ligësi në shpirt; miell pa krunde; pika e parë₂; e ka zemrën (shpirtin) qelibar (dikush). Si ara e fara mospërf. janë njësoj, nuk kanë ndonjë dallim; si njëri dhe tjetri; një bathë e një kokërr; çerep e vegsh të një dheu keq. Në arë e në vresht shih kodra pas bregut. U bëfsh si ara me grurë! ur. (për një nuse) paç shumë fëmijë, u shtofsh e u shumofsh! I bie *shiu në arë (dikujt). Bjer *shi në arën time! Eja *baba të të tregoj arat (vreshtin)! iron. E ha arën në *këmbë (pa korrur) (dikush) iron. E ha *grurin që në arë (dikush). E ha *misrin që në arë (dikush). S’hyj në arat e tjetrit nuk ngatërrohem në një çështje që i përket dikujt tjetër, s’ndërhyj në punët e një tjetri; nuk fut hundët (hundën) iron. Si *kau në arë (në ugar). I ka arat *të korrura e të shira (dikush). I kam qetë në arë (në zgjedhë) jam shumë i zënë e s’më pret puna, s’kam kohë, jam me ngut; e kam ujin në arë; i kam rrobat në finjë; e kam çerepin në zjarr. E kam ujin në *fund të arës. E kam ujin në *krye të arës. E kam ujin në arë. 1. Jam shumë i zënë, kam në dorë një punë të ngutshme, që duhet ta mbaroj shpejt; jam me ngut, nuk pres dot; i kam qetë në arë (në zgjedhë); i kam rrobat në finjë; e kam çerepin në zjarr. 2. Më vete puna mbarë, më ka duk puna; e kam ujin në krye të arës. Nuk na la *qetë në arë (dikush) iron. Ka mbetur si *kau në arë (dikush). E nget arën me tre qe (dikush) iron. hyn kot në punët e tjetërkujt; kujton se mund të bëjë më shumë sesa ka fuqi dhe mund të zgjidhë çdo gjë; i duket se mund t’ua zgjidhë hallet të gjithëve. Shkofsha në arë e mos gjetsha qetë! tall. thuhet për dikë që shtiret sikur dëshiron të punojë, por në të vërtetë është përtac dhe i shmanget punës. Nuk po të shkunden *kallinjtë në arë (diku). I tregon (i rrëfen) *babait arat (dikush) iron.

ÁRËSÚAR (i, e) mb. Që është i larguar, i mënjanuar, i hequr nga ara. Kopsht i arësuar. Tokë e arësuar.
✱Sin.: i harrur, i dëlirur, i pastruar, i qëruar.

BÍT/ËRR,~RRA f. sh. ~RRA, ~RRAT Bimë misri e vogël, që e shkulim nga ara gjatë rrallimit; harrje. Shkul bitrrat. Bitrrat ua hedhin lopëve. Mbeti bitërr nuk u zhvillua, mbeti i hollë e i dobët.
✱Sin.: harrje, harrë, e harrur, tëharrje, rrallishtë, rrallesë.

BRIZÚAR (i, e) mb. I pastruar; i qëruar.
✱Sin.: i pastruar, i spastruar, i tëharrur, i harrur, i dëlirë, i kulluar, i filtruar, i rafinuar.

HÁRRUR (i, e) mb. 1. Që është rralluar (për misrin, për bimët etj.); që është krasitur (për hardhinë, për pemët etj.). Misër (grurë) i harrur. Hardhi e harrur.
2. Që i janë hequr a shkulur barërat e këqija, që është pastruar a është qëruar nga këto barëra. Arë e harrur. Kopsht i harrur.
3. fig. Që i janë hequr pjesët e tepërta a të dobëta, që është krehur (për një vepër letrare, shkencore etj.). Punim (studim) i harrur.
✱Sin.: i tëharrur, i krasitur, i rralluar, i pastruar.

HERRTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Harrës; vegël për të harrur.

HÉRRUR (i, e) mb. Që është harrur a është tëharrur (për barishte dhe bimë).

KÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bujq. Thikë me majë të kthyer, që përdoret për të harrur hardhinë, rrushin etj.
♦ Shkojnë *hekur më kizë.

KRAHÍTUR (i, e) mb. 1. I harrur. Grurë (misër) i krahitur.
2. I krasitur. Pemë e krahitur.
3. I pastruar me fshesë nga byku (për drithin në lëmë). Grurë i krahitur.
✱Sin.: i harrur, i krasitur.

KRASÍTUR (i, e) mb. Që është krasitur; i harrur. Pemë e krasitur.
✱Sin.: i harrur, i tëharrur, i shkadhitur.

MÍELL,~I m. sh. ~RA, ~RAT 1. Pluhur i imët, që bëhet duke bluar drithin dhe që përdoret për të bërë bukë e për gatesa të tjera. Bukë me miell të bardhë (të zi, integral). Miell i hollë (i imët, i trashë). Miell gruri (misri, orizi). Marr miellin për të bërë petulla. Maja e miellit. Fabrika e miellit. Një dorë miell. Sit miellin. I butë si miell. Nuk mbahet shtëpia me miell hua. (fj. u.).
2. Pluhuri që del kur thërrmohen imët, bluhen ose përpunohen disa lëndë. Miell patatesh (salepi). Miell mishi (peshku). Miell gjaku (qumështi). Miell kockash (eshtrash). Miell druri (sharre). Miell guri (tullash). Miell bari (jonxhe, rrënjash). E bëri miell e bloi a e thërrmoi imët. I lirë në miell, i shtrenjtë në krunde. (fj. u.) nuk kursen aty ku duhet. Guri që punon shtruar bën miell të butë. (fj. u.) ai që është këmbëngulës dhe pa shumë fjalë bën punë të mirë.
3. Përdoret si pjesë e dytë në një varg emërtimesh të pathjeshta të disa kandrrave, që zakonisht ushqehen me miell: Brumbulli i miellit. Flutura (tenja) e miellit. Merimanga e miellit.
♦ U bë për ta lyer me miell (dikush) shak. Ka shumë kohë që nuk e kam takuar; nuk ka ardhur prej kohësh për vizitë a për të ndenjur dhe më ka marrë malli shumë për të; po e pres me shumë mall; më ranë sytë (për dikë); ma bëri syrin bakër (dikush); kund. nuk më preu barku (për dikë). Bën *bakllava me miell thekre (dikush). E bëri *drithë e miell (dikush). I ka rënë mielli (dikujt) është thinjur krejt, është zbardhur nga flokët. S’të bluan miell (dikush) nuk të mbaron punë, nuk të ndihmon për zgjidhjen e një problemi; nuk është i aftë për asgjë; të lë në baltë; është avull kungulli; s’lëshon gjë në brazdë; kund. të mbaron punë (dikush). Bluan miell të hollë (dikush) thotë gjëra të mençura, është i mprehtë nga mendja; pret (tjerr) hollë. *Brumë i një mielli. *Buka e një mielli. Kemi ngrënë një *hambar miell (bashkë). I lirë në miell e i shtrenjtë në krunde (dikush). 1. Harxhon pa kursim diçka të vlefshme e kursen diçka tjetër më pak të vlefshme; i lirë në djathë e i shtrenjtë në hirrë; ruan me trastë e prish me thasë. 2. Bën lëshime për gjëra të çmuara e nuk lëshon për gjëra të parëndësishme. *Majë mielli. I ka marrë era miellin (dikujt). 1. Ka humbur shumë e nuk është në gjendje të fitojë përsëri. 2. Është çoroditur e s’e mbledh dot veten; s’është mirë nga trutë; fluturon kot. I merr krundet për miell (dikush) mashtrohet lehtë e ngatërron të keqen nga e mira, nuk ndan dot të dobishmen nga e padobishmja. Marr miell hua. 1. Kam marrëdhënie të mira me dikë, jemi miq të mirë (për dy familje a për dy veta). 2. Keq. Nuk jam aq i zgjuar e nuk ia them vetë për diçka; nuk kam mendim timin të pavarur, dëgjoj e përsërit ç’thonë të tjerët; flas, mendoj a veproj siç më thotë dikush, huazoj mendimet e të tjerëve. E mbahet me miell hua (dikush) nuk ka të ardhura, është i varfër, jeton me lëmoshën e mëshirën e të tjerëve; mezi siguron jetesën. *Mi në miell. Miell pa krunde njeri i ndershëm, i pastër e i mirë; që s’ka asnjë ligësi në shpirt; arë pa e jer; arë e harrur; pika e parë₂. Miell i pasitur. 1. Diçka e cilësisë jo të mirë ose që nuk është pastruar nga lënda e pavlefshme. 2. Mospërf. Njeri (zakonisht i ri) i papjekur; kalama. Miell i një thesi njerëz të njëjtë, të njëllojtë, të një brumi; njerëz me të njëjtat veti a shije. Miell nga thesi i botës (i huaj) iron. Punë a vepër e tjetërkujt, që s’është vepër vetjake e dikujt; diçka e marrë nga të tjerët (fjalë, mendim etj.). *Sytë nga qielli e duart nga mielli. I shet krundet për miell (dikush) ta hedh, të mashtron, të jep a të thotë diçka që s’të duhet; e paraqit diçka të keqe si diçka të mirë; e shet gjizën për djathë; e shet hirrën (shëllirën) për qumësht. Shto miell e shto *ujë (dikush). Si *thesi e mielli mospërf.

PASTRÚAR (i, e) mb. Që është pastruar; kund. i papastruar, i ndotur, i fëlliqur.
✱Sin.: i fshirë, i larë, i shpëlarë, i qëruar, i kulluar, i filtruar, i rafinuar, i distiluar, i kthjelluar, i hapur, i harrur, i krahitur, i zbardhur.

SHARMÚAR (i, e) mb. Që është sharmuar, që është krasitur; i krasitur. Degë hardhie të sharmuara. Hardhi e sharmuar. Hardhitë e sharmuara kishin nisur të bulonin.
✱Sin.: i krasitur, i sharmuar, i kier, i harrur, i rralluar, i shkurtuar, i cunguar, i shkadhitur, i zhveshur.

TËHÁRRUR (i, e) mb. 1. Që është hequr, që është shkulur (një bar i keq), a që është rralluar ( nga degët e padobishme).
2. fig. Që është shkurtuar (një tekst, një artikull) nga pjesët e dobëta a të tepërta.
✱Sin.: i harrur, i rralluar, i shkurtuar, i krehur.

ÇAKÓSUR (i, e) mb. Që është krasitur (për pemët e shkurret).
✱Sin.: i krasitur, i shkadhitur, i harrur.