FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

HARTÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Pinus montana) Pishë e lartë e vendeve malore, me lëvore ngjyrë hiri në të kuqe; pisha e butë; harmoç; pisha e bardhë. Dru hartine. Shkurre hartine. Pyll hartine.

PÉLL/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET 1. Gropë me ujë shiu a me ujë që është grumbulluar në një vend ngaqë s’rrjedh, ngaqë gjen pengesë etj. Pellg i madh (i vogël). Pellg me ujë. Ra (shkau) në një pellg. Ishte bërë udha tërë pellgje.
2. Gropë e madhe, e mbushur me ujë të grumbulluar për ujitje a për qëllime të tjera; ujëmbledhës, rezervuar. Pellg artificial. Pellg për të rritur peshk.
3. Vend i thellë në det, në liqen a në lumë, thellomë. Pellg deti (lumi).
4. Sasi e madhe e një lënde të lëngët, që është derdhur a është grumbulluar mbi një sipërfaqe. Pellg gjaku. Pellg vaji. U derdh gjaku pellg.
5. gjeogr. Trevë që laget nga një lumë a nga degët e tij; tërësia e mëngëve të një lumi; sipërfaqe ku rrjedhin e ku mblidhen ujëra, burime etj. Pellg lumor.
6. gjeogr. Trevë e gjerë që përfshin një det pak a shumë të mbyllur dhe viset rreth tij. Pellgu i Egjeut (i Adriatikut, i Mesdheut).
7. gjeogr. Trevë e ulët fushore, e rrethuar prej malesh; ultësirë; rrafsh i gjerë, i rrethuar me male. Pellgu i Shkodrës. Pellgu i Korçës.
8. Vend me shtresa të pasura mineralesh a lëndësh të tjera. Pellg i pasur vajguror. Pellg nafte. Pellg qymyrguri. U zbulua një pellg i ri (i rëndësishëm).
9. keq. Mjedis a vend me njerëz të këqij a me njerëz që kanë pikëpamje të mykura e keqdashëse, që janë të shthurur moralisht etj. Pellg kriminelësh (kumarxhinjsh).
10. keq. Gjendje e keqe a e vështirë; moçal, batak. Pellg paragjykimesh. E nxori nga pellgu. Doli nga pellgu ku kishte rënë.
11. fig. Mesi, palca, kulmi (për një periudhë kohe etj.). Në pellg të dimrit.
✱Sin.: pellgore, llakë, llonxhë, ujore, bërrakë, llumë, çeptirë, gandall, zhakë, syenë, batak, pellgore, pellgaçe, hurdhë, hurdhele, gosë, gropere, ujëmbledhës, rezervuar, basen, matorik, vivar, liqen, gomën, lëmë, gropësirë, ultësirë, liman, gobellë, strum, syenë, zhakë, llogaçe, lerë, kallaçkë, rrafshulët, topil, bujanë, bunar, hurdhore, thellësirë, mbledhës, thellomë, gjol, gjolishte, gorgë, gropore, bende, hauz, moçal, amull, ballanxhë, gandall, harmoç, mes, palcë, kulm.
♦ U bë pellg. 1. (dikush a diçka). U lag shumë, u bë tërë ujë, u njom i tëri; u bë ujë; u bë qull. 2. (diku). U grumbullua shumë ujë në një vend, u baltos. 3. (dikush). shih u bë tapë (dikush). Më bëri pellg (dikush a diçka) më lagu shumë, më lagu të tërin; më baltosi; më bëri ujë; më bëri qull.

PÍSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Pinus) Dru pylli me trung të lartë e të drejtë, me lëvore të plasaritur e me gjethe halore përherë të blerta, që e ka lëndën të fortë, me rrëshirë e që digjet lehtë. Dru pishe. Hala pishe. Boçat e pishës. Rrëshira e pishës. Pyll me pisha. Mbjell pisha. Nuk pritet pisha për hala. (fj. u.).
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje pishash: Pisha ballkanike arneni. Pisha e bardhë pishë e butë. Pisha boçehalë (lat. Pinus arislata). Pisha boçemadhe (lat. Pinus coulteri). Pisha e bregut (lat. Pinus contorta) fëstëku, hormoqi, vgjeri. Pisha e butë (lat. Pinus pinea) pishë e vendeve mesdhetare, me kurorë si ombrellë e me boça të mëdha, të cilave u hahen farat, vgje. Pisha çadër (lat. Sciadopitys verticillata). Pisha degëhapur (lat. Pinus banksiana, Pinus divaricata, Pinus hudsonica). Pisha e detit (lat. Pinus maritima)) pishë e lartë e me kurorë të hapur, që rritet në vende bregdetare. Pisha dredhore (lat. Pandanus). Pisha e egër (lat. Pinus halepensis) pishë me trung të shkurtër dhe me kurorë të gjerë, që e ka lëkurën me plasa të gjata dhe që rritet në vendet mesdhetare, vgjeri. Pisha e ëmbël (lat. Pinus lambertiana). Pisha gjembake (lat. Pinus pungens). Pisha halëbutë (lat. Pinus leiophiylla). Pisha halëdredhur (lat. Pinus teocote). Pisha halëgjatë (lat. Pinus longifolia) pishë me hala të gjata e me degë të dendura, që përdoren për fshesa. Pisha e kuqe (lat. Pinus heldreichii) artini i kuq, rrobulli i kuq. Pisha halëshkurtër (lat. Pinus echinata). Pisha kalabreze (lat. Pinus brutia). Pisha e kënetës (lat. Pinus palustris). Pisha kineze (lat. Pinus tabulaeformis). Pisha lëvorebardhë (lat. Pinus albicaulis). Pisha lëvorehollë (lat. Pinus remota). Pisha lotuese (lat. Pinus wallichiana, Pinus chylla) pisha e Himalajës. Pisha e malit (lat. Pinus Heldreichi) dru halor i pyjeve malore, i ngjashëm me pishën e zezë, me trung të trashë, me degë të drejta e me pak gjethe në majë dhe me lëndë të fortë e të epshme që përdoret për fuçi, bucela, ndërtim etj.; rrobull, arti. Pisha e mbretit (lat. Athrotaxis selaginoides, A. gunneana, Cunninghamia selaginoides). Pisha përdhese (lat. Lycopodium complanatum, L. obscurum). Pisha e përkulshme (lat. Pinus flexibilis, Pinus strobiformis). Pisha qiparisore (lat. Callitris kalltrisi). Pisha rrëshinore (lat. Pinus resinosa). Pisha selinore (lat. Phyllocladus trichomanoides). Pisha e Siberisë (lat. Pinus cembra siberica, Pinus sibirica). Pisha e verdhë (lat. Pinus ponderosa, Pinus milis). Pisha e zezë (lat. Pinus nigra, Pinus heldreichii) pishë e viseve mesdhetare, me kurorë të gjerë, me degë horizontale, me hala të holla, me lëkurë të zezë dhe me boça të mëdha, që u hahen farat; halë, borigë, çetinë.
3. Cifël a copë e vogël nga ky dru, që përdoret për të ndezur zjarrin ose për të bërë dritë. Një tufë pishe. E ndezi me pishë.
4. fig., bised. Kulm; mes. Në pishë të vapës. Në pishë të diellit në mes të diellit, kur ai djeg më shumë. Në pishë të djalërisë në lulen e rinisë, në moshën më të mirë.
5. si mb. I kthjellët. Moti është pishë.
✱Sin.: halë, vgje, gdhe, arti, artin, harmoç, hartinë, kresht, borigë, çetinë, rrobull, kulm, arne, kresht, molikë, klekë, fëstëk, ashkël, zemër, mes.
♦ Çan pishën me gjilpërë (dikush) përpiqet të bëjë diçka pa mjetet e nevojshme, ia hyn kot e pa i kuptuar vështirësitë, futet kuturu në një punë të rëndë; kujton se mund ta bëjë fare lehtë një punë shumë të vështirë. Çan pishën me kokë (me krye) (dikush) është zemëruar keq, sa nuk di ç’të bëjë; e urren shumë dikë a diçka, e ka shumë inat e ia bën të keqen. Iu fik (iu shkim) pisha (dikujt) mori fund, s’ka më jetë; nuk ka mundësi për të jetuar; s’ka më fuqi të veprojë. S’është as për pishë e as për kandil (dikush) nuk është në gjendje të bëjë as diçka të thjeshtë, s’është i aftë për asgjë; nuk mban dot as veten; s’di të mbathë (as) poturet bised.; aq e ka vrapin; s’bën as për dhe çerepi përçm. E ka syrin pishë (dikush). 1. Ka shikim të mprehtë, sheh shumë mirë e shumë larg. 2. S’i shpëton gjë syrit të tij, është syhapët; e ka syrin kokërr. 3. Është guximtar, është krenar, është ballëhapur; i shkreptijnë sytë (dikujt); s’i trembet (s’i fiket) syri (dikujt). I ka marrë pisha nga të dy anët. 1. (dikujt). Ka filluar të bjerë nga gjendja, nuk ka ku të mbahet më; mori të tatëpjetën (dikush). 2. (diçkaje). Ka ardhur e keqja nga të gjitha anët; ka rënë fare; mori të tatëpjetën (diçka). S’i kam mbajtur pishën (dikujt) shih s’i kam mbajtur kandilin (dikujt). Iu ngjit si *vemja pishës (dikujt). I shtie pishat (dikujt) e fut në grindje me dikë, e nxit kundër tij, e ndez; i fut fitat; i fut spicat. Të shuan (të fik) pishën (dikush) shih të shuan (të fik) derën (dikush). I vuri pishën (diçkaje) shih i vuri flakën (diçkaje). (Vjen) me pishë në dorë (dikush) shih (vjen) me urë në dorë (dikush).

VËLGJÉ/N,~NI m. sh. ~NJ, ~NJTË bot. 1. (lat. Pinus) Dru halor i pyjeve malore me trung të trashë, të lartë dhe të drejtë, me lëndë të fortë, i ngjashme me pishën e zezë; pishë mali, harmoç.
2. Pjesa e parë e emërtimeve të pathjeshta që shënojnë lloje të ndryshme të kësaj bime. Vëlgjeni i butë (lat. Pinus montona) kërlekë. Vëlgjeni i egër (lat. Pinus silvestris) hartinë.

ÇETÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Pinus nigra) Pishë e zezë, borigë. Pyll çetine. Mal me çetinë. Çetinë e zezë harmoç.
2. fig., vet. sh. Flokë të ashpëruar e të ngritur përpjetë. Kreh çetinat. Kap për çetinash. I janë bërë flokët çetina.