FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

A pj. 1. Përdoret në fillim të një fjalie pyetëse për të shquar më shumë pyetjen më së shpeshti në një fjali pyetëse retorike për të përforcuar pohimin, mohimin a dyshimin. - A do të ma thuash? - A po më dëgjon? - A e ke harruar? - A je mirë? - A mos e di? - A thua? - A ka gjë më të bukur? - A s’ke dyshuar ti? - A do të vijë ajo kohë? - A je, si je? pyetje që përdoret në vend të përshëndetjes, kur takohen dy veta.
2. Përdoret në krye të njërës prej dy fjalive pyetëse të zhdrejta, kur e dyta lidhet me lidhëzën veçuese «apo», për të theksuar kundërvënien e veprimeve. A u shtrua ajo çështje apo u la për më vonë? - Shih a u kthyen fëmijët apo do të vonohen si mbrëmë?
3. Përdoret zakonisht në fund të një fjalie pyetëse, që shpreh habi, ironi, qortim, zemërim, tallje, miratim etj. - Nuk e solle, a? - Po largohet, a? - S’e dashka, a?
4. Përdoret zakonisht në fillim të fjalisë për të theksuar përçmimin, talljen ose ironinë; ama. - A, trimi qenka! - A, ç’qenka bërë për qortim! A thua se ... sikur.

A pasth. 1. Përdoret për të shprehur habi kur gjendemi para një të papriture; ah. - A, kush na erdhi!
2. Përdoret për të theksuar shprehjen e ndjenjave: gëzim, kënaqësi, dëshirë, miratim etj.; ah. - A, sa e bukur qenka!
3. Përdoret kur shprehim zemërim, urrejtje, qortim, dhembje, keqardhje etj.; ah. - A, sa më bezdis! - A, ç’pikëllim kishte ai!
4. Përdoret për të shprehur mospërfillje, ironi, qesëndi ose kundërshtim, pakënaqësi për dikë a diçka që nuk e miratojmë. - A, mos e thuaj! A, po, ai nuk e pranon gabimin! - A, këtë zgjodhe ti!
5. Përdoret kur i drejtohemi një njeriu zakonisht të afërt a të njohur, me fjalë a shprehje të ngjyrosura emocionalisht. - Mirë, o fatbardhë! Ç’u the, a ua mbylle derën! - Ah t’u bëfsha kurban!
6. Përdoret edhe në rastet kur kujtohemi papritur për diçka gjatë bisedës me dikë; aha. - A, po, më ra ndërmend!

ADMIRATÍV,~I m., gjuh. Mënyrë e foljes që shpreh gjendje a veprim që ndodh papritur dhe që nxit habi, çudi, dyshim ose vlerësim te folësi për një veprim të kryer; mënyra habitore.

ADMIR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. Shpreh pëlqim ose vlerësim për dikë a diçka; dua a pëlqej dikë a diçka fuqishëm; shikoj dikë a diçka të bukur e tërheqëse me ëndje të madhe e me habi; vlerësoj lart pamjen, veprat, qëndrimet e vetitë të dikujt; nderoj dikë a diçka, i jap rëndësi dikujt a diçkaje. Admiroj bukurinë (guximin, qëndrimin) e dikujt. Admirojnë artin pamor. Admiroj pranverën. Asokohe admiroja natyrën.
✱Sin.: dua, adhuroj, pëlqej, vlerësoj, nderoj, mahnitem, mrekullohem.

AH vep., ~A, ~UR jokal. Bëj “ah!” për të shprehur dhembje, hidhërim, keqardhje etj. ose habi, gëzim etj.

AH pasth. 1. Përdoret kur shprehim dhembje, pikëllim, dëshpërim etj. Ah, ç’dhembje e fortë! Ah, ç’e gjeti të shkretin! Ah, ç’i plasi shpirti!
2. Përdoret për të përforcuar shprehjen e gëzimit, të lumturisë, të kënaqësisë, të admirimit etj. Ah, sa mirë! Ah, sa bukur! Ah, sa i lumtur jam! Ah sa kënaqësi! Ah ç’mrekulli ishte!
3. Përdoret kur shprehim zemërim, kërcënim, shqetësim etj. ose frikë, çudi, habi; a. Ah, më frikësove shumë! Ah, erdhe ti! Ah, në të zënça! Ah, sa të vij atje! Ah ç’më bëre. Ah, ç’kopuk u bë!
4. Përdoret për të theksuar shprehjen e kundërshtimit, të mospranimit. Ah, jo! Ah, gjer këtu! Ah, kështu qenka puna? Ah, ashtu ndodhi?
5. Përdoret kur shprehim një mendim që na vjen papritur ose diçka që na kujtohet aty për aty në bisedë e sipër. Ah, më ra ndërmend!! Ah, sa mirë që m’u kujtua! Ah, si më shkoi mendja në atë çast!

AHÍ pasth. Ah; përdoret për të shprehur habi, dhembje, keqardhje, qortim. Ahi, ç’ndodhi me të kështu? Ahi, çfarë dëmi u kishte ndodhur! Ç’bëre kështu ore, ahi (edhe ahiii)! Ahi, sa keq e paska pësuar!

AHÚ [AHUHÁ, AHUHU] pasth. Përdoret për të shprehur habi, befasi, miratim. Ahu, ç’tërmet ishte ai! Ahu, çka i kishte ndodhur asaj. Ahu, moti e kam kuptuar unë si është ai e fisi i tij!

ALLÁH,~U m., fet. 1. Zoti (sipas besimit mysliman).
2. përd. pasth. Përdoret për të shprehur ndjenja të ndryshme gëzim, dëshirë, lutje, habi, çudi, frikë. Allah ndihmo nevojtarin! Një Allah e di! një Zot e di. Allahu e merr vesh! Allahu e ka shkruar. Si e ka shkruar Allahu i madh.

AMÁN pasth., bised. 1. Përdoret me ngjyresa të ndryshme për të shprehur një lutje ose për të kërkuar falje a mëshirë; të lutem. Aman, moj bijë, pse nuk më dëgjon? Aman, mos ma kujto! Aman, mos e qorto këtë radhë! Aman, mos e godit! Aman më ndihmo! Aman të thashë, mos fol me zë të lartë! Aman, mjaft më! Mos më thuaj më, aman!
2. Përdoret për të përforcuar shprehjen e pakënaqësisë për diçka ose për qesëndi. Aman, sa i keq që është! E shau, po aman se ç’e mori pastaj!
3. Përdoret për të shprehur keqardhje, dashuri etj. Aman sa keq më vjen! Aman, sa shumë e dua! Aman, nuk kishte faj ai fëmijë!
4. Përdoret për të shprehur habi ose padurim. Aman sa bukur që është! Aman, sa kohë ka që nuk jemi parë! Aman, sa shumë u vonuan!

ANDRALLÓSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur andrallos ose kur andrallosem.
2. Trullosje, shqetësim; të andrallosur. E kishte zënë andrallosja. Mos të zënçin andrallosjet! Andrallosje e kotë.
✱Sin.: shqetësime, trullosje, vërdallosje, hutim, habi, turbullim, derte, halle.

APUPÚ pasth. Përdoret për të shprehur habi, çudi, pakënaqësi, keqardhje me kuptimin ‘Apupu, sa keq!’. Apupu çfarë paturpësie! Apupu - rrahu duart e moshuara.

ASHTÚ ndajf. 1. Në atë mënyrë (për mënyrën se si kryhet veprimi); si mendohet a si dëshirohet, si është pranuar më parë ose si presim të jetë. Ashtu sillet. Ashtu thonë. Nuk ecet më ashtu. Nuk është ashtu. Ashtu e ka bërë. Ashtu deshi. Ashtu duhej. Ashtu u bëftë! Ashtu qoftë! dua me gjithë zemër që të jetë a të bëhet në atë mënyrë.
2. Në po atë mënyrë, në po atë gjendje, njësoj (përdoret si fjalë e bashkëlidhur në fjalinë kryesore edhe me lidhëza të tjera në krahasime). Ashtu... ashtu... Si... ashtu... Si... ashtu edhe... Ashtu si... ashtu (edhe)... Ashtu si kujtoja, ashtu ju gjeta. Ashtu si ishte, ashtu mbeti.
3. As mirë, as keq, çka, disi; në një farë mënyre, njëfarësoj (zakonisht në përgjigje).
4. Në atë gjendje, si është; aq (për të shënuar shkallën e një cilësie, një veprimi a një gjendjeje; aq mirë, aq bukur, aq keq etj.) E pa ashtu të shtrirë. Ashtu i zemëruar siç qe. Ashtu siç qe erdhi.
5. Pa ndonjë qëllim të caktuar, pa një pikësynim të qartë, kot. Ashtu kot. Ashtu pa dashur. Ashtu vetë. Ashtu ndodhi.
6. Përdoret në fillim të fjalive pyetëse ose si përgjigje për të shprehur habi a kundërshtim për atë që na kumtohet. Ashtu, ë? Ashtu thua?
7. Siç duhet të jetë, shumë mirë, në rregull. Ashtu, shumë mirë! Ashtu, të lumtë! Ashtu, më rrofsh!
8. si fj. ndërm., bised. Përdoret në fillim të fjalive që përmbyllin një mendim, me kuptimin: kështu, atëherë. Ashtu, u ngrit e hapi derën. Ashtu, foli e u nis.
9. si lidh. Përdoret për të lidhur një fjali të varur krahasore ose mënyrore me fjalinë drejtuese. Fliste ashtu siç kishte folur i ati.
10. si pj., bised. Afërsisht, rreth, pothuajse. Ashtu si nga mbrëmja. Ashtu si dje. Ashtu nga maji.

ÁU pasth. 1. Përdoret për të shprehur mërzi, bezdi, shqetësim, monotoni a lodhje. Au, qenke këputur!
2. Përdoret për të shprehur habi, çudi, frikë, drojë, befasi, mosbesim. Au, ç’na gjeti!

BAH pasth., bised. Përdoret për të shprehur kundërshtim ose mosbesim për diçka që nuk mund të bëhet a që nuk mund të jetë ashtu si thuhet; përdoret për të shprehur habi. - Bah, nuk bën! - Bah, ç'janë ato që thua! - Bah, si fryn era! - Bah! - ia bëri papritur.
♦ Me *ah e me bah.

BIND,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Diçka që ngjall habi me madhësinë ose me pamjen e jashtëzakonshme a të frikshme që ka; çudi, habi. Bindi i dheut (i botës, i tokës). Për bind në mënyrë të çuditshme, në mënyrë të jashtëzakonshme e të frikshme.
2. mit. Vigan, div. Hije bindi.

BÍNDSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. I bindur₂. Njeri i bindshëm.
2. bised. Që ngjall habi me madhësinë a me pamjen e jashtëzakonshme ose me vetitë e rralla; i çuditshëm, i jashtëzakonshëm. Kujtesë e bindshme. Gjë e bindshme. Qenie e bindshme. Ngjarje e bindshme. Kishte një fuqi të bindshme.
✱Sin.: i çuditshëm, i jashtëzakonshëm, i paparë, i padëgjuar.

BOBÓ pasth. 1. Shpreh keqardhje, dhembje ose vuajtje për një fatkeqësi; bubu, oh. - Bobo, ç'e gjeti! - Bobo, ç'u rrëzua! - Bobo, i shkreti ai! Mos qesh kur tjetri bën “oh”, se do të qeshë tjetri kur të bësh “bobo”. (fj. u.).
2. Shpreh habi para një të papriture ose për diçka jo të zakonshme; obobo. - Bobo, sa thellë qenka! - Bobo, sa shumë male! - Bobo, sa e paska kokën!
3. Shpreh shqetësim për diçka të papëlqyeshme që mund të ndodhë, frikë para një rreziku etj.; obobo, bubu. - Bobo, kush i del atij përpara! - Bobo, ç’më gjeti!
4. Shpreh mërzi ose mungesë dëshire për të bërë diçka. - Bobo, kush ia hyn asaj pune!

DEMÉK pj., bised. 1. Përdoret për të shprehur habi ose dyshim ndaj asaj që thotë dikush. -Demek, ai ishte! - Demek se paske ditur ti! - Demek, s’dashka ai!
2. Përdoret për të përforcuar atë që thuhet, duke shprehur edhe një qëndrim ironik a mospërfillës. - Dembel që është, demek. - Qenka një i pagdhendur ky, demek.
3. Gjoja, kinse. - E bëri, demek, për hatër. - Ia dha, demek, si për mik. - Bënte, demek, sikur s’dinte gjë.
4. si fj. ndërm. Domethënë; pra (përdoret zakonisht në fillim të një fjalie për të përmbledhur atë që ka thënë dikush më përpara). - Demek, ne nisemi nesër. - Demek, i mbarove të gjitha. - Demek, kështu thua ti!
✱Sin.: atëherë, kështu, ashtu, pra, gjoja, kinse, domethënë.

DRE pasth., bised. Përdoret për të shprehur habi a çudi; bre. - Dre, dre, sa qenke rritur!