FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AMÚJ/Ë,~A f. sh. ~A,~AT Përrua, burim, gurrë.

ÁM/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT 1. Vendi ku nis një rrjedhë uji, burim; shtrati i një rrjedhe uji. Ama e ujit (e vijës). Ama e lumit. Ku e ka amën ky lumë? Del nga ama. Ama e detit. Shtëpia është si ama e detit, s’lë gjë pa përpirë. (fj. u.).
2. fig. Burim, gurrë. Ku e ka amën kjo histori. A i dihet ama kësaj intrige? Nëse nuk sillet mirë, ia pres ujët në amë. I është thyer ama i është ndarë uji i mullirit në burim të jazit. Ia pres (ia ndaj) ujët në amë i bëj dëm dikujt, aty ku e ka burimin, në rrënjë, i prish punë atij që ka në dorë diçka; e lë duarthatë. I është shtjerrë ujët në amë nuk i ecën puna si dikur, nuk përfiton më prej dikujt; e ka humbur forcën e gjallërinë, i është tharë përfitimi në burim.
3. Pjesa e kreut në një bllok biletash, çeqesh, faturash etj., që ruhet si dëshmi për pjesën e këputur. Amë e bijë.
✱Sin.: burim, gurrë, shtrat, rrjedhë.
♦ Ra në amë të vet (dikush) u qetësua, u rregullua, gjeti prehje, u rehatua; iu largua mërzia, i iku zymtia, u çel; u zgjidh diçka; e mblodhi veten; erdhi në vete. Doli nga ama (dikush) shih doli nga rruga (rruge) (dikush). E shtie në amë. 1. (diçka). E sjell përsëri brenda kufijve, e kthej atje ku ishte a ku duhet. 2. (dikë). shih e vë në udhë (të mbarë) (dikë).

AMËNÓR,~E mb., libr. 1. Që i përket nënës, i nënës, amtare. Organizmi amënor. Mitra amënore. Gjuha amënore. Shtëpia amënore. Gjiri amënor.
2. Që është veti e nënës, që është tipar dallues i nënës. Dashuri (ndjenjë) amënore. Kujdes amënor. Dëshirat amënore. Sakrifica amënore. Shqetësimi amënor.
3. gjeol. Që është në vendin e ngjizjes së vet fillestare; rrënjësor, burimor, origjinar. Shkëmb (formacion) amënor. Shtresë amënore. Gurrë amënore.
4. bujq. Që është lënë për farë, për mbjellje, për pllenim; që është lënë për shtesë, për shtim (për pyllëzim). Shalqi amënor. Domate amënore.
✱Sin.: amtare, nënor, rrënjësor, burimor, origjinar.

BÁHR/E,~JA_I f. sh. ~E, ~ET Burim uji, gurrë, buronjë; pellg, llakë, bërrakë.

BUCÉL/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Enë e drunjtë si fuçi e vogël që përdoret për të mbajtur ujë të pijshëm; enë prej balte a prej druri, zakonisht me lëfyt dhe e sheshtë nga njëra anë, që përdoret për ujë; fytak. Me bucelë krahut. Pi ujë nga bucela. Bucelë pa rrathë (keq.) njeri që nuk e mban fjalën; ai që i bën lak fjalës së dhënë. Bucelën ngarkuar, / shaminë në dorë, / Shkoje për në gurrë, / Moj vetullakurorë. (folk.). Kali ha tagji, gomari ngre bucelat. (fj. u.). Nuk mbushen bucelat me fjalë të thata. (fj. u.). Breshka shan boblën e kungulli shan bucelën. (fj. u.).
2. Pjesë e rrumbullakët në qendër të rrotës së qerres etj., ku bashkohen spicat, rrezet ose telat dhe ku futet boshti. Bucela e qerres. Bucela e rrotës së mullirit. Bucela e biçikletës. Rrathët e bucelës.
✱Sin.: bulirë, cumër, brinjë, bucë, bukli, burikë, bacungë, brijë.
♦ Prish bucela (bute) e bën kënaçe (dikush) prish diçka të madhe e me vlerë për të rregulluar një vogëlimë me më pak vlerë; prish shtëpi e bën kasolle; qep një pëllëmbë e shqep një pash; gris gjirin e arnon pëqirin.

BULÇÍM,~I_II m. Gjendja kur bulçon diçka; dalja e ujit si gurrë. Uji dilte me bulçim.

BULÇ/ON vep. ~ÓI, ~ÚAR jokal., vet. v. III Buron si gurrë. Bulçonte uji rrëzë malit.

BUNÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Pus_I. Ujë bunari. Hapi një bunar. Nxjerr ujë nga bunari. Në një bunar ku mbushnin ujë të gjithë. Kur të hapësh një bunar të ri, tek i vjetri mos pështy. (fj. u.). Të rritësh një fëmijë është si të hapësh një bunar me lugë. (fj. u.). Jepi kalit ujë e mos fishkëlle në bunar të huaj. (fj. u.).
2. Krua, burim. Bunar i ftohtë.
3. Pellg i formuar nga grumbullimi i ujit të rrjedhshëm; hurdhë. Bunar për ujitje.
✱Sin.: krua, burim, gurrë, buronjë, buromë, vrujim, ujëmore, hurdhë, çikërran.
♦ M’u bë zemra bunar u mërzita e u dëshpërova jashtë mase, u pikëllova, e vuajta shumë diçka; më lëshoi (më la) zemra; m’u prenë krahët; m’u ligështua (m’u lig) zemra (shpirti). Ra në bunar (në *pus) (dikush). (Humbi) si *gjilpëra në fund të bunarit (dikush a diçka).

BURÍM ndajf. Duke rrjedhur si fill e me forcë; çurg, rrëke; me shumicë. I shkonte gjaku (djersa) burim. I vinin lotët burim.
✱Sin.: çurg, rrëke, curril, gurrë, çurkë.

BURÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ujë që del vetë nga thellësia në sipërfaqe të tokës, gurrë; vendi ku del ky ujë. Burim i kulluar (i ftohtë). Burimet e ujërave. Burim i nxehtë (termal, mineral). Burimi i fshatit. Ujë burimi. Vend (mal) me burime. Sabah më sabah, moj, / Më del te burimi, / Lotkat më t’u derdhë / Si zinxhir floriri! (folk.). Burimin e mirë e ke edhe në thatësirë. (fj. u.). Kur pi ujë, kujto burimin. (fj. u.). Lumi shtratin e ndërron, po burimin s’e ndalon. (fj. u.). Nuk ka kroje pa burime. (fj. u.). Po do të dish si duhet të jetë uji, shko pyet burimin. (fj. u.).
2. Vendi ku zë fill një vijë uji, një përrua a një lumë; amë. Burimi i lumit (i një përroi). Burimi i Drinit (i Shkumbinit...). Ç’ujë ka lumi në burim, atë ka edhe në grykë. (fj. u.).
3. Vend ku nxirret një lëndë e parë si nafta, bitumi, gazi ose ndonjë lëndë tjetër; vendburim. Burim nafte (gazi).
4. Fusha, lënda a sendi nga nxirret diçka e nevojshme për jetën; ajo që shërben si bazë për të nxjerrë diçka tjetër të dobishme. Burime natyrore. Burim lëndësh të para. Burim ushqimesh. Burim të ardhurash. Burime ekonomike. Burim jetese. Burim begatie.
5. Lëndë ose send që lëshon nxehtësi, dritë, rreze, energji etj.; vatër që rrezaton dritë, jep nxehtësi etj. Burim ushqyes. Burim nxehtësie (ngrohtësie). Burim drite (rrezatimi).
6. Njeri, zyrë, dokument etj. nga del një lajm, një njoftim a një e dhënë tjetër; ai nga i cili ka dalë një e dhënë. Burim zyrtar. Burime diplomatike. Burime të sigurta (të besueshme, të rëndësishme). Burim i brendshëm (i jashtëm). Burime të huaja. Burim thashethemesh.
7. kryes. sh. Dokumente origjinale, letra, relacione, mbishkrime etj. nga nxirren të dhëna për të bërë studime të caktuara. Burime historike. Burime gojore (të shkruara). Burime arkivore (dokumentare). Burime vendëse (të huaja). Burime antike (mesjetare). Burimet shqiptare. Burimet osmane.
8. Pikënisja, zanafilla e diçkaje; baza për lindjen e diçkaje; prejardhja e diçkaje. Burimi i një fjale. Burim mikrobesh (sëmundjesh).
9. fig. Shkaku a shtysa që sjell diçka, sendi a dukuria që ngjall a që nxit një ndjenjë, që sjell një pasojë etj. Burim force (frymëzimi, kënaqësie, gëzimi). Burim luftërash. Burim të këqijash (fatkeqësish).
✱Sin.: krua, gurrë, buronjë, buromë, vrujim, ujëmore, çikërran, bunar, dalje, nisje, fillim, shpërthim, gufim, amë, gomën, vendburim, mëmë, krye, damar, pikënisje, zanafillë, prejardhje, origjinë, shkak, rrjedhë.
♦ Burim i pashtershëm libr. 1. Dikush që di shumë, njeri që ka njohuri e dije të gjera për shumë çështje a për shumë fusha. 2. Dikush që ka pasuri të madhe, njeri shumë i pasur; ai të cilit s’i mbarojnë kurrë mjetet e mundësitë. Ka pirë *ujë në shumë burime (kroje) (dikush).

BURÓNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Burim. Aty kishte pasur një lis dhe një buronjë. Gurgullon buronja. Rrjedhës së buronjës. Mike faqeportokalle, / Të ziun mua më thave, / Si buronja mbi Spithare. (folk.).
2. Burishtë.
✱Sin.: burim, gurrë, krua, buromë, vrujim, ujëmore, çikërran.

BËNÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. Burim, gurrë, buromë.

GURRÉC,~I m. sh. ~A,~AT Gurrë e vogël; krua i vogël a me pak ujë.

GÚRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Burim i madh me shumë ujë në një vend malor; uji i këtij burimi që rrjedh si përrua a si lumë; vendi ku e ka burimin a zanafillën një përrua ose një lumë; krua. Gurrë malore. Gurrë lumi.
2. Vijë a rrëke e diçkaje të lëngshme. Gurrë gjaku.
3. fig. Burimi a zanafilla e diçkaje. Gurra popullore (e këngëve, e valleve).
4. si ndajf. Rrëke. I shkonin lotët gurrë.
✱Sin.: burim, rrëke.

GURRËSHTÉRP/Ë,~A f. sh. ~A,~AT Gurrë pa ujë a që shteron gjatë verës.

GÚRRËZ,~A f. sh. ~A, ~AT Gurrë e vogël, gurrë me pak ujë; krua që ka pak ujë ose që nganjëherë shteron.

KRÚA, KRÓI m. sh. KRÓJE, KRÓJET Burim uji, gurrë; vendi ku buron uji; çezmë. Kroi i fshatit. Mbush ujë në krua. Kroi i mirë njihet në kohë të thatë (fj. u.).
✱Sin.: gurrë, çezmë, burim, bunar.
♦ Të çon në krua (në shtatë kroje) e s’të jep ujë (dikush) të premton shumë se gjoja do të të zgjidhë hallin, të sjell rrotull e të sorollat, por nuk të mbaron punë; të çon në njëqind (në dyzet) çezma e s’të jep ujë. Pështyn në kroin që pi (dikush) përçm. është mosmirënjohës, është bukëshkelur; ha mjaltin e prish kosheren; të ha shalqinin e të rreh me lëkura. Kam pirë *ujë në një krua (me dikë). Ka pirë *ujë në shumë kroje (burime) (dikush).

MË́M/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Gruaja kundrejt fëmijëve të vet; gruaja që ka lindur fëmijë, nënë. Mëmë e dashur (e dhembshur). Mëmë me shumë fëmijë. Gjiri (qumështi) i mëmës. Mëmë e bijë. Gjuha e mëmës është gjuha e zemrës. Mëmë e babë. Vëlla nga mëma. U bë mëmë lindi fëmijë. Zonja mëmë u këndonte te djepi vëllezërve të mi.
2. zool. Femra e një kafshe, që ka pjellë të vogël. Mëma e qengjit.
3. zool. Mbretëresha e bletëve, matka, amza. Mizat e bletës shkojnë pas mëmës.
4. bised. Përdoret për të emërtuar vjehrrën në shenjë dashurie e nderimi ose për t’iu drejtuar me dashuri e me nderim një gruaje të moshuar. Shkojmë nga mëma! Ulu këtu, mëmë!
5. anat. Ani i gruas ose i femrës së gjitarëve; shtrati i pjellës. Mëma e fëmijës.
6. bot., vet. nj. Bimë me farë, që luan rolin e femrës në kryqëzimin për të nxjerrë një lloj të ri. Zgjedhin mëmën.
7. Vendi ku nis një rrjedhë uji, burim, gurrë, amë. Mëma e përroit.
8. fig. Burimi i diçkaje, shkaku i një dukurie ose i diçkaje tjetër, a jo që pjell diçka; zanafillë. Mëma e fitoreve. Papunësia - mëma e varfërisë. Përtacia është mëma e shumë të këqijave. (fj. u.).
9. fig. Diçka që qëndron mbi të tjerat (nga vlera, nga rëndësia etj.), ajo që qëndron në krye; ajo që është e parë, pas së cilës vijnë të tjerat ose nga e cila varen të tjerat. Mëma e të gjithave.
10. fig. Diçka shumë e dashur dhe e shtrenjtë. Mëma jonë, Shqipëria.
✱Sin.: nënë, mámi, nënoke, amë, mbretëreshë, parëz, mëmëz, farëz, farje, matkë, an, burim.

NKÁH/E,~JA f. Burim, gurrë, prejardhje. Nkahja e tyre është nga Malësia. Nkahje të kundërt.

RRËKÉ,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Rrjedhë uji që bëhet pas shiut; vijë me ujë të paktë, por që ecën me rrëmbim; përrua i vogël, përroskë. Rrëke e madhe. U ndodh midis rrëkesë së rrëmbyer. Rrëke shiu. Derdhet si rrëke.
2. Fill i një lëngu, që rrjedh me shumicë e me shpejtësi. Rrëke lotësh. Rrëketë e gjakut nuk i ndalonin.
3. fig. Diçka që del me shumicë dhe shkon me rrëmbim në një drejtim; lumë. Rrëke njerëzish derdheshin në shesh. Rrëke mendimesh.
4. Vijë dredha-dredha e qëndisur në rrobat e sipërme. Rrëketë e gunës.
✱Sin.: rrëkajë, çurkajë, bërrakë, vijë, gurrë.
♦ E mori rrëkeja. 1. (dikë). I ka punët shumë keq dikush, po shkon drejt shkatërrimit a drejt humbjes; e mori lumi. 2. (dikë a diçka). Ka humbur çdo vlerë e rëndësi dikush a diçka, është fshirë pa lënë ndonjë gjurmë; e mori lumi. Shkoi (rrodhi) gjaku rrëke (*lumë) (diku).