FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSOLÚT,~E mb. 1. Që është i pavarur dhe i pandryshueshëm, që është i përhershëm, që nuk kushtëzohet nga diçka tjetër, që është diçka që ekziston ose qëndron më vete ose vetvetiu, që nuk krahasohet me diçka tjetër; kund. relativ. Shifër absolute. Madhësi absolute. Vlerë absolute. Ide absolute (filoz.). Fryma absolute. Identiteti absolut. Mosha absolute (gjeol.). Shkalla sipërore absolute (gjuh.). Shpejtësi absolute (fiz.). Lartësi absolute. Mbretëri absolute. Autokraci absolute. Pushtet absolut.
2. Që është i plotë e tërësor, që nuk varet nga rrethana a kushte, që nuk ka asnjë përjashtim a kufizim. Epërsi absolute. Njësimësi absolute. Qetësi absolute. Liri absolute. Drejtësi absolute. Mungesë (pamundësi) absolute. Temperaturë absolute (fiz.). Amnezi absolute (mjek.). Kampion absolut (sport.) sportist që ka fituar mbi kundërshtarët e tjerë në ndeshjet e një lloji të caktuar sporti. Zero absolute (fiz.). Shumicë absolute shumicë që e kalon gjysmën e tërësisë së numëruar, shumicë dërrmuese.
3. Që është i sigurt, i qartë, i padyshimtë, i prerë, i padiskutueshëm ose i pakontestueshëm; që nuk lëshon pe. Gjykim absolut. E vërteta absolute (filoz.). Substanca absolute (filoz.). Logjikë absolute. Vendim absolut. Nevojë absolute. Në mënyrë absolute.
4. Që nuk zbaton asnjë ligj, që nuk njeh asnjë kufizim, që ushtron pushtet të plotë, që e mban në dorë gjithë pushtetin; tiranik, despotik. Mbretëri absolute. Pushtet absolut. Sundim absolut. Mbret absolut. Sundimtar absolut.
5. gjuh. Që është i pavarur nga pjesët e tjera të fjalisë, që qëndron më vete. Ndërtim sintaksor absolut.
✱Sin.: i plotë, i tërësishëm, i sigurt, i palëkundur, i pakushtëzuar, i padyshimtë, i pakufizueshëm, tiranik, despotik, autokratik.

ABSÚRD,~E mb., libr. 1. Që nuk ka kuptim, që është i palogjikshëm, që është në kundërshtim me arsyen dhe me realitetin, që është i çuditshëm ose i pamundur për t’u kuptuar ose për t’u besuar. Mendim (gjykim) absurd. Ide absurde. Situatë absurde. Vendim (qëndrim) absurd. Veproj në mënyrë absurde. Bisedë absurde. Sjellje absurde. Është ide absurde për t’u menduar ose për t’u besuar.
2. filoz. Që e konsideron jetën si të pakuptimtë ose me kuptim jo të qartë, që lidhet me idenë se mund të ofrojë shpjegimin e duhur ose të pranueshëm të jetës ose të botës. Diskutimet absurde rreth jetës. Kundërshtimet e teorisë absurde.
3. art. Që ka të bëjë absurdin si lëvizje artistike e shekullit XX, që i përket absurdit dhe absurdizmit. Letërsi absurde. Vepër absurde. Dramë absurde. Pikturë absurde. Piktor absurd. Shkrimtarët absurdë. Teatër modern absurd.
✱Sin.: i pakuptimshëm, i pakuptueshëm, i paarsyeshëm, i palogjikshëm, i çuditshëm.

ADJUDIKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Gjykim.

AKRITÍK,~E mb. Që nuk mban qëndrim kritik, që nuk kritikon, jokritik; kund. kritik. Mendim akritik. Gjykim akritik. Vlerësim akritik. Diskutim akritik.

ÁKU/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT 1. Ujë i ngrirë. Akull i trashë (i hollë). Akull i përjetshëm. Shtresë (cipë) akulli. Hell (qiri) akulli. Copë (kallëp) akulli. Fabrikë (punishte) akulli. Ujë me akull. Balet në akull. Zë akull. Shkriu (ngriu) akulli. Vë në akull. Rrëshqas në akull.
2. përd. mb. Shumë i ftohtë. M’u bënë duart akull.
3. përd. mb. Shumë i pastër; i ngrirë. E bëri shtëpinë akull. I rrinë (i mban) rrobat akull.
4. përd. mb., fig. I ftohtë, pa ndjenja (për njeriun); i ngrirë. Është akull me mua. Më qëndron akull.
5. përd. ndajf. Shumë, fare (me mbiemrat); shumë bukur, shumë mirë, shumë pastër (me foljet). Akull i ftohtë. 1 pastër akull. Akull i ri. Ishte veshur akull.
♦ Me akull të mendjes me gjykim a me arsye të ftohtë; i qetë, i përmbajtur e i qartë. Akull me tel shumë e bukur, shumë e mirë; është bukuri e rrallë; të rrëzon nga kali (dikush); t’i marrësh (t’i rrëmbesh) kokën (dikujt); shtie hënën përdhe (dikush); kund. s’hahet as me vaj e as me uthull (dikush). U bëra akull. 1. Ngriva së ftohti; u bëra kallkan; u bëra borë; u bëra kërcu. 2. U shtanga nga një lajm i keq a nga një e papritur; m’u bë zemra akull; më ngriu (m’u prish) gjaku. Të bëhet pështyma akull bën acar i madh, është shumë ftohtë, thahesh së ftohti; të ngrin gjuha në gojë; të bien thonjtë; të bie hunda përdhe; fle ujku me delen. M’u bë zemra akull u tmerrova, ngriva nga frika, nga dëshpërimi a nga një fatkeqësi; nuk ndiej më asgjë, jam i ftohtë ndaj gjithçkaje; u bëra akull; u bëra kallkan. E bëri akull (dikush). 1. (diçka a diku). E pastroi shumë mirë, sa ndrit nga pastërtia, e shkëlqeu. 2. (dikë) shih e la lakuriq (dikë). Ma bëri zemrën akull (dikush a diçka) më tmerroi, më kalli frikën a tmerrin; më dëshpëroi shumë; më bëri të mos ndiej më asgjë. Më ka rënë akull në gjunjë shih m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. (E do) si akullin në gji (dikë) iron. nuk e do fare, nuk e duron dot, e urren; e do si prushin në gji iron.; (e do) si zjarrin në gji iron.; e do si mëzi samarin; nuk do t’ia shohë sytë (dikujt); nuk ia sheh dot bojën (dikujt). Ia fërkoj kokën me akull (dikujt) e bëj të vijë në vete, e sjell ndër mend që të shohë e të kuptojë se ç’po bën a ç’duhet të bëjë. E ka gjakun akull (dikush) është krejt i ftohtë e i pandjeshëm; nuk i bën përshtypje e nuk kthen përgjigje për asgjë; është gjakftohtë; ka gjak të ftohtë. E ka mendjen akull (dikush) e ka gjykimin të kthjellët, ka kujtesë të shkëlqyer, nuk e ka lënë mendja; mendon e arsyeton me gjakftohtësi, qartë e me logjikë të shëndoshë; ka mendje të ftohtë (dikush). E kam zemrën akull nuk kam asnjë ndjenjë, jam i mpirë krejt nga dëshpërimi, jam bërë i pandjeshëm (zakonisht pas një fatkeqësie); nuk kam më besim a shpresë për diçka; e kam barkun (zemrën) të ftohtë. Ngrin akull në korrik (dikush). 1. Është ngatërrestar i madh, bën hile e gënjen; bën të pabërën. 2. Është shumë i zoti, bën edhe të pamundurën. Ngul këmbët në akull (dikush). 1. Është pa mbështetje, nuk ka ku të mbahet. 2. Ngul këmbë kot ose kur nuk duhet, se nuk mund të arrijë atë që do; tregohet kokëfortë. Më rri barku akull (për dikë) jam i shqetësuar që nuk e kam pranë, më merr malli shumë për dikë; më digjet zemra prush; m’u këput shpirti (zemra); kund. s’më ha (s’më pret) malli (për dikë) iron. Shkel mbi akull (dikush) nis një punë me rrezik, bën diçka nga e cila mund ta pësojë; ia hyn diçkaje të pasigurt. Shkriu akulli libr. nisi një ndryshim për të mirë, zunë të përmirësohen kushtet e të kapërcehet një gjendje e vështirë; nis të zgjidhet një mosmarrëveshje, të kapërcehet një zemëratë etj. E shkruaj në akull (diçka) libr. e quaj të humbur diçka; e bëj diçka me mendimin që të harrohet shpejt; e shkruaj në ujë; e shkruaj në rërë. U thye akulli libr. shih shkriu akulli libr. Thyej (çaj, shkrij) akullin libr. bëj hapin e parë e më të vështirë; hap i pari shtegun për të tjerët në një punë që ka ngecur në vend. E var në akull (dikë) mospërf. nuk e përfill, nuk i jap rëndësi, s’pyes fare për të; e heq (e fshij) nga defteri; s’e vë (s’e zë, s’e shtie, s’e fut) në numër; s’e bëj për osh; nuk e vë në shpatull të pulës; kund. e kam (e mbaj) mbi krye (mbi kokë) e lart (e sipër).

AKUZÚAR (i, e) mb. Që është bërë objekt i një akuze, që është akuzuar me dyshimin se ka kryer një vepër të paligjshme, që është vënë nën hetim apo gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar nga ligji.
✱Sin.: i paditur, i pandehur, i dyshuar, i fajësuar, i pretenduar.

AKUZÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) drejt. Ai është bërë objekt i një akuze, ai që është vënë nën hetim apo nën gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar me ligj. I akuzuari u mbrojt me fakte. Pyetjet për të akuzuarin. I akuzuari u lirua me kusht.
♦ Ulem (vihem, sillem) në *bankën e të akuzuarve (e të pandehurve) drejt. E vë (e ul, e sjell) në *bankën e të akuzuarve (e të pandehurve) (dikë).
✱Sin.: i paditur, i pandehur, i fajësuar, i dyshuar, i pretenduar.

AKUZÚAR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) drejt. Ajo është bërë objekt i një akuze, ajo që është vënë nën hetim apo gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar me ligj. E akuzuara u mor në pyetje. Në shtëpinë e të akuzuarës. Pyet të akuzuarën.
✱Sin.: e paditur, e pandehur, e fajësuar.

AMERIKANOCENTRÍZ/ËM,~MI m. Ideologji ose botëkuptim që vendos Amerikën në qendër të analizës, të kulturës ose të historisë; vlerësim ose gjykim i kulturës joamerikane nga aspekti i kulturës amerikane (gjuhë, komb, psikologji, mendësi, zakone, fe etj.); ngritje e etnisë ose kulturës amerikane mbi etnitë ose kulturat e tjera. Amerikanocentrizëm i hapur. Kritikë ndaj amerikanocentrizmit.

ANALITÍK,~E mb. 1. Që përdor metodën e analizës; që mbështetet në analizën; që paraqitet a shqyrtohet përmes analizës, analizues; kund. sintetik. Gjykim analitik. Metoda analitike. Gjeometria analitike. Psikologjia analitike. Ekspertizë analitike. Raport analitik. Mjetet analitike. Me rrugë analitike. Logjika analitike logjika që merret me konceptet, gjykimet dhe përfundimet.
2. Që është i zbërthyer, i shkoqitur me hollësi, analizues; kund. sintetik. Plan (program) analitik. Bibliografi analitike. Filozofia analitike.
3. spec. Që shërben për analiza; që bën analiza. Peshore analitike. Laboratori analitik. Instrumente analitike.
4. gjuh. Që i shpreh marrëdhëniet ndërmjet fjalëve në fjali jo me mbaresa, por me mjete të tjera të veçanta; që përbëhet nga njësi të veçuara gjuhësore (për trajtat e përbëra); kund. sintetik. Gjuhë analitike. Përkufizim analitik. Trajtë analitike. Ndërtime analitike.

ANALOGJÍZ/ËM,~I m., filoz. 1. Drejtim në filologjinë klasike që analogjinë ose ngjashmërinë gjuhësore e kupton si prirje natyrore për të vendosur e për të ruajtur lidhjet e domosdoshme midis mendimit dhe praktikës. Parimet e analogjizmit. Metoda e analogjizmit. Ai mbështet analogjizmin. Përdor analogjizmin në studimet e tij.
2. Metoda e të menduarit dhe e të shpjeguarit përmes analogjisë. Përdor analogjizmin në funksionet matematikore. Sipas parimeve të analogjizmit. Rregullat gramatikore zhvillohen sipas parimeve të analogjizmit.
3. Përfundim, dëshmi ose gjykim i mbështetur në analogjinë, në ngjashmërinë, në krahasimin. Analogjizmi si strategji shpjeguese në komunikimin me publikun.
✱Sin.: ngjashmëri, përngjashmëri, ngjasi, ngjasim, përngjasim, krahasim, analogji.

ÁNSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Anësor, i anës. Vija e anshme. Faqja e anshme. Dyert e anshme.
2. fig. Që përkrah dikë pa të drejtë, që i del krah një tjetri pa të drejtë, që mban anë; kund. i paanshëm. Qëndrim i anshëm. Mendim (gjykim) i anshëm. Mbështetje e anshme.
✱Sin.: anësor, anor, i njëanshëm, anues, anëmbajtës.

ANTITÉZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. logj. Gjykim që i kundërvihet një teze, kundërtezë; kund. tezë. Paraqes antitezën. Përdor antitezën në të folur.
2. Diçka e kundërt me diçka tjetër ose që i kundërvihet asaj; krejt e kundërta e diçkaje a e dikujt. Është antiteza e tij.
3. filoz. Vënia përballë e përqasja e dy nocioneve, e dy ideve, e dy koncepteve, e dy mendimeve të kundërta. Antiteza konceptuale. Antiteza historike.
4. let., stil. Figurë letrare që ndërtohet duke vënë përballë fjalë ose fjali me kuptim të kundërt, për t’i dhënë bukuri, forcë e qartësi shprehjes artistike. Antiteza klasike. Antitezë e fuqishme. Llojet e antitezës. Dykuptimësia e antitezave.

APODIKTÍK,~E mb., drejt. I pakundërshtueshëm, i pakthyeshëm; i domosdoshëm. Gjykim apodiktik. Vendim apodiktik. Urdhër apodiktik.

ARBITRÁZH,~I m. 1. Zgjidhje e mosmarrëveshjeve me karakter ekonomik, financiar etj. ndërmjet palëve të ndryshme me anë të një komisioni arbitrash; arbitrim. Komisioni i arbitrazhit. Me rrugë arbitrazhi. Arbitrarizmi u dënua nga gazetarët.
2. Gjyq i zgjedhur; organ i posaçëm, i përbërë nga arbitrat, që merret me zgjidhjen e mosmarrëveshjeve kontraktore me karakter ekonomik, financiar etj. ndërmjet palëve të ndryshme, pa të drejtë kundërshtimi. Arbitrazhi i lartë i shtetit. Vendim i arbitrazhit. E hedh në arbitrazh.
3. Gjykim dhe aktgjykim i gjyqit të zgjedhur.

ARBITRÓR,~E mb., drejt. Që përbëhet nga arbitri; që ka të bëjë me arbitrin, që i përket arbitrit, i arbitrit. Komision arbitror. Gjykim (vendim) arbitror. Me rrugë arbitrore. Zgjidhje arbitrore.

ARSÝE,~JA f. sh. ~, ~T 1. vet. nj., filoz. Shkalla më e lartë e veprimtarisë njohëse të njeriut, aftësia mendore për të gjetur shkaqet dhe për të zbuluar thelbin e dukurive, për të shpjeguar ligjet e zhvillimit të natyrës e të shoqërisë; mendja në kundërvënie me ndjenjën; tërësia e funksioneve logjike-njohëse që realizohen në bazë të njëmendësisë që perceptohet nga shqisat; funksioni më i lartë i mendjes njerëzore. Arsyeja e ftohtë. Qenie me arsye. Zëri i arsyes. Jashtë arsyes. Dëgjoj arsyen. I foli arsyeja.
2. Aftësia për të menduar e për të gjykuar në mënyrë të drejtë, në mënyrë logjike, në mënyrë kritike, për të kuptuar dhe për të arsyetuar; logjikë, mendim (kritik). Arsye e shëndoshë. Njeri me arsye. Flet (punon) me arsye. I bëj thirrje arsyes së dikujt. Humbet arsyen.
3. Shkak ose fakt që shpjegon a përligj një veprim; argument që sillet për të provuar diçka. Arsye objektive (subjektive). Arsye bindëse (e fortë). Për arsye shëndetësore. Për arsye pune. Për një arsye a për një tjetër. Për disa arsye. Mungon me (pa) arsye. S’ka arsye. Gjej arsye. Përdor arsyen. Arsye për të besuar.
♦ Nuk ha arsye (dikush) nuk kupton; nuk bindet me të mirë, nuk do të kuptojë; nuk i mbushet mendja; s’ha (s’merr) pykë; s’lëshon ashkël; s’lidhet as për bishti e as për krye. I jap arsye (dikujt) e shfajësoj, e përligj dikë për një veprim, i jap të drejtë. E ka arsyen në *majë të shpatës (dikush) keq. I thërras arsyes kërkoj që diçka të bëhet si duhet, të gjykohet drejt, jo me forcë; i thërras mendjes.
✱Sin.: mendje, logjikë, gjykim, arsyetim, tru, shkak, motiv, synim, shkas, shtysë, nxitje, shpjegim, arsyeshmëri, arsyetueshmëri, justifikim, pretekst.

BARDHEZÍ mb. 1. Që është me ngjyrë të bardhë e të zezë, që përbëhet nga këto dy ngjyra. Fotografi bardhezi. Ky flamur ka vija bardhezi. Ajo kishte veshur një fustan shumë të bukur bardhezi. Filma (televizorë) bardhezi. Dhi me pulla bardhezi. I punonin me teknikën bardhezi. Bardhezi si kusi, / Rrumbullak plot ëmbëlsi. (folk.).
2. fig., keq. I cekët, i pathelluar, i skajshëm në gjykime e në vlerësime. Të menduarit bardhezi. Gjykim bardhezi. Vështrime (analiza, vlerësime etj.) bardhezi. Gjërat nuk ishin aq bardhezi sa i mendoja më parë.
3. Që ka ngjyrën e bardhë e të zezë si ngjyra përfaqësuese simbol në veshjet sportive, në flamur etj. Skuadra bardhezi. Flamuri bardhezi. Tifozët bardhezi.

BASHKËGJYKÍM,~I m., drejt. Veprimi kur bashkëgjykoj dy a më shumë veta; gjykim i përbashkët me dikë tjetër a me të tjerë. Ligji parashikon bashkëgjykimin kur çështja përfshin më shumë se një gjyqtar. Bashkëgjykimi i çështjeve të mëdha është praktikë standarde.

BËZÁJ vep., ~TA, ~TUR 1. jokal. Nxjerr zë ose një tingull; them diçka, shpreh një mendim, një gjykim etj.; shprehem. Bëzante me vete. Rrinte e nuk bëzante.
2. kal. I thërres, i bëj zë dikujt (që të vijë, që të bëjë diçka etj.); i flas; tregoj. I bëzajti të zotit të shtëpisë. Nuk i bëzajnë njëri-tjetrit me gojë. E dinte punën, po nuk bëzante. Si mali që s’bëzan.
3. kal. Qortoj dikë; i flas ashpër dikujt, e vë në sitë e në shoshë dikë. I bëzante të birit. - Mos i bëzaj, se s’ka faj!
4. kal. Ftoj, grish, e lajmëroj për diçka, i bëj zë. Në dasmë prit të të bëzajnë e në mort ngrihu e shko vetë. (fj. u.).