FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁLK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Unazë; byzylyk etj. Alkë gishti. Alkë dore. Alkë floriri. Alkë argjendi. Alka veshi.
2. Unazë druri, gome a metali, që mbërthehet në një bosht dhe që rrotullohet për të vënë në lëvizje diçka. Alkë druri. Alkë boshti. Alkë rrote. Alkë qerreje.
3. Lojë e kalorësve të Lindjes së mesme, gjatë së cilës bëhet gjuajtje me shtiza në rrathë (në alka). Alka tradicionale. Gara e Alkës.
✱Sin.: unazë, rreth, byzylyk, rrotë, rrotkë, rrakotë, disk.

BACKÓSJ/E,~A_II f. 1. Veprimi kur backos dikë a kur backosem; goditje me pëllëmbë, gjuajtje, rrahje.
2. Gjendja kur backosim dikë a kur backosemi.
✱Sin.: goditje, gjuajtje, rrahje, rënie, mëshim, zhdëpje.

BEFASÍSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që ndodh në mënyrë të papritur e të menjëhershme, që bëhet a që vjen në befasi, i papritur, i papandehur, i beftë. Sulm i befasishëm. Goditje (gjuajtje) e befasishme. Kontroll i befasishëm. Kthesë e befasishme. Kërcim i befasishëm. Lëvizje e befasishme. Ndryshim (shpërthim) i befasishëm. Vdekje e befasishme. Në mënyrë të befasishme. Një lajm i hidhur dhe i befasishëm.
✱Sin.: i papritur, i papandehur, i beftë, i menjëhershëm.

BOMBARDÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. usht. Veprimi kur bombardoj a kur bombardohem nga dikush a nga diçka; gjuajtje me bomba nga ajri ose me artileri, hedhje bombash. Bombardim i rëndë. Bombardim me top (me artileri). Bombardimi i qytetit. Aeroplan bombardimi.
2. fiz. Goditje me rreze e atomeve dhe e qelizave të një trupi, për t’u ndryshuar ndërtimin ose për qëllime të tjera. Bombardimi i bërthamave të atomeve.
3. fig. Sulm kundër dikujt me pyetje të njëpasnjëshme, pa e lënë të marrë frymë. Bombardim me pyetje të vështira.

EVITÚAR (i, e) mb. I shmangur. Aksident i evituar. Gjuajtje në portë e evituar. Shkelje të evituara. Ushqime të evituara gjatë verës.

FLÁKJ/E,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Hedhje mënjanë (e diçkaje të panevojshme etj.). Iu kujtua flakja e rrobave në rrugë.
2. sport. Hedhje. Flakja e çekiçit (e gjyles, e diskut, e shtizës).
✱Sin.: hedhje, flakërim, flakëritje, përflakje, fluturim, vërvitje, qitje, përplasje, fugie, gjuajtje, tretje, dëbim, përzënie, degdisje, shkelmim, zhdukje, varrosje.

GJAHTÍM,~I m. Dalje për gjah; gjuajtje. Gjahtim i gjarpërinjve. Kafshë për gjahtim.

GJÚAJTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur gjuaj apo gjuhem. Gjuajtja e kafshëve. Gjuajtja e shpendëve. Gjuajtja me gurë. Gjuajtjet me hark.
2. Gjurmim a përgjim i dikujt për ta kapur në befasi. Gjuajtje e befasishme.
3. Goditje me dorë, këmbë a me sende të forta. Gjuajtje e fortë.
4. sport. Goditje ose hedhje e topit me forcë në një drejtim. Gjuajtje e lirë. Gjuajtje dënimi.
✱Sin.: peshkim, të qëlluar, flakje.

GJUAJTUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) Gjuajtje. E gjuajtura me armë.

GJÚAJTUR,~IT (të) as. Gjuajtje. Metoda të reja të të gjuajturit.

GJURMÍM,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur gjurmoj a gjurmohem. Gjurmimi i kafshëve të egra. Gjurmimi i dokumenteve historike. Gjurmimi i fjalëve të rralla. Gjurmimi i lëvizjeve të agresorit në një skenë krimi.
2. kryes. sh. Kërkime në një fushë të shkencës. Gjurmime albanologjike. Gjurmime në fushën e fizikës.
✱Sin.: gjuajtje, përgjim, hulumtim, hetim.

GODÍTJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur goditet dikush ose diçka. Goditja e objektivit. Goditja e veseve (e të metave, e zakoneve prapanike). Goditje me kokë (me dorë, me grusht, me këmbë). Goditje dënimi (sport.). Goditje këndi (sport.). Goditje me armë (me pushkë, me artileri). Goditje e përqendruar (në punë, në luftë) me forca të shumta.
2. Grushti a pëllëmba që i japim dikujt; shkelmi që i japim dikujt kur e godasim a diçkaje kur e gjuajmë; ajo që pësojmë kur dikush a diçka na godet e na dëmton. Goditje e fortë (e fuqishme, e lehtë). Goditja nga dielli. Jap (marr) goditje.
3. usht. Sulm vendimtar e i befasishëm, që i jepet armikut me të gjitha forcat e me të gjitha mjetet ose me pjesën e tyre kryesore. Goditja kryesore (vendimtare, vdekjeprurëse). Goditja në krahë.
4. kryes. sh. Rrahjet e zemrës, të një mekanizmi etj.; zhurma që dëgjohet kur goditim diçka me dorë, me çekiç etj.; trokitje. Goditjet e zemrës.
✱Sin.: gjuajtje, përplasje, kritikë, sulm, rrahje, qëllim.

HÉDHUR,~IT (të) as. 1. Hedhje; flakje tutje.
2. Kërcim. Të hedhurit së larti.
3. fig. Mashtrim, gënjim. Ç’të hedhur i paska bërë!
✱Sin.: flakje, flakërim, flakëritje, përflakje, hedhje, vërvitje, gjuajtje, kërcim, mashtrim, gënjim.

LÍRË (i, e) mb. 1. Që gëzon liri, që nuk është i pushtuar, i shtypur a i shfrytëzuar, që nuk është i robëruar; i pavarur; i çliruar. Popull i lirë. Vend (shtet) i lirë. Krahinë (zonë) e lirë. Qytetar i lirë. Jetë e lirë.
2. Që nuk është i burgosur, i internuar ose i arrestuar. Ishte i lirë.
3. Që ka të drejtën a mundësinë të veprojë sipas dëshirës së vet; që sillet a vepron në mënyrë të natyrshme, pa druajtje e pa ndonjë shtrëngim. Njeri i lirë. Është i lirë të bëjë si të dojë. E ndjen veten të lirë në skenë.
4. Që është i lëshuar, që nuk mbahet i lidhur ose i mbyllur, që nuk pengohet. Qentë janë të lirë. Kuajt i lanë të lirë në kullotë.
5. edhe fig. Që nuk kufizohet, nuk pengohet a nuk ndalohet nga dikush a nga diçka. Kalim (shteg) i lirë. Zgjedhje të lira. Gjueti e lirë. Det i lirë pjesa e detit ku anijet mund të lundrojnë lirisht si në hapësira asnjanëse. Tregti (shitje) e lirë. Bisedë e lirë. Energji e lirë (fiz.). Pllenim i lirë (bot.). Kryqëzim i lirë i bimëve (bot.). Me sy të lirë pa përdorur mjete të tjera për të parë. Shkëmbim i lirë mendimesh. Rruga ishte e lirë. Hyrja është e lirë mund të hyjë kushdo pa pasur ftesë a biletë.
6. Që bëhet lehtë e pa ndonjë vështirësi; që nuk është ose nuk bëhet sipas disa rregullave a kërkesave të prera e të pandryshueshme; që mund të vendoset, të lëvizë a të ndryshojë sipas dëshirës e pa ndonjë kufizim. Frymëmarrje e lirë. Lëvizje të lira. Përkthim i lirë përkthim që nuk bëhet fjalë për fjalë sipas origjinalit. Gjuajtje e lirë (sport.) gjuajtje në futboll ose në basketboll, gjatë së cilës kundërshtari nuk ka të drejtë të sulmojë a të ndërhyjë. Lojtar i lirë (sport.) lojtar i vijës së mbrojtjes në lojën e futbollit, i cili nuk mbulon ndonjë lojtar të vijës së sulmit të skuadrës kundërshtare, por u vjen në ndihmë mbrojtësve të skuadrës së tij kur u ikën ndonjë sulmues për të shënuar gol. Mundje e lirë (sport.) mundje, gjatë së cilës ata që ndeshen kanë të drejtë të kapin kundërshtarin në çdo pjesë të trupit, t'i përdredhin gjymtyrët etj. deri sa të mposhtet ndonjëri prej tyre. Stil i lirë (sport.) stil noti në garat e shpejtësisë, ku notarët mund të notojnë në mënyra të ndryshme. Ushtrime me trup të lirë (sport.) ushtrime gjimnastikore që bëhen duke lëvizur pjesët e ndryshme të trupit në mënyra e në drejtime të ndryshme. Ushtar i lirë (shah.) ushtar në lojën e shahut, që nuk ka përpara në kolonën e tij ndonjë ushtar të anës kundërshtare. Togfjalësh i lirë (gjuh.). Theks i lirë (gjuh.). Rendi i lirë i fjalëve (gjuh.) vendosja e fjalëve në fjali jo sipas një rendi të caktuar e të pandryshueshëm. Varg i lirë (let.). Trup i lirë (fiz.) trup që lëviz në hapësirë kur vepron një forcë mbi të. Rënia e lirë e trupit (fiz.) rënia e një trupi nën veprimin e forcës tërheqëse të Tokës ose nën ndikimin e forcës së rëndesës.
7. edhe fig. I zbrazët, pa njeri a pa sende; që nuk është i zënë, që nuk përdoret nga ndokush e mund të shfrytëzohet nga ndokush tjetër a për diçka tjetër; që ka mbetur bosh dhe nuk është zënë ende nga dikush tjetër; ende i paplotësuar; kund. i zënë. Dhomë (shtëpi) e lirë. Kishte disa vende të lira në sallë. Hapësirë (fushë) e lirë. Karrige e lirë. Telefoni është i lirë. Para (mjete monetare) të lira (fin.). Vend i lirë në organikë.
8. Që nuk është i lidhur fort; që nuk është i shtrënguar ose që nuk është i puthitur sipas trupit a pas një pjese të tij; i gjerë; kund. i shtrënguar, i ngushtë. Rrip i lirë. Lidhje e lirë. I ka këpucët (rrobat) të lira.
9. Që nuk është i zënë me ndonjë punë a me diçka tjetër; kund. i zënë. Koha e lirë. Ditën e kam të lirë. Nuk kanë asnjë orë të lirë. Sot jam i lirë.
10. spec. Që nuk lëviz pjesë të tjera të një mekanizmi; që nuk lidhet a nuk bashkohet me ndonjë pjesë tjetër. Rrotë e lirë me dhëmbëza (mek.). Thekë të lira (bot.). Organ i lirë (bot.) organ që nuk është i ngjitur me trupin e një bime.
11. kim., fiz. Që nuk është në lidhje kimike me diçka tjetër; që është ndarë nga atomet duke u zhvendosur në hapësirën midis dy atomeve. Gaz (oksigjen, azot, squfur) i lirë. Elektron i lirë (fiz.).
12. Që kushton pak, që shitet me çmim të ulët; i vogël, i ulët (për çmimin); kund. i shtrenjtë. Prodhim (mall) i lirë. Këpucë të mira e të lira.
13. fig. Që nuk është i kursyer, që i lëshon fjalët pa u përmbajtur; kund. i shtrënguar, i shtrenjtë. I lirë në fjalë, i shtrënguar në hesap. (fj. u.).
14. si em. m. e f. Sipas kuptimeve_{1, 8, 12, 13} të mbiemrit.
✱Sin.: i pavarur, liriplotë, i çliruar, i lëshuar, i zgjidhur, i çlirët, i liruar, i shpenguar, i zbrazët, i pazënë, i qëruar, i çelur, i çelët, i hapur, i pashtrënguar, i lirshëm, i shkrehur, i shtendosur, i dëlirë, i zgjidhur, i paputhitur, i papunë, i pakufizuar, i padetyrueshëm, i vogël, i ulët, i pakursyer.
♦ Me *dorë të lirë. Gjeti (ka) *fushë të lirë (dikush). Gjeti *shesh të lirë (dikush). Ka *dorë të lirë (dikush). E ka dorën të lirë (dikush) është dorëlëshuar, nuk e kursen paranë; e jep a e lëshon lehtë diçka; kund. e ka dorën të shtrënguar. Ka dorë të lirë (dikush) nuk e pengon asgjë dhe askush, është i lirë të veprojë sipas dëshirës së vet për të bërë diçka, mund të veprojë si të dojë. I lë *dorë të lirë (dikujt). I lë *fushë të lirë (dikujt a diçkaje). I lë *rrugë (udhë) të lirë (dikujt a diçkaje). I la *shesh të lirë (dikujt a diçkaje). I lirë në *miell e i shtrenjtë në krunde (dikush). I lirë në *djathë e i shtrenjtë në hirrë (dikush).

MBALLÓSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Arnim, veprimi kur mballos ose kur mballoset diçka. I çoi për mballosje këpucët tek këpucari i qytetit.
✱Sin.: arnim, ndreqje, mbulim, gjuajtje.

NGEC vep., ~A, ~UR jokal. 1. Mbetem në vend e nuk lëviz dot më tutje për shkak të një pengese që më del përpara, pengohem e nuk shkoj dot më tej. Kali kishte ngecur në baltë (në llucë). Kishte ngecur në mes të dëborës. Ngeci në rërë. Ngeci në një pengesë. Ngeci në mes të rrugës. I ngeci buka në fyt (në grykë). Thela e madhe të ngec në fyt (fj. u.).
2. Më kap për cepi diçka e nuk më lë të shkëputem. Më ngeci palltoja në një gozhdë. I ngeci këmisha në një degë. Ngeci varur. Ngeci grepi në lumë. I kishte ngecur këmba keq.
3. vet. v. III Mbetet, nuk lëviz a nuk punon më një makinë a një vegël për shkak të dëmtimit ose të një pengese. Ngeci motori. Ngeci ora. Ngeci loja në kompjuter.
4. fig. Has në një pengesë dhe nuk eci dot më tej, ngelem në vend; pushon së zhvilluari a së përparuari më tej. Nuk ngeci puna asnjë çast. Ka ngecur në këtë problem. Ngecëm në këtë pikë. Reforma ngeci në vend. Ka ngecur ekonomia (bujqësia). Ngeci karkaleci (tall.).
5. kal. E kap për cepi diçka në një vend, e var në një kunj, gozhdë etj.; e kap me pe, e qep; kund. çngec. E ngeci pallton në një gozhdë.
6. fig., bised., kal. I ngarkoj dikujt një punë a diçka tjetër me të hedhur, ia lë në dorë ose në kurriz. Ia ngeci atij. Ia ngecën asaj si më e vogla që ishte. Deshi të na e ngecte neve këtë punë (faj, gabim).
7. sport., kal. Godas lehtë topin në volejboll atëherë kur kundërshtari pret një gjuajtje të fortë dhe e bëj të humbasë topin. Ia ngeci topin.
✱Sin.: bllokohem, gozhdohem, shqepoj, hesht, ngel, mbetem, pengohem, kapem, ndesh, rrok, has, zë, zihet, ngelem, lë, pushon, bllokoj, var, kacit, qep, ngarkoj, hedh.
♦ Ngeci (mbeti) në *baltë (dikush). Ngec në *cekë (dikush). Ngeci në *driza (dikush). Të ngectë në *fyt! mallk. Më ngeci (më ngeli, më mbeti) në *fyt. Më ngeci (më mbeti) në *gojë (diçka). Ka ngecur në *kënetë (dikush) iron. I ngeci *sharra në gozhdë (dikujt). Më ngeci (më mbeti) në *grykë (diçka). Të ngectë në *grykë! mallk. Ngeci (mbeti) në *llucë (dikush). Ngeci (mbeti) në *llum (dikush). Ngeci (mbeti) në *moçal (dikush). I ngeci *plori (dikujt). Ngeci (mbeti, qëndron, bën hapa) në *vend (dikush a diçka).

PAFUQÍSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që nuk është i fuqishëm; i dobët, i pafuqi; kund. i fuqishëm. Plak i pafuqishëm.
2. I pamundur, i pafuqi. Ndihej i pafuqishëm.
3. Që nuk i ka forcat, mundësitë a aftësitë për t’ia dalë mbanë diçkaje; që nuk gjen në vetvete forca për të përballuar diçka. Njeri i pafuqishëm. Ishte i pafuqishëm ta ndihmonte.
4. Që ka mjete materiale, mundësi ekonomike, forca etj. të pakta e të pamjaftueshme, i dobët. Shtet i pafuqishëm. Ekonomi e pafuqishme.
5. Që i mungon forca, vrulli a energjia e nevojshme; i dobët. Erë e pafuqishme. Rrymë e pafuqishme. Dritë e pafuqishme. Zë i pafuqishëm. Gjuajtje e pafuqishme (sport).
✱Sin.: i pafuqi, i dobët, i mekur, i këputur, i ligshtë, i shflukët, i pamundur, i flashkët, i ngordhur, i shkordhët, i shflukët, gjunjëprerë, i ronitur, strokaq, tehndryshkur, i sëmurë, anemik, i dobësuar, trupdobët, i humbur, shëndetlig, i kalbur, i dërrmuar, i rraskapitur, i grymosur, rrangallë, strokaq, hallkeq.

PASAKTËSÍ,~A f. 1. Të qenët i pasaktë; vetia e diçkaje që nuk është e përpiktë; mungesë saktësie; kund. saktësi. Pasaktësi shkencore. Pasaktësi në gjuajtje (sport.).
2. E metë, që e prish përpikërinë e diçkaje; gabim. Ka pasaktësi.
✱Sin.: gabim, e metë, lajthitje.

PERSONÁL/E,~JA f. sh. ~E, ~ET sport. Gjuajtje e lirë në basketboll.

PRÉDHË mb., sport. I fortë, i fuqishëm. Gjuajtje predhë.