FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁM/E,~JA f. sh. ~E, ~ET zool. (lat. Sciaena aquila) Peshku i butë i detit, midhja e detit, ame blini, lojbë. Gjuaj ame. Përgatis ame. Ame e shijshme.

ANELÍDE,~T f. sh., zool. (lat. Annelida) Lloj skrash unazore të gjinisë së madhe jovertebrore; krimba me trup të segmentuar me unaza, që jetojnë në tokë e det dhe që u përshtaten mjediseve të ndryshme ekologjike dhe që dalin zakonisht pas shiut; krimbat e tokës, krimba shiu. Analide dheu (toke). Analide uji (deti, lumi, liqeni etj.). Gjuaj me analide.
✱Sin.: skra, krimba, shushunja, karrema, glistra.

ANGJÍST/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT Grep peshkimi; grremç. Angjistër çeliku. Gjuaj peshk me angjistër.
✱Sin.: grremç, grep.

ARBALÉT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT hist. 1. Mjet a mekanizëm luftarak i kohës antike greke e romake për hedhjen e gurëve ose të shigjetës; mekanizëm për të hedhur gjyle guri; armë harku, hark mekanik, mjet hedhës. Arbaletë romake. Arbaletë mesjetare.
2. Lloj pushke që gjuante gur e shigjeta; katapultë, balestër. Gjuaj me arbaletë.
3. Mjet gjuetie dhe peshkimi. Mori arbaletën me vete.
4. Lloj pushke shumëfunksionale a lloj shtize e ndërtuar me mekanizëm të ngjashëm si të arbaletës së moçme. Arbaletë sportive. Model modern i arbaletës.
5. Transportues modern me laser i avionëve të ndryshëm. Arbaletë luftarake.
6. Lodër fëmijësh e ndërtuar sipas arbaletës antike me forma e madhësi të ndryshme. Arbaletë shigjetë. Arbaletë avion.
✱Sin.: katapultë, balestër, shigjetë, hark.

AVÁRD/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Lloj rrjete e vogël për peshkim. Gjuaj me avarde. E zura me avarde. M’i gris avardja. Ra peshku në avarde.

BACKÓS_II vep., ~A, ~UR bised., kal. I bie dikujt me pëllëmbë, e qëlloj me dackë. E backosi mirë.
✱Sin.: qëlloj, godit, godas, gjuaj, sëlloj.

BALTOVÉC,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. Baltuk. Baltovec i vogël. Gjuaj baltovecë.

BAT,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. Grackë për të zënë zogj me një rrasë të mbështetur mbi kunja të hollë, që rrëzohet mbi një gropë. Rrasa (gropa) e batit. Kunji i batit. Gjuaj (zë) me bat. Ngre një bat. Ra zogu në bat. Si zogu nën bat në gjendje të pashpresë për të shpëtuar, shumë keq.
2. fig. Gjendje e vështirë që krijohet për dikë; kurth, grackë, kllapë. E shtiu në bat. Ra në bat. Doli nga bati.
3. sh. ~E, ~ET Bice. Zë batin.
✱Sin.: batinë, grackë, lak, çark, kurth, dhokan, spilar, rrjetë, kllapë.

BATÍSK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Lloj koshi për të peshkuar në ujëra të cekëta. Gjuaj me batiskë.

BAZÚK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT usht. Armë zjarri reaktive që përbëhet prej një gypi (të cilën luftëtari e mbështet në sup) dhe që përdoret zakonisht kundër tankeve. Predhë bazuke. Qëlloj (gjuaj) me bazukë. U dëgjuan të shtënat e bazukës.

BELÚSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. bot. (lat. Vaccinium scoparium) Shkurre e vogël e vendeve të ftohta, me gjethe përherë të gjelbra, me lule të vogla si këmborë ngjyrë trëndafili të hapur, që bën kokrra të vogla, të kuqe dhe pak të tharta; kokrrat e kësaj bime; thrashegra e malit. Shkurre (kokrra) belushi. Mbledh (ha) belushë.
2. zool. Belushkë. Gjuaj për belusha.

BEND,~I_I m. sh. ~E, ~ET Pellg me një ledh si pritë ku grumbullohet ujë për të ujitur ose për një punë tjetër; hauz; vendi i pritës për të ndarë ujin e mullirit nga lumi. Bend uji. Bendi i mullirit. Hapëm një bend. Gjuaj peshk në bend.
✱Sin.: hauz, farishtë, vivar.

BOMBAHÉDHËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET usht. Granatahedhëse. Gjuaj me bombahedhëse.

BOMBARD/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR usht., kal. 1. Gjuaj diku me bomba nga ajri ose me artileri për të shkatërruar a për të vrarë, e rrah me bomba, hedh bomba. Bombarduan qytetin (fshatin, urën). Bombardoi kolonën armike. E bombardoi me top (me mortaja).
2. fiz. Godit me rreze atomet a qelizat e një trupi për t’u ndryshuar ndërtimin ose për qëllime të tjera. Bombardoj me rreze.
3. bised. Gjuaj shumë herë me gurë ose me sende të tjera të forta, e godit dendur me diçka.
4. fig., bised. E sulmoj dikë me forcë e pareshtur me diçka, nuk e lë të qetë, e godit vazhdimisht në një pikë; i drejtoj a i dërgoj dendur diçka. E bombardoi me pyetje (me fjalë). E bombarduan me telegrame.

BÚC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Plis që ngre parmenda a plugu gjatë lërimit të tokës. Buca dheu. Thyej (copëtoj, imtëson) buca. Ka njomur me djersë bucat që çon umbi i parmendës (dikush) ka punuar shumë, është rraskapitur, ka derdhur djersë. Bëhem si bucë shëndoshem shumë.
2. Plis me bar, bukëbar. Nxjerr buca. Rrethoj (mbuloj) me buca.
3. Top bore. Gjuaj me buca.
4. krahin. Bucelë e vogël.
✱Sin.: gorgë, cabok, bucelë, bulirë, cumër, brinjë, bukli, burikë.

BÚK/Ë,~A_III f. sh. ~Ë, ~ËT krahin. Rrëshqitja dhe prekja e petës së gurit kur e gjuajmë rrafsh me sipërfaqen e ujit (në lojën ku gjuhet me petë guri). Bëj njëzet bukë gjuaj petën e gurit në mënyrë të tillë që të rrëshqasë e të prekë njëzet herë në sipërfaqen e ujit para se të fundoset.

CENTR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. tek. Vë disa trupa në një qendër të përbashkët ose vendos qendrat e tyre në të njëjtin bosht, ngulit në qendër; vë qendrën e një vegle, të një pjese të makinës etj. në drejtimin me të përshtatshëm për të punuar; vë në drejtpeshim. Centroj thjerrëzat. Centroj kullën e pusit të naftës. Centroj rrotën e biçikletës.
2. sport. Dërgoj topin nga krahët në qendër të fushës, gjuaj në qendër drejt portës kundërshtare. Centroj topin.
3. fig. Vë diçka në qendër të veprimtarisë, i kushtoj gjithë kujdesin, vëmendjen etj. ose e bëj objekt kryesor; përqendroj. Buxheti i sivjetshëm i centron financat publike drejt qytetarit dhe interesave të tij.

CERNÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT krahin. Rrjetë peshkimi në trajtë shporte, me bisht të gjatë, karvariq. Gjuaj (kap, zë) me cernik.

FLÁK vep., ~A, ~UR kal. 1. Hedh tutje menjëherë e me forcë diçka; hedh larg, flakëroj; përplas. Flak gurin. Flak shtizën. E flaku në tokë.
2. fig. E largoj me përbuzje dikë a diçka që nuk e dua, hedh me përbuzje; çlirohem prej diçkaje të keqe e të padëshiruar; dëboj, përzë; zhduk. E flakëm zgjedhën. I flakëm zakonet prapanike. Flak nga mendja.
✱Sin.: flakëroj, flakërij, flakërit, hedh, përplas, vërvit, përflak, fërfëlloj, frëngëlloj, fluturoj, qit, përshkëndit, shtëlloj, fug, gjuaj, harakuq, tret, dëboj, përzë, degdis, shporr, zhduk, varros.
♦ E flaku (e hodhi) *tej (diçka).

GJAH,~U m. 1. Ndjekja e kafshëve dhe e shpesëve të egra për t’i gjuajtur; gjueti. Gjahu i lepurit. Kafshë gjahu. Armë gjahu. Qen gjahu zagar, langua. Dal (nisem, shkoj, vete) për gjah. Bëj gjah gjuaj.
2. Kafshë a shpesë e egër, që gjuhet. Gjah i egër. Gjah i vogël (i imët) kafshë me përmasa të vogla. Gjah rrëmbyes kafshë e egër, që ushqehet me mishin e kafshëve të tjera. Gjah jorrëmbyes kafshë e egër, që ushqehet me bimë dhe nuk ha kafshë të tjera. Gjah jograbitqar. Gjah me pupla kafshë e egër, trupi i së cilës është i mbuluar me pupla. Gjah me qime kafshë e egër, trupi i së cilës është i mbuluar me qime. Mish gjahu. Zë gjahun.
3. fig. Njeri që kërkohet e ndiqet për t’u kapur a për t’u vrarë.
✱Sin.: gjueti, pre.
♦ Gjahu në breg e qëllon në kodër (dikush) vepron pa i peshuar e pa i matur mirë gjërat, vepron kuturu; nuk kupton a nuk sheh atë që kërkon, s’është në drejtimin e duhur.