FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFTÓSJ/E,~A f., veter. Sëmurja e gjedhëve nga afta ose shapi. Aftosja ishte përhapur gjithandej.

ALLTÝS ndajf. 1. Kudo, gjithandej, andej e këndej.
2. Hallakamë, rrëmujë. U bë alltys. I lashë punët alltys.

ANEKËND ndajf. Në të gjitha anët, në çdo skaj; në çdo vend, në të gjitha vendet. Anekënd vendit. Gjithë vendi anekënd. Anekënd s’ia gjen çiftin. Anekënd kërkuam. Anekënd ku kalonte ai.
✱Sin.: gjithandej, gjithkund, gjithkah, anembanë, tejendanë, kudo, ngado.

ANEKËND parafj. Përdoret me një emër në rasën rrjedhore për të treguar të gjitha anët e skajet e një vendi a të një hapësire. Anekënd vendit. Anekënd fushës (qytetit). Anekënd Shqipërisë.
✱Sin.: gjithandej, anembanë, tejendanë.

ÁN/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Pjesa e një sendi ose e një vendi, që gjendet më larg nga mesi i tij; skaj, buzë, pjesa ku mbaron sendi a vendi; pjesa e majtë a e djathtë e një sendi, e një objekti ose e një vendi, krah. Ana e djathtë (e majtë). Ana e arës (e lumit). Ana e pëlhurës (e lakrorit). Anët e një barazimi (mat.). Në anën e rrugës (e tryezës). Në (nga) të gjitha anët. Sa nga një anë në tjetrën. Kthehem nga ana tjetër. Marr anët qethem anash. U morën anët u morën krahët, i rrethuan. Nxjerr në anë. Anë për anë buzë më buzë. Më një anë mënjanë.
2. Hapësira a trualli në një krah ose afër skajeve jashtë kufijve të një sendi a vendi; hapësira a vendi në një drejtim të caktuar, si edhe vetë ky drejtim. Në këtë anë të shtëpisë (të fshatit). Nga ana e malit. Katër anët e horizontit. Ana e shiut (e mesditës) jugu. Ana e borës veriu. Ana e diellit lindja. Ana e detit perëndimi. Më atë anë matanë. Anë e më anë anembanë. Në të katër anët kudo, në çdo vend. Nga të katër anët nga çdo vend, nga të gjitha drejtimet; në të gjitha vendet ose drejtimet. Anë e kënd (skaj, e cekë) anekënd.
3. E ndarë në një banese a në një shtëpi; dhomë, kthinë. Sa anë keni? Anë e vogël (e madhe). Fle në anën e gjyshes.
4. Faqe e një trupi, njëra nga sipërfaqet kufizuese të një sendi. Ana e mbarë (e prapme, e pasme). Ana e kundërt (e murit). Ana e sipërme (e poshtme). Ana tjetër. Anë mali. Ana e padukshme e Hënës. Anë më (për) anë tejpërtej, tejendanë.
5. Krahinë, vend, vis. Në (nga) anët tona. Në ato anë. Banorët e atyre anëve. Është nga ana jonë. Është i asaj ane.
6. Skaji më i largët i një vendi, i një hapësire; fundi, mbarimi i diçkaje. Në anë të dheut (të botës). S’ka anë. Pa anë e pa fund. Nuk i gjendet ana. Në anë të anës shumë larg. Nga ana e anës nga vise shumë të largëta.
7. Palë, njeri a grup njerëzish, që i kundërvihen një pale ose një njeriu a grupi tjetër. Anët kundërshtare. Ana paditëse. Ana e djalit (e vajzës). Ana jonë (e atyre). Në anën e popullit. Marr anën e dikujt radhitem përkrah një tjetri në mendime e veprime, bëhem me dikë.
8. Anësi, pajë, hatër. I mban anën dikujt ia ka hatërin. Mban anë. Kam anë më mbajnë pajë, më përkrahin, më mbështesin, më ndihmojnë.
9. Pjesë përbërëse e diçkaje, element i një çështjeje, i një vepre etj.; tipar, veçori që karakterizon diçka. Anët e mira (e dobëta, e këqija, e errëta). Ana praktike (formale, teorike). Ana politike (shoqërore, ekonomike, etike, morale.) Ana objektive (subjektive). Ana fizike (trupore, shpirtërore, mendore, ndjenjore). Ana tjetër e çështjes. Zëvendës për anën mësimore (shkencore, administrative).
10. Pikëpamje; kënd vështrimi. Nga ana e jashtme (e brendshme). Nga ana parimore (teknike). Nga ana sasiore. Nga çdo anë.
11. Gjysma e barrës së kafshës së ngarkuar, njëri krah i barrës së kafshës. Ana e mushkës. I ngre (i mbaj) anën. E ha ana i rëndon më shumë njëra gjysmë e barrës, i varet barra nga njëra anë.
♦ Anë më (për) anë tejpërtej, tejendanë; nga çdo anë. Në anë të anës shumë larg; s’dihet se ku; në fund të botës; në anë të dheut. Nga ana e anës nga vise shumë të largëta; nga të gjitha anët. Në atë anë fli! iron. mos e fli mendjen, nuk është ashtu si kujton ti; mbaj po deshe atë mendim a qëndrim e prit më kot; në atë krah fli! iron. Në anë të dheut shumë larg; diku shumë larg; në fund të botës; në anë të anës. Pa anë e pa fund (pa fund e pa anë) shumë i gjerë, që s’ka kufi, i pamatshëm; pa cak e pa anë. Ana e keqe euf. djalli; i paudhi. Pa anë e pa krye (diçka) shih pa anë e pa fund. Nga një anë të puth e nga tjetra të kafshon (dikush) keq. është njeri me dy faqe, që hiqet në sy sikur të do, kurse nga ana tjetër ta bën të keqen; të vret natën e të qan ditën; ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët. Në anën tjetër të barrikadës libr. në anën e kundërshtarit; në kampin e armikut. Ana tjetër (e kundërt) e medaljes libr. e kundërta e asaj që duket ose që njihet a që pranohet si e vërtetë; ana tjetër e çështjes; pjesa më e keqe a vetia më e dobët e diçkaje. Bluan mbi anët (dikush) keq. shih i tërheq (i heq) kërraba nga vetja (dikujt). Pa *cak e pa anë. Dal në anë shpëtoj nga një gjendje e keqe; kapërcej një vështirësi; dal në breg; ia dal në krye (diçkaje). S’do t’ia dijë (s’dëgjon) nga ajo anë (dikush) nuk i bën përshtypje a nuk i trembet fare diçkaje; nuk i intereson a nuk e shqetëson fare asgjë; nuk çan kokën. Dy anët e një medaljeje libr. dy njerëz të njëjtë a dy gjëra të njëllojta, të lidhur ngushtë, që s’mund t’i dallosh e s’mund t’i shkëputësh. Fut *ujë në të katër anët (diçka). Ia gjej anën (diçkaje). 1. Gjej mjetin a mënyrën për të zgjidhur diçka a për të mbaruar një punë; ia gjej veglën; ia gjej vjegën; ia gjej rrëfanën; ia bëj rrethin. 2. (dikujt). Gjej rastin për të kërkuar diçka prej një njeriu a për t’i bërë diçka atij; gjej mundësinë a kohën e përshtatshme. S’ia gjej (dot) anën (diçkaje) nuk di nga t’ia nis një pune; nuk ia dal dot mbanë, nuk e kryej dot një punë; s’ia gjej (dot) fillin. Nuk i gjendet ana. 1. (diçkaje). Është shumë e gjerë diçka, është e pakufishme, s’i duket fundi. 2. Nuk ke ku e kap; është bërë copë-copë (për rrobat etj.). 3. (dikujt). Nuk kuptohet dikush ç’është; nuk dihet ç’bën a ku ndodhet. Më ha ana (më dikë). 1. Prirem, anoj nga dikush; më heq ana (më dikë); i mbaj anën (dikujt). 2. Kam dyshim te dikush për diçka. Më heq ana (më dikë a më diçka) prirem, anoj nga dikush a nga diçka; më ha ana (më dikë); i mbaj anën (dikujt). Nuk ka anë e udhë (diçka) nuk gjen dot arsye për ta shpjeguar, nuk përligjet; nuk mund të pranohet, nuk ka kuptim; nuk ta rrok (nuk ta kap) mendja. S’ka anë e vend (dikush) e dua shumë, është shumë i shtrenjtë e i dashur për mua; e kam dritë në sy (dikë); e kam shpirt (dikë); e dua (e ruaj) si dritën e syrit (e syve) (dikë). Në të katër anët kudo, në çdo vend; gjithandej; te lind e te perëndon. Nga të katër anët nga çdo vend, nga të gjitha drejtimet; gjithandej. Në të katër anët e botës (e dheut) kudo, në çdo vis, në gjithë botën; te lind e te perëndon. Nga të katër anët e botës (e dheut) nga çdo vis, nga të gjitha vendet, nga gjithë bota. E kthen *pjatën nga të katër anët (dikush) keq. Marr anën (e dikujt) bëhem me dikë, radhitem përkrah tij, e përkrah, e ndihmoj a e mbroj; i mbaj anën (dikujt); i bëhem (i dal) krah (dikujt); mbaj (marr) krahun (e dikujt). Më merr ana. 1. Anohem padashur, përkulem anash gati për t’ u rrëzuar; më ha ana. 2. Bie nga shëndeti; plakem e rrëgjohem. I marr anët (dikujt) shih i marr krahët₂ (dikujt). Ia marr anën (diçkaje) shih ia marr dorën (diçkaje). E mori me anë (dikë) ia mbushi mendjen a e zbuti duke e marrë me të mirë e me lajka të vazhdueshme, ia ktheu mendjen urtë e butë, e bindi dhe e bëri për vete; e bëri që t’ia plotësojë dëshirën a kërkesën, të pranojë diçka, të ndryshojë në sjellje etj.; ia hëngri kokën_II (kryet) (dikujt); ia hëngri zemrën (shpirtin). I ka marrë *pisha nga të dy anët (dikujt a diçkaje). Mban anë (dikush) nuk është i paanshëm; nuk është njeri i drejtë, përkrah zakonisht pa të drejtë dikë; mban hatër; mban pajë. I mbaj anën (dikujt) e përkrah dikë, mbështet mendimet e veprimet e tij; e mbroj zakonisht pa të drejtë; marr anën (e dikujt); më heq ana (më dikë); i mbaj pajë; e mbaj me hatër (dikë). I mbajnë anën e lëmshit (njëri-tjetrit) iron. nuk ndahen nga njëri-tjetri, mbajnë shoku-shokun, përputhen e pajtohen njëri me tjetrin; i kanë pipëzat (pipat) bashkë; kanë lidhur pizgat (në një) mospërf. I është nxehur *masha në të dyja anët (dikujt). E nxjerr në anë. 1. (dikë a diçka). E shpëtoj nga një e keqe, e ndihmoj të kapërcejë vështirësitë. 2. (diçka). E përfundoj, e çoj deri në fund, e kryej me sukses. I pret *shpata (palla, kordha) nga të dyja anët (djathtas e majtas) (dikujt). Nuk i pret *tehu në asnjë anë (në asnjërën anë) (dikujt). I pret *thika (vetëm) në njërën anë (dikujt). S’pyet nga ajo anë (dikush) s’ka frikë a nuk do t’ia dijë fare për diçka; nuk i trembet asgjëje. Nuk shkon asaj ane (në atë anë) (dikush) nuk merret fare me diçka, nuk e cek fare, as nuk i vete mendja ta prekë a ta zërë në gojë; e anashkalon. Tërheq nga ana e vet (dikush) shih i tërheq (i heq) kërraba nga vetja (dikujt). S’më vajti as në një anë (një ushqim a pije) hëngra, por nuk u ngopa; hëngra pak, dua edhe më për të ngrënë; s’më vajti as në një vesh. E vuri kapuçin në një anë (dikush) shih e hedh (e vë) qeleshen (festen, kapelën, kësulën, takijen) mbi sy.

ARRAKÁT vep., ~A, ~UR bised., kal. Shpërndaj sa andej e këtej pa rregull; shpërhap në drejtime të ndryshme, përndaj sa andej-këtej; hallakat. E arrakati bagëtinë. I arrakati gjërat gjithandej.
✱Sin.: shpërhap, shpërndaj, hapërdaj, përndaj, hallakat, tarashkat, shkapërdaj, shkapërderdh, sorollat, vërdallos, tarahit, tarahend.

BARÍTUR (i, e)_II mb., bised. Që ka jetuar mirë duke shëtitur shumë, i bredhur e i kënaqur, që ka shkuar gjithandej për të parë botë me sy, i shëtitur. Vajzë e baritur. Njeriu i baritur di më shumë. Më mirë një i baritur, se një i ditur. (fj. u.).
✱Sin.: i bredhur, i shëtitur, i dalë, i gjezdisur.

BRIMÓS vep., ~A, ~UR kal. 1. Fsheh dikë a diçka në një vend të sigurt; e fut në vrimë, si në bri të buallit; e çoj në fund të dheut.
2. fig. Nuk lë vend pa kërkuar për të gjetur dikë a diçka që është fshehur, kërkoj gjithandej; rrah (çaj) dheun.

BÚJ/Ë,~A_I f. 1. Përshtypje e madhe që bën një ngjarje a një lajm, jehonë e gjerë që ka një ngjarje a një lajm në popull; famë. Bujë e madhe. Shkaktoi bujë. Buja e tyre mori dhenë.
2. Buçimë, buitje (e lumit, e valëve etj.). Shfryn me bujë. Valët uturijnë me bujë.
3. fig., keq. Zhurmë e madhe dhe e fryrë që bëhet rreth një njeriu, një vepre, një çështjeje, një ngjarjeje, etj. për t’ia rritur vlerën dhe për ta bërë të njohur gjithandej; zhurmë për t’u dukur. Pa bujë. Punë (prirje) për bujë. I jep bujë. U bë bujë. Punojnë për zhurmë e për bujë. E urrente bujën. Gjëmë e bujë pesëqind dërhem, s’ka hirë as për një qen. (fj. u.). Bujë shumë e punë pak. (fj. u.).
✱Sin.: jehonë, famë, zulmë, buçimë, ushtimë, uturimë, bubullimë, jehonë, bulurimë, rrapëllimë, rraptimë, zhurmë, tamtam.
♦ Bëri bujë (diçka) u përhap e la përshtypje në shumë njerëz; mori dheun. E bëri bujë (diçka) e përhapi me zhurmë; e zmadhoi a e fryu një gjë, e paraqiti si tepër shqetësuese e të ngutshme; bëri zhurmë (për diçka); e bëri alarm. Me bujë e me pohe keq. me shkëlqim e me zhurmë të madhe për t’u dukur dhe për të bërë përshtypje te të tjerët. Me *kujë e me bujë keq.

BULBËRÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Çelja e menjëhershme e sythave, e luleve etj.; buitje, hapje. Bulbërimi i plepave në pranverë.
2. Gjendja kur bulbërohemi; bulbëri. Gjithandej bulbërim dhe jetë.
✱Sin.: çelje, buitje, hapje, lulëzim, shpërthim.

BUÇ/ÁS vep., ~ÍTA, ~ÍTUR jokal. 1. Thërras fort, bërtas me të madhe. Buçet nga zemërimi. Buçiste nga dhembjet. Flasin e buçasin.
2. vet. v. III Lëshon një zhurmë a krismë të fortë e të menjëhershme diçka; ushton me një tingull të lartë e të fuqishëm; gjëmon. Buçet pushka (topi, bomba, granata). Buçasin minat. Buçet traktori (makina). Buçet kambana. Buçet radioja. Buçasin sirenat. Buçet kënga. Buçet gërneta. Buçet deti (uji, rrëkeja). Buçet era. Atë ditë prilli, / Seç buçiste kënga, / Tundej manastiri. (folk.).
3. edhe fig. Jehon nga zërat e fuqishëm, ushton nga zhurma e madhe, kumbon. Buçet mali. Buçet shtëpia. Rrugët buçisnin nga njerëzit. Salla buçiti nga duartrokitjet. Sheshi buçiste e vlonte. Më buçasin veshët më ushtojnë veshët.
4. fig., vet. v. III Dëgjohet gjithandej, përhapet me jehonë të fuqishme, ushton. Kudo buçiste lajmi i fitores.
5. fig., vet. v. III Pëlcet, shpërthen me vrull e menjëherë; është në kulmin e vet, zien. Buçet lufta. Buçet hareja (gëzimi). Buçet fuqishëm.
6. vet. v. III Del nga shtrati, vërshon; fryhet, gufon, derdhet jashtë; del, buron me vrull. Buçet lumi (përroi). Buçet mushti i rrushit. Buçet qumështi në zjarr.
✱Sin.: ushton, oshtin, gjëmon, kërcet, rrapëllin, buluron, hungëron, jehon, rrapton, gumëzhin, mizëron, lëvrin, gëlon, vlon, luzmon, kumbon, uturin, zhurmon, zien, bubullon, vrungullon, shungullon, shpërthen, del, vërshon, fryhet, gufon, brufullon, pëlcet, shfryn, derdhet.
♦ I buçet *gjaku (dikujt). Më buçet *koka.

CA/K,~KU m. sh. ~QE, ~QET 1. Vija që kufizon diçka, kufiri; buza në skajet e një sendi. Caqet e arës. Caqet e fshatit. Shënoj caqet.
2. Shkalla më e fundit ose më e lartë e diçkaje, kufiri deri ku arrin diçka ose dikush, skaji i fundit i diçkaje; kufi. Caku i lartësisë. Caku i jetës. Caku më i lartë kulmi.
3. fig. Kufiri që është caktuar ose pranuar për diçka; masa e lejueshme, norma. Caqe të ngushta. Caqet e parashikuara. Caqe kohore. Pa cak e pa anë. Brenda këtyre caqeve. I vë cak. I kapërcen caqet. E kalon cakun. Del jashtë caqeve. Nuk ka cak. Nuk di cak.
4. fig. Shkallë më e lartë që synojmë të arrijmë, pikësynim. Drejt caqeve të reja. Caku i fundit.
5. fig. Pika ose objekti ku përqendrohet vemendja. Familja rrethon gëzueshëm kumbarin, i cili bëhet cak nderimesh.
6. Vendi që zëmë për të ndenjur gjithnjë; vendi ku ngulemi për të jetuar ose për të punuar; bice. Njeri pa cak. Nga caku në cak. Pa plëng e pa cak. Zë (ngul) cakun. Kërkoj cak. Vë cak. Rri (qëndron) në cakun e vet. Dera e përtimit, caku i mjerimit. (fj. u.).
7. Gropëz ku vë thembrën lojtari në lojën e doçkës, bice. Zë cakun. Mbeti pa cak. Ndërroj cakun.
8. Shenjë që vihet si kufi në disa lojëra fëmijësh; një lojë, në të cilën fëmijët mund ta prekin lojtarin kundërshtar deri në një kufi të caktuar. Rri pranë cakut. Luaj cak.
9. sport. Arritje.
10. mat. Madhësi e pandryshueshme, së cilës mund t’i afrohet shumë një madhësi tjetër e ndryshueshme.
11. Afat kohe. I qëndroj cakut. E shkurtoj cakun.
12. bised. Kënd, skaj, qoshe, cep. Caku i shtëpisë. Caku i vatrës. Kur hyjnë në cak të dhëndrit, dalin t’i presin një mijë dasmorë.
✱Sin.: buzë, skaj, brinjë, kënd, cep, zgrip, pikë, prag, caktim, shkallë, masë, gradë, limit, normë, pikësynim, afat, datë, vendndejtje, qendër, qokë, qoshe, bice, arritje.
♦ Pa cak e pa anë pa fund, pa kufi; i pakufishëm, i pamatshëm; pa anë e pa fund. Cak më cak kudo, gjithandej, në të gjitha anët; në çdo kënd; kënd më kënd. Deri në cakun e fundit sa të kem fuqi a mundësi; pa lënë asgjë mangët, deri në fund. Nuk ka cak (dikush) s’e përmban veten, e tepron; nuk njeh (nuk ka) kufi. E kapërceu (e kaloi) cakun (dikush a diçka) e teproi, bëri më shumë nga sa lejohet a nga sa pranohet; e kapërceu (e kaloi) pragun; e kaloi (e kapërceu) kufirin. Ngul cakun (diku) vendosem përfundimisht diku për të jetuar a për të punuar. Pa *plëng e pa cak (pa shtëpi). I vë cak (dikujt) e ndal të mos veprojë a të mos përparojë më tutje, i caktoj një kufi; i vë kufi (sinor). E zuri në cak (dikë) keq. e zuri duke kryer një vepër të keqe; e zuri në gabim a në faj; e zuri me presh në duar.

DÉR/Ë,~A f. sh. DÝER, DÝERT 1. Vend i hapur në murin e një ndërtese, të një dhome etj., që shërben për të hyrë e për të dalë dhe që mbyllet me kanat a me diçka tjetër; kanati që mbyll këtë vend të hapur; hyrje. Derë e ngushtë (e gjerë). Derë e hapur (e çelur, e mbyllur, e kyçur). Derë e jashtme (e brendshme, e fshehtë). Derë druri (hekuri, xhami). Dera e shtëpisë (e dhomës, e sallës, e zyrës). Dera e kopshtit. Dera e oborrit porta. Derë automatike. Derë e blinduar. Derë rrëshqitëse. Derë e vogël (euf.) nevojtore. Pragu i derës. Kanati i derës. Doreza e derës. Kyçi (çelësi) i derës. Vë (vendos) dyert. Hap (mbyll, kyç) derën. Shkallmoi (theu) derën. Përplasi derën. Trokiti në derë. I ra derës. Rri (fshihet, përgjon) prapa derës. E vunë rojë te dera. S’ka derë. I bëri (i hapi) një derë. E la derën hapur. E gjeti derën mbyllur. E drejta i ka pemët te dera. (fj. u.). Nuk ka shtëpi pa derë. (fj. u.). Është më afër dera se qilari. (fj. u.). Për çdo derë (për çdo shteg) ka një lesë. (fj. u.). Çelet dera, rritet ndera. (fj. u.).

2. Vend i hapur në një mjet transporti, në një aparat, në një orendi etj., që shërben për të hyrë e për të dalë ose për të futur e për të nxjerrë diçka dhe që zakonisht mbyllet me kanat a me kapak; kanati a kapaku që mbyll këtë vend të hapur. Dera e autobusit (e vagonit). Dera e furrës. Dera e dollapit. Dera e sobës. Dera e kafazit. Dera e frigoriferit. Ujku në derë të vathës dhe ti m’i bie zurnasë. (fj. u.).

3. fig., bised. Familja, shtëpia; fisi. Derë e mirë (e dëgjuar, e madhe, e fisme, e parë). Derë e huaj. Derë pushke. Derë trimash. Dera e babait. I vajti në derë. Nga një njeri për derë. Punonte dyerve të botës. Ua heq dera trimërinë e kanë për fis trimërinë. Mbeti në derë të prindërve nuk është martuar (për vajzat, kur u kalon koha). E nxori nga dera (vajzën) e martoi. Erdhi me derë pas erdhi me të gjithë njerëzit e vet pa përjashtim. Derë e botës s’është strehë e kokës (fj. u.). Është dera që gostit përhera. (fj. u.). I pinë dhe verën, i shanë dhe derën. (fj. u.). Katër burra në një derë, e bëjnë dimrin verë. (fj. u.).

4. fig., bised. Rrugëdalje, zgjidhje. E ka një derë. S’kishte derë tjetër. S’i gjejnë dot derë kësaj pune. Në derën e hapur nuk trokitet (fj. u.).

✱Sin.: portë, hyrje, familje, shtëpi, fisi, dinasti, rrugëdalje, zgjidhje.

♦ Është bërë për në *plasë të derës (dikush). E ka bërë prapa derës (diku) përçm. shkon shpesh në një vend, vete dendur diku e bëhet i mërzitshëm; mbeti duke vajtur aty; na mbiu në derë (dikush); nuk e lë rrugën (udhën) të mbijë bar (dikush) iron.; (dikush) përçm. I bie derës të dëgjojë qilari (dikush) flet tërthorazi për diçka ose i flet dikujt që të marrë vesh një tjetër; e ka gjetkë fjalën; i bie pragut të dëgjojë dera; godit strallin të marrë eshka; rreh (vret) gjetkë. I bie *pragut të dëgjojë dera (dikush). I bie *shiu në prag të derës (dikujt). Çel njëqind (dyzet) dyer (dikush) përditë vete te njëri e te tjetri; bredh kot gjithë ditën duke bezdisur të tjerët; (shkon) derë më derë; (shkon) portë më portë; (shkon) prag më prag. S’del për dere (dikush) rri mbyllur, nuk shkon te të tjerët, rri i veçuar; nuk e ka parë dielli; s’ka parë diell me sy. *Daulle për derë. Derë më derë. 1. Shumë afër, pranë e pranë me shtëpi, ngjitur. 2. Sa te njëri e te tjetri, nga një familje në tjetrën, shtëpi më shtëpi; shumë bredharak; portë më portë; prag më prag; çel njëqind (dyzet) dyer në ditë (dikush). Derë hani keq. vend ku mund të hysh lirisht, pa pengesa e pa kontroll; han me dy (me katër) porta; derë pa mandall; hyn derri e dosa. Derë e hapur (e çelur) shtëpi mikpritëse për këdo e në çdo kohë. Me dyer të hapura libr. që zhvillohet a që bëhet duke pasur të drejtë të marrin pjesë edhe njerëz të tjerë; me hyrje të lirë, i hapur (për një mbledhje a për një gjyq); kund. me dyer të mbyllura. (Politikë) e dyerve të hapura libr. politikë që lejon kapitalin e huaj të hyjë lirisht dhe e vë vendin në varësi ekonomike të një fuqie tjetër. Derë pa mandall shtëpi a vend tjetër ku mund të hyjë kush të dojë; derë hani keq.; hyn derri e dosa. Me dyer të mbyllura libr. që zhvillohet a që bëhet pa marrë pjesë kushdo, ku janë vetëm njerëzit e interesuar drejtpërdrejt dhe të autorizuar a të lejuar zyrtarisht, pa njerëz të huaj; kund. me dyer të hapura. Pa derë e pa portë pa rrugëdalje, pa zgjidhje. Dy Kamberë në një derë dy të mira ose dy të këqija në të njëjtën kohë a në të njëjtin vend; mospërf. dy a më shumë njerëz të pazotë në një vend. Ia ferrosi derën (dikujt) krahin. e shkretoi krejt dikë; s’i la asnjë të gjallë; ia mbylli derën me ferrë. I fik derën (dikujt). 1. I bën një dëm të madh, e dëmton rëndë, e shuan. 2. E lë të shkretë, e lë pa njeri; ia mbyll derën (me ferrë); i shuan (i fik) portën; i shuan binanë. *Gëzim për derë iron. Hap (çel) dyert. 1. Fillon nga puna a nga veprimtaria (një sipërmarrje, një institucion etj.). 2. (dikush). E mirëpret këdo, është derëçelë. I hap derën (dyert) (dikujt a diçkaje) e lë të hyjë pa pengesa kushdo e të kalojë çdo gjë; i hap portën (portat); kund. i mbyll derën (dyert). I hap derën e të rrëmben shtëpinë (dikush) po i bëre një lëshim a një të mirë të vogël, të kërkon një gjë shumë më të madhe; i jep gishtin e të merr (të rrëmben) dorën; i jep dorën e të merr (të rrëmben) krahun; i jep krahun e të merr (të rrëmben) kokën. Iu hap dera (dikujt) siguroi vijimësinë e familjes me lindjen e një fëmije, zakonisht të një djali (sipas mendësisë popullore); kund. iu mbyll dera. T’u haptë dera! shaka. qofsh i uruar!; paç mbarësi! Iu hapën dyert (dikujt) iu hoq gjithandej çdo pengesë për të vepruar, iu dha mundësia të bëjë diçka a të përparojë në një fushë. Ma harroi derën (dikush) nuk më vjen më dikush në shtëpi; ka kohë që s’është dukur; më harroi adresën shaka. Ia heq dera (dikujt) e ka për fis, e ka traditë (trimërinë, mikpritjen etj.). E hoqi dere (dikë) mospërf. shih i tregoj derën (dikujt) keq. S’të hiqet nga dera (dikush) vjen shpesh e qëndron gjatë sa të mërzit; s’të ndahet, të qepet për diçka. Hyri në këtë derë e doli në atë derë (dikush) shih si hyri doli (dikush). Është në *prag të derës (diçka). Është prapa derës (diçka) është fare pranë, është afruar shumë, zëre se ka ardhur; është në prag të derës; po troket në derë; po troket në portë. E ka derën të çelur (*të hapur) (dikush). I ka kënduar *qyqja në derë (dikujt). Këtej të pi *verën e andej të shan derën (dikush). Ma la në derë (dikush) ma ngarkoi mua përgjegjësinë, një punë të vështirë ose një gabim a faj; ma bëri një të keqe, më turpëroi dhe iku; ma la kopilin (dobiçin, doçin) në derë (në prehër); ma la në dorë; ma la shtupë; ma la shuk. S’lashë derë e deriçkë (për dikë a për diçka) e kërkova gjithandej, s’lashë vend pa kërkuar; rraha (çava) dheun; rraha vendin; rraha jetën. Ma la *kopilin (dobiçin, doçin) në derë (në prehër) (dikush) bised. Ia la *turpin te dera (dikujt). Lip për derë e ndaj për shpirt është shumë bujar dikush, edhe atë që e lyp e ndan me të tjerët; nuk kursehet për të tjerët. Matu në derë! 1. tall. As mos guxo të kërkosh a të qahesh, e ke të kotë të pretendosh më tej për diçka. 2. Largohu prej këtej!, qërohu!; thyej (këput) qafën! E mban derën *hapur (çelur) (dikush). Më mbeti (më ngeli) në derë. 1. (dikush). Më është qepur për një punë a për diçka tjetër, nuk më ndahet; më vjen orë e çast; më mbiu në derë; më mbeti pajë. 2. (diçka). Më mbeti përgjithnjë si barrë; nuk largohet prej diku, s’hiqet; ma lanë mua përsipër. Më mbiu në derë. 1. (dikush) keq. Më vjen shpesh e qëndron gjatë sa më është mërzitur, nuk shkulet; nuk më ndahet; më mbeti (më ngeli) në derë. 2. (diçka). Nuk më hiqet, më është ngjitur, aty e kam gjithnjë. Të mbiftë *ferra në derë! mallk. E mbylli derën (dikush) vdiq pa lënë njeri pas nga gjaku a nga familja e tij, s’la pasardhës a trashëgimtar; shkretoi shtëpinë a familjen; e mbylli shtëpinë; i vuri (i hodhi) rezen shtëpisë (derës); e thau vatrën. I mbyll derën (dyert). 1. (dikujt). Nuk e qas më në shtëpi; nuk e pranoj më diku. 2. (dikujt a diçkaje). I sjell pengesa të mëdha, nuk e lë të shkojë përpara; ia ndërpret zhvillimin. 3. (diçkaje). Ndaloj përhapjen e një ideje, të një ndikimi etj., nuk e pranoj, nuk e lejoj, e pengoj; i mbyll portën (portat); ia pres rrugën; ia mbyll shtegun; kund. i hap derën (dyert). Ia mbylli derën me ferrë (dikujt) i bëri gjëmën, e shoi krejt, e fiku me tërë familjen, e la pa njeri, pa pasardhës a pa trashëgimtar, e shkretoi, e mjeroi; ia ferrosi derën krahin.; ia thau derën; i fiku derën. I mbyll dymbëdhjetë dyer me një shul (dikush) është shumë i zoti e i shkathët; bën shumë punë njëherësh; ua kalon e ua hedh të gjithëve; të jep ujë me bisht të lugës. Iu mbyll dera (dikujt) u shkatërrua krejt, mbaroi me gjithçka; u fik; i vdiqën të gjithë, u shkretua; iu mbyll shtëpia; iu shua pragu; s’i këndon më gjeli në shtëpi; kund. iu hap dera. T’u mbylltë dera (t’u mbylltë)! mallk., edhe shaka. u shofsh me gjithë sa ke!; të mbiftë ferra në derë! Nuk e nxë dera (dikë) është shëndoshur shumë, është trashur nga trupi. S’e nxë as derë e as portë (dikë) keq. shih nuk e nxë dera (dikë). M’u nxi dera më gjeti një e keqe e madhe, më ra një fatkeqësi e rëndë në familje, rashë në zi. E nxjerr nga dera (dikë) e largoj nga shtëpia, e bëj të iki; keq. e përzë nga shtëpia, e dëboj. E nxorën nga dera e hyri nga dritarja (dikush a diçka) e dëbuan dikë a e hodhën poshtë diçka botërisht, por u rikthye përsëri pa rënë në sy, me dredhi, pa u diktuar e me rrugë të tërthorta. Përmjerr në derë të xhamisë (dikush) bised. vulg. bën a thotë gjëra të rrezikshme, e kërkon vetë të keqen; do ta pësojë keq; ia bën të keqen vetes; del si gjarpri në mes të rrugës. Ia përplas derën në fytyrë (dikujt) e përzë me inat e me përbuzje dhe nuk e qas më (në shtëpi a në zyrë). *Pilaf në derë keq. Na prishi *llozin e derës (dikush). *Pyll në prag të derës. Shikoj derën (portën) pres me padurim të vijë dikush, mezi po e pres; mbaj shpresa për diçka. Nuk ia kam shkelur derën (*pragun) (dikujt). Nuk ia kam parë derën (dikujt) mospërf. nuk kam qenë kurrë në shtëpinë e tij, nuk e di fare se ku banon dhe si jeton; keq. as që dua t’ia di për të. Të pafsha në (nëpër) dyert e botës (dyerve të botës)! mallk. të pafsha duke lypur!; mbetsh i varfër e i mjerë! Shpërthen një derë (një portë) të hapur (dikush) iron. libr. përpiqet të zgjidhë një gjë që është e zgjidhur prej kohësh; nuk ka asnjë pengesë a kundërshtim për diçka. Iu shua dera (*pragu) (dikujt). T’u shoftë dera (*pragu)! mallk. I tregoj derën (dikujt) keq. e përzë, e nxjerr jashtë; nuk e qas në shtëpi. Po troket në derë (diçka) është fare afër diçka, thuajse ka ardhur; është prapa derës; është në prag të derës; po troket në portë. I trokas në derë (dikujt a diçkaje). 1. I drejtohem për të më ndihmuar, për të më plotësuar një kërkesë, për të më kryer një punë etj.; i kërkoj diçka, i lutem për diçka. 2. v. III Sjell diçka të mirë; është fat. Troket në derë (në portë) të hapur (dikush) thotë diçka të njohur, merret me diçka që ka gjetur zgjidhje më parë. Troket në derë të mbyllur (dikush) i drejtohet a i kërkon ndihmë dikujt, që s’ia vë veshin e s’e përfill fare. Troket në derën (në portën) e shurdhit (dikush) i drejtohet dikujt që nuk ua vë veshin fare fjalëve të tij, që nuk e dëgjon e nuk i bindet. Po troket në derën tënde iron. për ty po flasin, për ty është fjala (i thuhet dikujt që bën sikur nuk merr vesh që flitet për të). Tund (luan) derën (e hanit) (dikush) shpërf. nuk bën asnjë punë, rri fare pa punë; merret me gjëra të kota, bën sikur punon; vret (numëron) miza; dredh (tund) zinxhirin; (hyn e del e) tund peshqirin; numëron qimet e postiqes; prashit (mih, lëron) në ujë; numëron (heq) tespihet; numëron thanat; shtie rruaza në pe; ngul hunj e shkul hunj; ngul qepë e shkul hudhra; rruan vezë; i bie legenit; kruan thonjtë; kruan dhëmbët; trazon baltën me shkop; kërcet gishtërinjtë; hap e mbyll dollapin. I thau derën (dikujt) ia zhduku gjithë njerëzit e familjes a fëmijët, e la pa njeri, e la të shkretë. I vuri *rezen derës (shtëpisë) (dikush). Më vjen *e mira në derë. I vjen *vera te dera (dikujt). Iu zbraz *qerrja në derë (dikujt). Ia zë derën (dikujt) i shkoj dikujt në shtëpi pa më ftuar e pa dëshirën e tij; e mërzit dhe e rëndoj dikë duke i vajtur shpesh në shtëpi a në zyrë, kur ai nuk e do një gjë të tillë; ia zë shul. Ia zuri këmbët me derë (dikujt) e përcolli shpejt e shpejt, thuajse e përzuri dikë që nuk donte t’i rrinte në shtëpi a në zyrë. Ia ka zënë kokën me derë (dikujt). 1. E ka kapur dhe e ka mbërthyer mirë, s’ka nga të lëvizë; e ka në dorë (dikë). 2. E detyron të bëjë siç do ai, e ka detyruar t’i nënshtrohet; e ka vënë në mengene (dikë).

DHE,~U m. sh. ~RA, ~RAT 1. Shtresa e sipërme e kores së Tokës në tërësinë e saj a në një pjesë të caktuar. Gjallesat mbi dhe. Në të gjitha anët (nga të gjitha anët) e dheut. Shkarjet (shembjet) e dheut. Mineralet nën dhe.
2. Lëndë e fortë a e shkrifët që përbën koren e Tokës; tokë. Dhe i bardhë (i kuq, i zi, i verdhë, i hirtë). Dhe i ngjeshur (i shkrifët, i fortë, i rrahur, i hedhur). Grumbull (pirg) dheu. Digë dheu. Punime dheu. Heq (mbledh) dheun. Mih dheun. Nxjerr nga dheu. Mbuloj me dhe. Ngjyrë (bojë) dheu ngjyrë e murrme, me të përhimë.
3. nj. Trualli ku jetojnë njerëzit, kafshët etj., vendi ku rrimë a ku lëvizim, sipërfaqja e tokës. Ra në dhe. Ulem (shtrihem) në dhe. U bë njësh me dheun. Del mbi dhe. Fshij nga faqja e dheut dikë a diçka. Mbështet (vë) këmbën (gjurin, dorën) mbi dhe.
4. bised. Copë toke që e punojmë dhe e mbjellim, tokë, arë. Dhe i lëruar. Një pendë dhe. Ai dhe e mbante gjallë.
5. Pjesa e ngurtë e rruzullit tokësor përkundër ujit që e kufizon ose me atmosferën, tokë; stere. Anija preku në dhe. Shkel në dhe. I zunë këmbët dhe. Pas shumë ditësh lundrimi panë dhe me sy. Balona preku dheun.
6. gjeol. Shtresë tokësore me ndërtim e përbërje të caktuar; tokë. Dhe ranor (kënetor, gëlqeror, i kripur, gurishtor). Përbërësit e dheut. Analiza e dheut. Studimi i dheut.
7. nj., bised. Planeti ynë, rruzulli tokësor; Toka, bota. Lëmshi i dheut. Kërthiza (qendra) e dheut. S’ka në dhe si ai (si ajo). E mori vesh i gjithë dheu. S’e gjen në të gjithë dheun dikë a diçka s’i gjendet shoku a shoqja.
8. bised. Hapësirë tokësore ku banon një popull a komb, vend, tokë; atdhe. Dheu arbëror. Dheu ynë. Dhe i largët. Shkojnë në dhera të huaja.
9. nj., përmb., bised. Tërësia e njerëzve që jetojnë në një vend; populli. U mblodh gjithë dheu. U ngrit në këmbë tërë dheu.
10. Lëndë që përdoret për të bërë kryesisht enë. Enë dheu. Tavë dheu.
11. euf. Gjarpri, tokësi, dhetokësi. I zuri dheu lopët.
12. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për gjallesa të ndryshme. Mizë dheu milingonë. Kërp dheu urith. Mollë dheu (lat. Helianthus tuberosus) rrepë.
✱Sin.: tokë, truall, vend, arë, stere, botë, baltë, atdhe, popull.
♦ Në *anë të dheut. U bë *beja e dheut (dikush). U bë dhe (dikush) u tmerrua, ngriu nga frika; e humbi krejt; u zbeh, u irnos; u bë baltë në fytyrë; i ra çehrja e vdekjes (dikujt); iu zbardh buza (dikujt). Është bërë dhe (dikush) mospërf. ka kohë që ka vdekur; e bëri sheshin breg; ia ka mbuluar varrin bari (dikujt); iu shua (iu harrua, i humbi) emri (dikujt) shpërf.; i ka mbirë bari një pëllëmbë (dikujt). U bë *këngë dheu (dikush). Bën *hije mbi dhe (dikush) keq.*E Bukura e Dheut folk. *I Bukuri i Dheut folk.*Burri i dheut. *Çerep e vegsh të një dheu keq. Doli (mbiu) nga dheu (dikush a diçka) u duk papritur, u shfaq befas; doli në shesh kur nuk pritej. Që në *djep e gjer në dhe. Me *faqe në dhe (përdhe). E fshiu (e zhduku) nga *faqja e dheut (dikë a diçka). E futi (e vuri, e shtiu) në dhe (për së gjalli, të gjallë) (dikë) shih e futi (e vuri) të gjallë në dhe (në varr) (dikë). E fut shtatë pashë në dhe (diçka) e zhduk krejt, e fsheh diku thellë aq sa të mos e shohë, të mos e dijë e të mos e kujtojë njeri. Të futem (të hyj) shtatë pashë në dhe kam shumë turp, s’di ku të futem nga turpi, të zhdukem nga sytë e të gjithëve. S’e gjen në të gjithë dheun (dikë a diçka) është shumë i mirë, i zoti, i bukur etj.; s’ka (s’e ka një) të dytë (dikush); s’i gjendet një i dytë (dikujt); nuk i gjendet shoku (dikujt); s’e ka shokun (dikush). Hëngri dhe (dikush) përçm. vdiq; ngordhi; hëngri baltë; kafshoi (zuri, hëngri) gjuhë. Të ngrëntë (të përpiftë) dheu! mallk. vdeksh!, të shtifshin në varr! Ha dheun me dhëmbë (dikush) s’di ç’të bëjë nga zemërimi, është tërbuar nga inati, shkrofëtin; ha (bren) hekurin (me dhëmbë); ha veten me dhëmbë; ha dheun me thonj. Të ha (ta rrëmon) dheun nën këmbë (dikush) ta punon keq fshehurazi, përpiqet të të dëmtojë pa e kuptuar, nën rrogoz a pas kurrizit. Ha *gurë e dhe. I ha shpina dhe (dikujt) është vrarë a ka vdekur; ka rënë i vdekur përtokë. Iu hap dheu nën këmbë (dikujt) vdiq menjëherë e në mënyrë të keqe, u zhduk pa nam e pa nishan. E hap dheun me *thonj. Më hedh (më ngre) dheu përpjetë kam një hall të madh që më mundon, jam shumë i shqetësuar, nuk mund të rri asnjë çast i qetë, nuk gjej dot qetësi; s’më mban dheu; nuk më mban vendi; më ngre vendi. Hyri në dhe (dikush). 1. Vdiq, mbaroi; u varros. 2. Nuk e duronte dot turpin që e zuri, s’dinte ku të futej e të zhdukej nga turpi. I qoftë dheu *i lehtë! ur. Kafshoi dheun (dikush) keq. vdiq; shkoi me të shumtët. Sa të ketë *qiell e dhe (e tokë). Në të katër *anët e dheut (e botës). Nga të katër *anët e dheut (e botës). U martua me dheun e zi (dikush) vdiq në moshë të re, nuk arriti të martohet, nuk krijoi dot familje. Mori dheun. 1. (diçka). U përhap, e morën vesh të gjithë; doli e u përhap gjithandej, e shohin a e dinë të gjithë; mori botën; mori ferrën; ka dalë në pazar; bëri bujë. 2. (dikush). Iku pa e ditur se ku, u arratis larg, mërgoi në vende të humbura; mori botën (dheun) ndër (në) sy; vajti te perëndon dielli; vajti (shkoi) prapa diellit; vajti te molla e kuqe. Mori dheun (botën) ndër (në) *sy (dikush). S’e mban dheu (toka). 1. (dikë). E ndien veten ngushtë, është në hall të madh, është shumë i shqetësuar, s’rri dot i qetë; e hedh (e ngre) dheu përpjetë; nuk e mban vendi; e ngre vendi. 2. (diçka). Është shumë e rëndë, nuk durohet, nuk përballohet; s’e mban qielli. E nxjerr nga dheu (diçka) bëj çdo përpjekje, bëj ç’është e mundur dhe e gjej diçka; arrij diçka që duket e pamundur. *Pesha e dheut. E përpiu dheu (dikë a diçka) u zhduk pa lënë gjurmë; s’i mbeti farë mbi tokë, u shfaros krejt; humbi pa gjurmë. Përvëloi (dogji) dheun (dikush) vdiq në moshë të re, ngjalli dhembje e pikëllim të madh te të gjithë. Punon nën dhe (dikush) keq. sillet a vepron tinëz, nuk del hapur; vepron fshehurazi e me hile, është fsheharak; punon nën rrogoz; punon nën gunë; punon prapa krahëve. As në *qiell e as në dhe (as në tokë). I rëndon dheut (dikush) përb. është e kotë që jeton, më mirë të mos ishte gjallë (për një njeri të keq ose që është dembel e s’bën asgjë). Rraha (çava) dheun kërkova gjithandej, nuk lashë vend pa kërkuar, i rashë në çdo skaj; rraha vendin; rraha jetën. Të pafsha shtatë pashë nën dhe! mallk. vdeksh!, të pafsha në varr!; u zhduksh pa nishan! I tregon vetëm dheut (dikush) shih e ka gojën si arka e plakës (dikush). S’e tret dheu. 1. (dikë). Ka vdekur me një merak të madh e duket sikur nuk do të tretet në dhe. 2. (diçka). Nuk humb kurrë, nuk harrohet kurrë. 3. (dikë) si mallk. Vuajttë edhe përtej varrit për paudhësitë që ka bërë! E vuri barkun në dhe (dikush) përb. u përul a u nënshtrua me turp; u përgjunj; ranë gjunjë; iu bë baltë (dikujt). I vuri *shpatullat dheut (dikush) euf. S’i zënë këmbët dhe (dikujt). 1. Nuk qëndron në një vend të caktuar, lëviz shumë; kërkon andej-këtej me ngut e pa u ndalur; është në hall të madh e nuk ka qetësi sa të kryejë një punë; s’i zënë këmbët vend; s’ka vend e trevë (dikush); ku mbillet s’korret (dikush); ku mbjell nuk korr (dikush). 2. Vrapon shumë shpejt, fluturon; u bë erë (dikush); shkel në erë (dikush); u bë veri (dikush); ia mbathi me të katra (dikush).

DJEGURÍSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend që ka pasur ferra e shkurre, të cilat i kanë djegur për të çelur tokë buke, djerrishtë e djegur. Do ta punonte më pas djegurishtën. Ja, mbi këtë djegurishtë do të ngre një shtëpi.
2. Vend i thatë e pa bimësi; djerrinë. Gjithandej ishte bërë djegurishtë.

ÉR/Ë,~A_I f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Rrymë e madhe ajri që lëviz horizontalisht. Erë e ftohtë (e ngrohtë). Erë e lehtë (e fortë, e tërbuar, e hollë, e lagësht, e thatë). Erë pranverore. Era mëngjesore. Era e malit (e fushës). Era e diellit era që fryn nga lindja. Era e lindjes (e perëndimit, e veriut, e jugut). Erë bore (shiu) erë që sjell borë (shi). Erë me shi (me dëborë). Forca (shpejtësia) e erës. Drejtimi i erës. Matës i erës. Mot me (pa) erë. I shpejtë si era. Fryn erë. Fishkëllen era. Pushoi (ra) era. Të than (të pret, të shkurton, të gërryen) era. E rreh (e zë, e kap, e ha) era. Vend i mbrojtur nga era.
2. bised. Ajër. Vrimë (baxhë) për erë. Shtie (qëlloj) në erë. Fluturoi në erë. Marr erë marr frymë.
✱Sin.: rrymë, ajër.
♦ U bë erë (dikush) iku me vrap, vrapoi me shpejtësinë më të madhe, fluturoi menjëherë; u zhduk shumë shpejt; u bë veri; u bë tym₁; (u bë) tym e mjegull; (iku) tym dose; u bë lepur; ia mbathi me të katra; s’i zënë këmbët dhe (dikujt). Bën (ngre) *kështjella (kala) në erë (në ajër) (dikush) keq. Bie (mban) erë *barut. Bie (mban) erë *myk. I bie koka erë hallvë (dikujt) keq. është plakur shumë, nuk është në gjendje të mirë mendore, është matufosur; i janë thartuar (i janë uthulluar) trutë; i kanë rrjedhur trutë. Erë më erë gjithkund, kudo; gjithandej. Erë mali dikush që është i rrëmbyer ose shumë mendjelehtë dhe i papjekur; ia ka marrë mendtë era (dikujt); e ka mendjen veri. Erë me shi diçka e papritur, e shpejtë a me rrëmbim; diçka që kalon shpejt e rrëmbyeshëm.*Fjalë në erë. Flet në erë (dikush) flet pa u menduar; flet a premton kot, pa asnjë siguri, grin kot; flet në tym; prashit në erë keq.; flet pa doganë; grin sallatë bised.; grin lakra bised.; rreh ujë në havan; çan dërrasa bised.; i bie legenit bised. Fluturon në erë_I (diçka) shkatërrohet krejt, prishet kot, vete dëm; fluturon në ajër. Fluturon në erë_II (dikush) i merr gjërat lehtë, nuk mendon thellë; i duket çdo gjë e arritshme, nuk i kupton vështirësitë; është mendjelehtë e i rrëmbyer; fluturon në hava. Fryjnë erërat (për dikë a për diçka) libr. vjen diçka që e nxit ose e pengon një ndryshim, zhvillim a përparim, krijohen kushte nxitëse a penguese. Hedh në erë (diçka). 1. E prish krejt diçka, e shpërthej, e shkatërroj me lëndë plasëse; hedh në hava. 2. I prish menjëherë planet e dikujt, i shkatërroj krejt; hedh në hava. Ku e hedh era (dikë) ku ndodhet rastësisht, ku qëllon të jetë. Ia hodhi leckat në erë (dikujt) përb. e zhduku, e asgjësoi; e shkatërroi përfundimisht; ia hodhi potkonjtë në erë përçm.; ia hodhi trutë në erë keq. I hodhi paratë në erë (dikush) i prishi paratë kot; i bëri rrush e kumbulla (paratë). Ia hodhi potkonjtë në erë (dikujt) përçm. e la në vend të vdekur, e vrau; ia hodhi leckat në erë përb.; ia hodhi trutë në erë keq. Ia hodhi trutë në erë (dikujt) keq. e vrau (zakonisht me plumb dhe duke e qëlluar në kokë); ia derdhi (ia zbrazi) trutë; ia hodhi leckat në erë përçm.; ia hodhi potkonjtë në erë përçm. (Humbi) si *pluhuri në erë (dikush a diçka). Erë bjeshke shumë mendjelehtë; i nxituar e nuk vë re se ç’po bën; erë mali; e ka mendjen veri. Kërkon të kapë erën (dikush) përpiqet më kot, do që të arrijë të pamundurën, ia hyn një pune që nuk mund të bëhet. Kthehet nga të fryjë era (dikush) shih kthen gunën nga të fryjë era (dikush). Kthen gunën nga të fryjë era (dikush) vepron si t’i bëhet më mirë atij, shkon nga t’i leverdisë më shumë; nuk është parimor dhe ndryshon bindjet me lehtësi për të mbrojtur interesat e vet, anon herë këtej, herë andej, nuk qëndron në një mendje; kthehet nga të fryjë era; shkon nga të fryjë era; ruan erërat; si të jetë moti e kthen gëzofin; e kthen barkun nga (del) dielli; (është) me dyzet (me njëqind) flamurë. E la në *krahët e erës (dikë). Leh në erë të ujkut (dikush) bised. tall. flet tjetër për tjetër, flet kot, si t’i vijë, pa i ditur gjërat e pa i gjykuar fare; rri me dhen e flet për dhi; flet për gogla dushku në lëmë. Ia ka lëshuar kryet (dikujt) shih ia lëshoi (ia liroi) frerin (dikujt) keq. Lufton me *mullinjtë e erës (dikush) iron., tall. Merr erë_I (diçka). 1. Qelbet, prishet, bie erë të keqe; merr amë. 2. Bëhet e ditur diçka, mësohet prej të gjithëve; nuk është më e fshehtë, zbulohet sheshit e përhapet; ka filluar t’i dalë nami i keq; e përflasin; i vjen era (diçkaje); merr amë. Merr erë_II (nga diçka) e njeh diçka; e kupton, di ta bëjë a ta përdorë; ka njohuri për diçka; merr amë (nga diçka); merr vesh; ka haber bised. E merr era_I (dikë). 1. Është fare i dobët e me trup të lehtë; s’mbahet dot më këmbë. 2. Nuk është i qëndrueshëm në bindje e në fjalë, lëkundet shpejt; ndjek një rrugë të rastësishme. E merr era _II (diçka) shkon kot; nuk zë vend; zhduket pa lënë gjurmë; nuk ngjit ose harrohet shpejt. I marr (i mbaj) erë (diçkaje). 1. E nuhat. 2. Përpiqem ta njoh mirë e nga afër diçka, të zbuloj ç’është a ç’vlera ka. I ka marrë erë *barutit (dikush). I ka marrë era *miellin (dikujt). I ka marrë koka (mendja) erë (dikujt) bën veprime të pamenduara mirë, punon a vepron pa llogaritur pasojat; nuk është në gjendje të mendojë mirë; është kokëkrisur, kërkon t’ia hyjë një rreziku pa u menduar; i ka hipur në kokë. Ia ka marrë mendtë era (dikujt) është shumë mendjelehtë; është i nxituar e nuk vë re se ç’po bën; është si era e malit (dikush); e ka mendjen veri (dikush). I mban goja erë *qumësht (dikujt). Mbolli erën e korri furtunën (dikush) libr. bëri një të keqe dhe si pasojë e pësoi nga një e keqe më e madhe; çfarë mbolli (edhe) korri. Të ngop me erë (dikush) të ngop me fjalë e me premtime të kota; të mban me shpresa të kota; të mban me erë të mollës; të ngop me lugë të zbrazët; të jep ujë me shoshë. Prashit në erë (dikush) keq. shih flet në erë (dikush). Qëllon në erë (dikush) shprehet për diçka pa e ditur e pa e njohur, jep një mendim të kotë; ia fut kot; flet në erë; flet në tym; flet në hava. Ruan erërat (dikush) bën si të vijë puna a si t’i interesojë, pret e sheh si venë punët e shkon andej nga i leverdis; është njeri me dy faqe; kthen gunën nga të fryjë era; shkon nga të fryjë era. Rron me erën e mollës (dikush) nuk vë gjë në gojë, nuk i pëlqen asnjë ushqim (nga sëmundja etj.); bën naze në të ngrënë. Shkel në erë (dikush) është shumë i shpejtë; ikën e vrapon si veriu, fluturon si era; bëhet erë; bëhet veri; s’i zënë këmbët dhe (dikujt); ia mbath me të katra. Shkon nga të fryjë era (dikush) shih kthen gunën nga të fryjë era (dikush). Ia ka shkundur era *trutë (dikujt) mospërf. *Vrimë në erë. Nuk e zë as era e as shiu (dikë) është në kushte shumë të mira, nuk i mungon asgjë. Më zuri goja erë shih më zuri goja bar.

FÁR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kokërr drithi ose e bimëve të tjera, që zhvillohet nga pllenimi i lules dhe që mund të mbillet për të riprodhuar një bimë; bërthama e disa frutave që përdoret për t’u mbjellë; secila nga kokrrat e forta që ndodhen në tulin e lëngshëm të disa frutave e perimeve. Farë e veshur. Fara luledielli. Farat e fikut. Riprodhim me farë. Fuqia mbirëse e farës.
2. përmb. Kokrrat më të mira e të zgjedhura të drithërave, të perimeve etj., që përdoren për të mbjellë. Farë e zgjedhur. Farë vendi. Farë misri (gruri). Farë liri bot. (lat. Linum usitatissimum), që përdoret si ushqim, me përmbajtje të lartë në fibra, acide yndyrore omega dhe antioksidantë. Ruaj për farë.
3. sh. ~ËRA, ~ËRAT Lloje të ndryshme kokrrash të zgjedhura bimësh që përdoren për t'i mbjellë. Farëra vajore. Koleksion farërash.
4. zool. Veza e disa kandrrave ose e disa kafshëve, nga e cila zhvillohet larva. Fara e krimbit të mëndafshit. Farë peshku.
5. bised. Spermë. Farë mashkulli. Organi i farës.
6. bot. Vezore e pllenuar. Vezorja bëhet farë.
7. Lëndë organike që e bën diçka të tharmëtohet ose të ngjizet dhe që përdoret për të zënë kos, djathë a brumë; tharm. Farë kosi. Farë buke (brumi) tharm. Farë djathi. Zë me farë.
8. fig. Diçka që shërben si burim e si shkak për lindjen e zhvillimin e një ndjenje, të një ngjarjeje etj., spica. Fara e dyshimit. Fara e tradhtisë. Fara e kryengritjes.
9. përmb. Grup njerëzish që kanë lidhje gjaku nga babai; pasardhës, pinjoll. Farë e shtueshme. Me soj e me farë me gjithë farefisin. I humbi fara. Mos lëntë farë pas! mallk.
10. përmb. Grup njerëzish të një kombi a të një race. Farë shqiptare. Fara më e vjetër në botë.
11. Tërësia e qenieve, e sendeve ose e dukurive që kanë tipare të përbashkëta dhe dallohen nga qeniet, sendet ose dukuritë e tjera; lloj. Janë të një fare. Gjendet në disa farë. Farët e fjalive (gjuh.).
✱Sin.: farëz, bërthamë, tharm, vezë, spermë, spicë, soj, rod, rasat, markë, lloj, racë.
♦ Si *ara e fara mospërf. As farë e as fis, as degë e as lis pa asnjë lidhje gjaku, pa lidhje farefisnore; presh në kosh e farë ndarë; jam (bie) shtatë hostenë e një në majë (me dikë). Ka dalë farë. 1. (diçka). Është shfarosur krejt, është zhdukur, s’gjen asgjë prej saj; i humbi (iu shua) fara (diçkaje). 2. (dikush). Ka humbur vetitë më të mira të karakterit, ka humbur cilësitë e njeriut të mirë, s’është më ashtu i mirë si ka qenë a si duhet të jetë njeriu. Me *farë e me fis. Pa *farë e pa fis. Farë e keqe përb. njeri i keq, i pandreqshëm, që dëmton të tjerët; keqbërës; bimë e keqe; pjellë e keqe (e shejtanit); kund. farë e mirë. Farë kungulli dikush a diçka që shtohet shumë, që shumohet shpejt e përhapet gjithandej. Farë e mirë njeri me veti të mira morale, njeri i mirë, që s’i bën keq askujt; kund. farë e keqe. E hedh farën në *lumë (dikush). E hedh farën në *shkëmb (dikush). E hedh farën në *ujë (dikush). I humbi (iu shua) fara (dikujt a diçkaje) s’gjendet asgjëkundi; u zhduk fare; u shfaros; ka dalë fare (dikush a diçka); humbi si fasulja në vegsh (dikush a diçka). Ia humbi (ia shoi) farën (dikujt a diçkaje) e zhduku me rrënjë, e shfarosi dikë a diçka; e nxori (e qiti) fare (dikë a diçka). (Është) me dy fara në majë (dikush) mospërf. është shumë mendjelehtë e i papjekur, ka fare pak mend në kokë; është i lehtë nga mendja; nuk ka (as) pesë (as dy) para mend; karafil nga mendja tall. Në këtë farë feje kështu, në këtë mënyrë, kësodore. *Kungull (trangull) pa fara tall. Mbill (hidh) farë e korr farë. 1. Është tokë jopjellore, është tokë ku s’bëhet bereqeti. 2. Nuk nxjerr ndonjë fitim dikush nga një veprim a nga ndonjë punë tjetër; sa jep merr. E nxori (e qiti) fare (dikë a diçka) e shfarosi, e zhduku krejt, sa s’i gjendet më asgjë a as një njeri; ia humbi (ia shoi) farën (dikujt a diçkaje). As një për farë asgjë, as një thërrime ose as edhe vetëm një të paktën; as një send ose as një njeri i vetëm nga ata që ishin; asnjë për be. *Presh në kosh e farë ndarë iron. Me *rrënjë e me farë. I shkon për farë (dikujt) kështu e ka pasur zakon (për sjelljen etj.); e ka të trashëguar; e ka për fis. *Trangull pa fara tall. Ia treti farën (dikujt) keq. shih e fshiu (e zhduku) nga faqja e dheut (dikë).

FENÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Llambë ndriçimi me vajguri etj., që është e mbyllur përqark me xham për të mos u shuar nga era dhe që ka një dorezë teli për ta mbajtur. Drita e fenerit. Ndezi fenerin e dorës. Mbushi fenerët me vajgur. Fener minierash. Fener xhepi llambë xhepi me bateri.
2. Llambë ndriçimi me bateri, që vihet zakonisht në të dy anët e përparme të një makine, përpara motoçikletës a biçikletës për të ndriçuar rrugën gjatë udhëtimit natën. I kishte ndërruar fenerët e makinës. E ngiste motorin me fenerë të shuar.
3. Pajisje me dritë të fortë, e vendosur në një vend të lartë në breg të detit (zakonisht mbi një kullë) si shenjë për anijet, që lundrojnë natën; far. Fener deti. Kulla e fenerit. Drita e fenerit mezi shquhej nga anijet.
4. fig. Diçka a dikush që tregon rrugën a drejtimin që duhet ndjekur; udhërrëfyes. Fjalët e tij e shndërruan në një fener ndriçues për brezin e tij.
✱Sin.: llambë, kandil, far, udhërrëfyes, ndriçues, pishtar, udhërrëfyes.
♦ Baret (ecën) pa fener (dikush) keq. nuk i mendon mirë punët, punon pa plan, pa ndonjë qëllim të caktuar; shkon kuturu; shkon në arë pa shat tall.; sheh yllin e merr pyllin. E kërkoj me fener në dorë (dikë a diçka) e kërkoj gjithandej, s’lë vend pa kërkuar; rrah (çaj) dheun; s’lë derë e deriçkë.