FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANTENGRË́́NËS,~I m. sh. ~, ~IT Milingonangrënës, termitengrënës. Antengrënës me gjemba. Antengrënësi gjigant.

ARAPAÍM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Arapaima gigas) Peshk gjigant i ujërave të ëmbla tropikale të Amerikës së Jugut, që rritet deri 2.5 m gjatësi dhe mbi 100 kg peshë, që konsiderohet fosil i gjallë për shkak të veçorive arkaike morfologjike dhe anatomike, ka kokë konike, trup të gjerë e të zgjatur në formë siluri të mbuluar me luspa dhe ngjyrë të kuqe dhe me aftësi të shkëlqyera për mbijetesë.

ARMADÍL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Dasypus) 1. Gjitar i vogël placentar, mishngrënës dhe bimëngrënës, banor i pyjeve dhe i shkretëtirave, që është i mbuluar nga një mburojë e fortë, e përbërë nga pllaka kockore të mbuluara me lëkurë të fortë dhe të përthyeshme, që shërben për t’u mbrojtur nga grabitqarët.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje armadilësh: Armadili i madh amerikan (lat. Priodontes maximus) armadil që jeton në rajone tropikale dhe subtropikale, që ka kthetra shumë të fuqishme dhe të gjata, veçanërisht në këmbët e përparme, të cilat i përdor për të gërmuar për ushqim dhe për të ndërtuar strofullin; armadili gjigant. Armadili i bukur (lat. Chlamyphorus truncatus) armadili me ngjyrë rozë në pjesën e sipërme të trupit dhe me pjesën e poshtme të tij të mbuluar me qime të bardha ose të verdha, me kthetra të mëdha dhe të fuqishme në këmbët e përparme. Armadili gjembak (lat. Cabassous hispidus) armadili me trup mesatar, të mbuluar me pllaka kockore të forta dhe të segmentuara dhe me bisht pjesërisht të zhveshur nga këto pllaka. Armadili gjigant armadili i madh amerikan. Armadili hundëgjatë (lat. Dasypus novemcinctus) armadili me madhësi mesatare, me mburojë të fortë të përbërë nga pllaka kockore të segmentuara që duken si nëntë breza; armadili nëntëshiritor. Armadili leshtak (lat. Eupkractus villosus) armadil që e ka trupin të mbuluar me qime dhe me aftësi për të lëshuar tinguj të lartë. Armadili me qime (lat. Chaetophractus) armadil me trupin me qime të dendura dhe me aftësinë për të gërmuar me thonjtë e fuqishëm. Armadili xhuxh (lat. Zaedyus pichiy) armadil trupvogël që jeton kryesisht në Amerikën e Jugut, me trup të mbuluar me pllaka të forta kockore, me kthetra të fuqishme për të gërmuar dhe për të krijuar strofullin.

BERNARDÍN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Lloj qeni i madh (me prejardhje nga manastiri i Shën Bernardit në Zvicër), i ushtruar për të ndihmuar njerëzit e mbetur në dëborë. Bernardin gjigant. Këlysh bernardini. Në oborr mbanin një bernardin të madh. Bernardimi mbahet si qen shpëtimi në Alper zvicerane.

GJIGÁNT,~E mb. 1. Që ka trup jashtëzakonisht të madh, vigan. Me trup gjigant.
2. Që ka përmasa shumë të mëdha. Vepër gjigante. Urë gjigante. Kullë gjigante. Yll gjigant.
3. fig. Që shquhet për përpjesëtimet, për vlerën a për forcën e vet; që kërkon punë e përpjekje të jashtëzakonshme. Shkencëtar gjigant. Përpjekje gjigante. Hapa gjigantë zhvillim e përparim shumë i madh e i shpejtë.
✱Sin.: titan, trupmadh, i përbindshëm, i jashtëzakonshëm, heroik.

GJIGÁNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. mit. Qenie mitologjike me shtat jashtëzakonisht të madh e me fuqi të mbinatyrshme; vigan. Miti i gjigantëve.
2. fig. Njeri me trup shumë të madh e me fuqi të veçantë; vigan. Ai ishte një gjigant i vërtetë, me duar sa lopata.
3. fig. Diçka (vepër, ndërtim etj.) me përmasa shumë të mëdha dhe me rëndësi të veçantë; diçka shumë e madhe. Gjiganti i metalurgjisë. Gjigantët e industrisë.
4. fig. Njeri i shquar, që ka bërë vepra madhështore në shkencë, në art etj.; vigan. Gjigant i shkencës. Gjigant i mendimit. Gjigant i muzikës shqiptare.

KACAGJÉL,~I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. Milingonë e madhe në ngjyrë të kuqërreme. Kacagjel i ngordhur.
2. zool. Gjel i egër; kaposh. E therën kacagjelin.
3. fig., mospërf. Njeri shumë mendjemadh, që ngrefoset e kapardiset si gjel; kaposh; mburravec. Ecja (sjellja) e kacagjelit.
4. folk. Personazh i përrallave popullore që përfytyrohet si një gjigant i fuqishëm dhe kryelartë.
5. si mb., shpërf. Që ngrefoset dhe kapardiset si gjel. Njeri kacagjel.
6. si ndajf., shpërf. Kacagjelthi. Ecte (sillej) kacagjel.
✱Sin.: kaposh, mendjemadh, gjel.

KATALLÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. mit. Figurë e përrallave popullore që përfytyrohet si një njeri i egër, me shtat gjigant dhe me një sy në ballë; ciklop.
2. fig. Njeri trupmadh; gjigant. Na ishte një katallan.
✱Sin.: ciklop, gjigant.

KOLÓS, ~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. 1. Njeri me trup të madh dhe të fuqishëm; gjigant. Është një kolos.
2. lart. Njeri shumë i shquar, me aftësi e zotësi të jashtëzakonshme, që ka bërë ose ka krijuar vepra me vlera e rëndësi kolosale; vigan. Kolosët e letërsisë (e gjuhësisë) shqiptare.
3. fig. Diçka madhështore dhe shumë e rëndësishme, me vlera kolosale. Kolosi i letërsisë (i energjisë shtetërore).
4. si mb. Trupmadh dhe i fuqishëm; kolosal; i jashtëzakonshëm. Djalë kolos.
✱Sin.: gjigant, vigan, trupmadh, kolosal.
♦ Kolos me këmbë argjili shpërf. libr. njeri, shtet etj. i madh e i fortë në dukje, por në të vërtetë shumë i dobët; tigër prej letre.

KOLOSÁL,~E mb., libr. Shumë i madh; shumë i rëndësishëm; i jashtëzakonshëm; gjigant. Punë (vepër, veprimtari) kolosale. Rëndësi kolosale.
✱Sin.: i jashtëzakonshëm, i madh.

KRESHNÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. folk. Hero legjendar i epikës shqiptare; personazh i legjendave popullore, që përfytyrohet si një gjigant, me trup të madh e të fuqishëm, i cili kryen vepra trimërie e fisnikërie.
2. edhe fig., lart. Trim i madh dhe i shquar; fatos.
✱Sin.: hero, fatos.

MIJËKË́MBËSH,~I m. sh. ~A, ~AT zool. Krijesë e vogël me trup të gjatë si krimb dhe me numër shumë të madh këmbësh, me nga dy palë këmbë në secilin segment me përjashtim të segmentit të parë, që ushqehet kryesisht me lëndë organike që kalbet. Zbulohet mijëkëmbëshi i parë në botë me një mijë e treqind e gjashtë këmbë. Një fosil i një mijëkëmbëshi gjigant me 750 këmbë është gjetur në një plazh.

PANGOLÍN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. 1. Gjitar afrikan dhe aziatik me trupin të mbuluar me luspa, me kokë të vogël me feçkë të zgjatur, me bisht të trashë e gjatë e me gjuhë të gjatë ngjitëse për kapjen e milingonave dhe termiteve.
2. Pjesë e parë e emërtimeve për disa lloje pangolinësh: Pangolini bishtgjatë (lat. Manis tetradactyla). Pangolini i drurëve (lat. Manis tricuspis). Pangolini gjigant (lat. Manis gigantean). Pangolini i Kepit (lat. Manis lemmincki). Pangolini kinez (lat. Manis pentadactyla).

TEJMÁDH (i), ~E (e) mb., libr. Shumë i madh, gjigant, i stërmadh. Shkëmb i tejmadh. Fushë (sipërfaqe) e tejmadhe. Figurë e tejmadhe. Familje (popullsi) e tejmadhe.

TITÁN,~I_II m. sh. ~Ë, ~ËT 1. mit. Qenie që, sipas mitologjisë greke, përfytyrohej si njeri me trup shumë të madh e me fuqi të mbinatyrshme dhe që gjoja luftonte me perënditë. Lufta e titanëve. Titani Promete.
2. fig. Njeri me trup të madh dhe me fuqi të jashtëzakonshme, vigan.
3. fig., lart. Njeri shumë i shquar, që ka çarë rrugë të reja në një fushë të veprimtarisë shoqërore, të kulturës, të shkencës etj. dhe i ka sjellë shërbime të mëdha njerëzimit, njeri që dallohet për dhuntitë e tij të jashtëzakonshme; vigan, kolos, gjigant, mendjendritur. Titan i shkencës. Titanët e mendimit njerëzor.
✱Sin.: kolos, vigan, gjigant, mendjendritur.

TRUPMÁDH,~E mb. 1. Që ka trup të madh, që ka shtat të bëshëm, të lartë; kund. trupvogël. Djalë trupmadh. Racë trupmadhe.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.
✱Sin.: shtatmadh, madhosh, trupbëshëm, i madh, bojëmadh, bojalli, bina, bol, div, vigan, gjigant, binamadh, katana, pallosh, avdall.

VIGÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njeri me trup shumë të madh e shumë i fuqishëm fizikisht, gjigant. Ishte kampion në mundje ai vigani. Trupi i Mujit ishte trupi i një vigani.
2. lart. Njeri me mendje gjeniale, njeri i shquar që ka bërë vepra madhore në shkencë, në art etj., gjigant. Vigani i letrave. Ai është vigan në art (pikturë). Vigani i skulpturës. Vigani i shkencës.
3. Diçka (vepër, ndërtim etj.) me përmasa shumë të mëdha e me rëndësi të jashtëzakonshme, vepër madhështore; gjigant. Vigani i ndërtimit. Vigani i industrisë. Vigani i qiellgërvishtësve. Vigani i energjetikës.
4. mit. Figurë mitologjike që përfytyrohej si njeri me trup jashtëzakonisht të madh e me fuqi të mbinatyrshme, gjigant. Luftoi si vigan. Ishte si vigan.
✱Sin.: gjigant, titan, trupmadh, ciklop, katallan.

VIGÁN,~E mb. 1. Që ka trup shumë të madh, gjigant. Me trup vigan. Me fuqi vigane. Kishte një gjatësi trupore disi vigane.
2. lart. Që ka mendje gjeniale, që ka bërë vepra madhështore në shkencë, në art etj., gjigant. Mendimtar vigan. Mendje vigane.
3. Që është shumë i madh, që ka përmasa shumë të mëdha, gjigant. Shkëmb (lis) vigan. Kështjellë vigane. Vepër vigane.
4. fig. Që shquhet për përpjesëtimet, për vlerën ose për forcën e vet; që kërkon shumë punë e përpjekje të jashtëzakonshme, gjigant. Hapa viganë. Forcë (fuqi) vigane. Luftë vigane.
✱Sin.: gjigant, titan, trupmadh, ciklop, katallan, i jashtëzakonshëm, heroik.

ZGALÉM,~I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Sterna minuta) Shpend uji me pendë të bardha e të zeza, me krahë të ngushtë e të gjatë, me këmbë shumë të shkurtra, me bisht të bigëzuar dhe me sqep të kthyer, që fluturon mbi valët përpara e gjatë stuhisë. Klithma e zgalemit. I guximshëm si zgalemi. Një dokumentar fliste për zgalemin. Zgalemi i bardhë vinte vërdallë. Duart e saj të holla fërfëllonin si krahë zgalemi.
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij shpendi. Zgalemi i Mesdheut (lat. Puffinus yelkouan) shpend deti me trup mesatar e me ngjyrë kafe të errët, me kokë të ngushtë e sqep të gjatë e të hollë me ngjyrë gri të errët, me këmbë ngjyrë rozë ose gri të zbehtë e me gishta të zinj, që gjallon në Mesdhe e pjesërisht në Detin e Zi. Zgalemi i dëborës (lat. Pagodroma nivea) shpend deti, që gjallon në Antarktik, me trup mesatar e me ngjyrën e pendëve krejtësisht të bardhë. Zgalemi i Kepit (lat. Daption capense) një lloj shpendi detar i njohur edhe si zgalemi i pikëzuar që njihet për pamjen e tij karakteristike me pika të bardha dhe të zeza. Zgalemi gjigant (lat. Macronectes giganteus) një nga shpendët më të mëdhenj detarë të hemisferës jugore, i njohur ndryshe si zgalemi i madh jugor, që njihet për përmasat e tij të mëdha.
3. fig., poet. Paralajmërues i një lëvizjeje a i një ngjarjeje të rëndësishme shoqërore. Zgalemi i revolucionit (i demokracisë). Zgalemi i stuhisë. E krahason zgalemin me zogun poet.