FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AMERIKANÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Studiues i gjuhës, i letërsisë, i historisë dhe i kulturës amerikane; eksperti i amerikanistikës, amerikanolog. Amerikanist i etnologjisë. Amerikanist i huaj (gjerman, francez, italian etj.).

ANGLICÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Studiues i gjuhës, i letërsisë dhe i kulturës angleze; ai që ka të bëjë me anglistikën. Anglicist i huaj (francez, gjerman, shqiptar etj.). Anglicist që merret me anglishten amerikane. Ligjëratën e parë e mbajti anglicisti.

ARMENÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Studiues i gjuhës, i letërsisë dhe i kulturës armene; ai që merret me armenistikë. Armenist i huaj (shqiptar, turk, gjerman etj.).

BILIÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT mat. Një mijë milionë, miliard (në disa sisteme njehsimi); një milion milionë ose një mijë miliardë (në sistemin anglez e gjerman të njehsimit).

EKZISTENCIALÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ithtar i ekzistencializmit. Ekzistencialist i këtij shekulli. Parafrazojnë ekzistencialistin gjerman. Të kujtojmë ekzistencialistin e njohur.

EVROPIANOLINDÓR,~E mb. 1. Që lidhet me Evropën Lindore, i Evropës Lindore; që vjen nga Evropa Lindore, që ka të bëjë me Evropën Lindore. Shtetet evropianolindore. Qytetërimi evropianolindor. Mentalitet evropianolindor.
2. si em. m. dhe f. Banor vendës i shteteve të Evropës Lindore ose ai që është me prejardhje nga Evropa Lindore. Evropianolindorët plotësojnë tregun gjerman të punës. Evropianolindorët s’janë të habitur nga planet brutale.

FUNT,~I_I m. sh. ~E, ~ET Njësi peshe e barabartë me rreth 500 gramë. Funti anglez njësi peshe e barabartë me 453,6 gramë. Funti gjerman njësi peshe e barabartë me 409,5 gramë. Funti i farmacisë njësi peshe që përdoret në farmaci dhe që është e barabartë me 307,3 gramë.

GEPÁRD,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. zool. (lat. Acinonyx jubatus) Mace e madhe shtegtare e savanës afrikane, e njohur për trupin e gjatë e të hollë, me këmbë të fuqishme dhe me shpejtësi të jashtëzakonshme; çitë. Gepardi është gjitari më i shpejtë në tokë.
2. usht. Tank kundërajror i prodhimit gjerman.

GJERMÁN,~E mb. Që lidhet me Gjermaninë ose me gjermanët, që është karakteristik për Gjermaninë ose për gjermanët, i Gjermanisë ose i gjermanëve. Populli gjerman. Gjuha gjermane. Kultura gjermane.

►GJERMANIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR vetv. 1. Marr veti të kulturës dhe të mënyrës së jetesës gjermane. Po gjermanizohem ditë pas dite.
2. vet. v. III Merr trajta të shqiptimit gjerman. E folura e të huajit po gjermanizohej tërësisht.

GJERMANIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I jap veti të kulturës dhe të mënyrës së jetesës gjermane.
2. I jap (të folurit) trajta të shqiptimit gjerman. I gjermanizoj të gjitha fjalët.

GÓTË,~T m. sh., hist. Fis i vjetër gjerman. Gotët e Lindjes (e Perëndimit).

►HABILIT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR libr., vetv. Përgatitem që të marr një gradë a titull shkencor; kualifikohem. Po habilitohet në një universitet gjerman.

IMPERIALÍZ/ËM,~MI m. Fazë e lartë e kapitalizmit, kur prodhimi është përqendruar në duart e monopoleve të mëdha dhe të oligarkisë financiare, kapitalizëm monopolist; formë e organizimit ekonomik, politik e shtetëror. Që ka të bëjë me këtë fazë të kapitalizmit; kund. antiimperializëm. Imperializmi amerikan (anglez, gjerman, japonez).

JOGJERMÁN,~E mb. Që nuk është gjerman; kund. gjerman.

KANTÍZ/ËM,~MI m., filoz. Doktrina dhe pikëpamjet e filozofit gjerman Immanuel Kant (1724 – 1804).

KAUTCKÍZ/ËM,~MI m., libr., filoz. Doktrina dhe pikëpamjet e filozofit gjerman Kautcki (1854-1939); të qenët kautckist.

KÓMB,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Bashkësi e qëndrueshme njerëzish, e formuar historikisht në bazë të bashkësisë së territorit, të bashkësisë së gjuhës, të jetës ekonomike dhe të formimit psikik, që shfaqet edhe në bashkësinë e kulturës. Organizata e Kombeve të Bashkuara organizata më e madhe ndërkombëtare e kombeve të botës, e krijuar sipas Kartës së vitit 1945. Kombi shqiptar. Kombi grek (gjerman).
2. Vend; shtet. Kombet e Ballkanit.
✱Sin.: kombësi, etni, vend, shtet.

►LËSH/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Bie poshtë menjëherë, këputem e bie diku; ulem a shtrihem menjëherë diku; vet. v. III varet poshtë lirisht a mbështetet mbi diçka, derdhet. U lëshua përdhe (në dysheme, në shtrat). Koka iu lëshua mënjanë. Flokët i lëshoheshin mbi supe.
2. vetv. Lirohem nga diçka dhe iki, shkëputem, çlirohem. U lëshua qeni nga zinxhiri.
3. edhe fig., vetv. Shkoj diku me nxitim, sulem, turrem; i vërsulem dikujt a diçkaje, i hidhem, i sulem, e sulmoj me të gjitha forcat; ia hyj një pune me vrull, i përvishem me hov. U lëshuan tatëpjetë. Iu lëshuan qentë. U lëshuan mbi armikun. Iu lëshuan me gurë (me bomba dore, me shqelma, me grushta). Iu lëshuan me të shara (me fjalë). U lëshua deri në Elbasan. Iu lëshuan kodrave (maleve, arave). Iu lëshuan grurit (kanalit) të gjithë së bashku. Iu lëshuan bunkerit gjerman.
4. fig., vetv. Jepem shumë pas diçkaje; ha ose pi me lakmi të madhe e me të shpejtë. Ishte lëshuar pas pijeve (pas qejfeve). Lëshohet pas ëmbëlsirave. Nuk lëshohet në të ngrënë.
5. fig., vetv. Nuk u qëndroj dot vështirësive, pengesave e fatkeqësive, përkulem; humbas guximin e vendosmërinë, s'kam më zemër për të vepruar, me priten fuqitë; e lëshoj veten. U lëshua keq. Nuk lëshohet para vështirësive.
6. fig., vetv. Dobësohem, bie nga shëndeti e s'kam fuqi të bëj diçka, të lëviz etj. I është lëshuar trupi. M'u lëshuan këmbët s'kam fuqi të qëndroj më në këmbë.
7. vetv., vet. v. III Rrit vëllimin e vet, bymehet; zgjatet, varet. Hekuri (bakri) lëshohet. Lëshohet ky stof.
8. vjet., vetv. Ndahem nga burri a nga gruaja.
9. pës. e LËSHOJ.
✱Sin.: lëshohem, plandosem, rrëzohem, shembem, këputem, jepem, ulem, shtrihem, varet, mbështetet, derdhen, lirohem, shkëputem, çlirohem, sulem, pilohem, furem, fugem, vërsulem, hidhem, vërvitem, dyndem, vrullem, turrem, hamullohem, përvishem, jepem, përkulem, tërhiqem, dorëzohem, shkrehem, zbruhem, shpartallohem, zgajtem, zgërlaqem, zdatem, derdhet, bymehet, zgjatet, lirohet, shkrehet, labërgohet, shtendoset.
♦ Iu lëshua gusha dikujt shih te GUSH/Ë,~A. Iu lëshua (iu vu) në shpinë dikujt shih te SHPIN/Ë, ~A. U lëshuan si miza në mjaltë shih te MIZ/Ë,~A.

MBI parafj. Përdoret me një emër ose përemër në rasën kallëzore që shënon: 1. Sendin, vendin etj., në sipërfaqen e të cilit ndodhet ose lëviz dikush a diçka, bëhet ose zhvillohet diçka; sipër në; kund. nën. Vë mbi tryezë. Ra mbi gurë. Shtrihem mbi rërë. Rrëshqet mbi akull. Hipi mbi pemë (mbi mur, mbi çati). Vë mbi kokë. U ul mbi një trung. E mori mbi shpinë. U përhap mbi dysheme. Doli mbi ujë. I doli djersa mbi këmishë. Mos shkelni mbi bar!
2. Sendin, vendin etj., në hapësirën sipër të cilit ndodhet ose lëviz dikush a diçka, kryhet një veprim etj.; përmbi; kund. nën. Një pëllëmbë mbi kokë. Pak mbi shtyllën e sipërme. Urë mbi lumë. Dyqind metra mbi tokë. Fluturoi mbi det (mbi qytet). I kaloi mbi kokë. U ngjit mbi re. Llamba varej mbi tryezë.
3. Dikë, kundër të cilit veprojmë ose një vend, drejt të cilit hidhemi. U hodhën mbi armikun (mbi kundërshtarin). U sulën mbi tankun gjerman. U turrën (u sulën) mbi kështjellë (mbi qytet). Qentë u lëshuan mbi ujkun. Të gjithë mbi ta!
4. Për (përdoret zakonisht në tituj veprash shkencore, publicistike etj.). Mbi bazat e programimit. Mbi zhvillimin e ekonomisë. Mbi arsimin dhe kulturën. Mbi përdorimin e bimëve mjekësore.
5. (edhe me një numëror). Cakun, njësinë, gjendjen a diçka tjetër që merret si pikënisje, si masë, si kufi etj. ose sipër së cilës është a kryhet diçka; më shumë se...; kund. nën. Zotime mbi planin (mbi normën). Dy gradë mbi zero. Një ton mbi ngarkesën e zakonshme. Zotime mbi detyrën. Erdhën mbi njëqind. E shkroi mbi katër herë. Ishte mbi moshën e caktuar.
6. Dikë a diçka që është nën një tjetër ose diçka sipër, përtej a jashtë së cilës bëhet një punë, krijohet një gjendje e re etj. Vë interesin e përgjithshëm mbi gjithçka. Mbi të gjithë donte nënën. Nuk vë njeri mbi të. E vinte veten mbi të tjerët (mbi masat). Thonë se qëndrojnë mbi klasat (mbi blloqet, mbi shtetin). Mbi të gjitha... para së gjithash...
7. libr. Diçka që shërben si themel, drejtim a pikënisje për një veprim të mëtejshëm; në bazë të... Mbi bazën e vendimeve (e udhëzimeve, e parimeve). Mbi propozimin e kryetarit. Mbi bazën e nëntëvjeçares. Mbi këtë bazë... (mbi këtë pikë...).
8. (me një emër që përsëritet). Një shkallë të lartë të cilësisë a të gjendjes që shprehet nga emri; shumë, tepër. Trim mbi trima shumë trim, kryetrim. Mbledhje mbi mbledhje shumë mbledhje. Halle mbi halle shumë halle. Borxhe mbi borxhe shumë borxhe. Pengesa mbi pengesa shumë pengesa.
9. Sendin që shërben si objekt i veprimit tonë. Rri gjithë ditën mbi libra.
♦ Bën mbi *udhë e nën udhë (dikush).