FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ASONÁNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT let. Figurë stilistike tingullore, që krijohet me përsëritjen e zanoreve të njëjta ose të ngjashme brenda fjalëve të afërta, në një fjali ose në një varg, pa marrë parasysh bashkëtingëlloret; poet. rimë jo e plotë e dy a më shumë vargjeve, që kanë të njëjta vetëm zanoret e theksuara dhe zanore të tjera të fjalëve fundore; rimë jo e plotë e vargjeve. Bëjnë asonancë. Asonanca e zanoreve a. Mbizotëron asonanca e zanores e.

CEZÚR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. let. Pushim i shkurtër brenda një vargu gjatë leximit, që bëhet për të theksuar më mirë ritmin. Cezurë e vogël (e madhe). Cezurë fundore.
2. muz. Pushim që shënon vendin e ndarjes së ritmit në një melodi.

DJEGÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET usht. Mekanizëm i vogël në predhat e artilerisë ose në bombat, që shkakton plasjen në një kohë të caktuar ose kur përpiqet me një send. Djegore e menjëhershme. Djegore fundore. Djegorja e kreut. Djegore me përpjekje (me vonesë). Predha me djegore. Gradoi djegoren. Ia hoqi djegoren.

FUNDÓR,~E mb. Që ndodhet në fund të diçkaje; i fundit. Vijat fundore të fushës (sport.). Segment fundor (gjeom.). Theks fundor (gjuh.). Zanore (bashkëtingëllore, rrokje) fundore (gjuh.).

FUNDÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ajo që ndodhet në fund të diçkaje; e fundit. Fundorja e fushës (e arës).
2. gjuh. Rrokje, grup tingujsh a tingull në fund të fjalëve. Fundorja e fjalëve. Fundorja -ë (-e, -at, -me, -izëm.).
3. gjuh., vjet. Prapashtesë. Fjalë të formuara me fundore.

GISHT,~I m. sh. ~A, ~AT dhe ~ËRÍNJ, ~ËRÍNJTË 1. Secili prej pesë zgjatimeve të lëvizshme në fund të çdo dore ose të çdo këmbe të njeriut; secila prej pesë pjesëve të dorezës, që mbulon këto zgjatime të duarve të njeriut. Gisht i shkurtër (i gjatë, i hollë, i trashë). Gishti i madh (i vogël, i mesëm). Gishti tregues (gishti i shëllirës). Gishti i unazës. Gishtat e dorës (e këmbës). Gishtat e dorezave. Kyçet e gishtit. Mollëza (maja) e gishtit. Shenjat e gishtërinjve. Me të pesë gishtat. Lëviz gishtat. Ngre (çoj) gishtin. Vinin gishtin vinin shenjën e gishtit në letër (në vend të nënshkrimit). Prek (tregoj) me gisht. Numëroj me gishta.
2. Secili prej zgjatimeve fundore te putrat e disa kafshëve dhe te këmbët e disa shpendëve. Gishtat e majmunit (e maces). Gishtat e gjelit.
3. tek. Pjesë e një mekanizmi, që ka trajtën e një kunji të kthyer në majë. Gishti i autokombajnës. Gisht prej çeliku.
4. bised. Masë gjatësie ose vëllimi afërsisht sa trashësia e një gishti të dorës; masë a sasi shumë e vogël. Tre gisht i gjatë (i gjerë, i lartë). Dy gisht ujë (verë). Dy gisht letër.
5. vet. sh. Vijat e ngjyrave të ndryshme që ndërthuren në një pëlhurë të endur; ujëset.
6. fig., bised., keq. Vegël. Ka qenë gisht i tyre. Ishte gisht i beut.
✱Sin.: ujëse, vegël.
♦ U bë gisht (dikush) u dobësua e u hollua shumë; ka rënë shumë nga shëndeti nga ndonjë sëmundje a nga pleqëria; mbeti gisht; u bë shkop; u bë gjalmë; u bë fshikull; u bë kallam. I ra me gisht të madh (një pune) e bëri shpejt e shpejt e pa kujdes; (e bëri) sa për të shkuar radhën; (e bëri) shkel e shko. Për dy gisht ballë për nderin e vet, për pak nder; edhe për pak sedër. Fshihet pas gishtit (dikush) tall. mundohet më kot të mbulojë një të keqe që ka bërë, i fsheh të metat a gabimet, mbrohet me mjete e me mënyra të dobëta; fshihet pas hijes së gishtit; fshihet pas bregut; fshihet prapa hostenit. Fshihet pas *hijes së gishtit (dikush) tall. T’i futësh *gishtat në sy (tjetrit). Me gisht në këmbëz shih me pushkë në faqe. E hedh me një gisht (dikë) e mund a e shmang shumë lehtë, pa forcë e pa mundim, s’e kam të zorshme ta largoj nga rruga ime; e kam gjethe. Të hedh e të pret në *majë të gishtit (dikush). Është i gishtit (dikush) është luftëtar i zoti; është trim; i këndon gishti (dikujt). (Janë) sa gishtat e dorës janë fare pak, në një numër të vogël; numërohen me gishtat e dorës. (Jemi) si gishtat e dorës jemi të lidhur e të bashkuar fort njëri me tjetrin; (jemi) si fishekët në gjerdan. Është i gishtit e i kuvendit (dikush) është trim e i zgjuar; është i pushkës e i penës. Është me gjashtë gishta (ka gjashtë gishta) (dikush) është vjedhës i madh, të qëron. I dha një gisht mjaltë (dikujt) e bëri për vete duke i dhënë një ryshfet të vogël, e ëmbëlsoi me një peshqesh të vogël; i dha (i hodhi) një kockë. I jep gishtin e të merr (të rrëmben) dorën (dikush) ta shfrytëzon keq ndihmën a përkrahjen, përpiqet të nxjerrë përfitime më të mëdha nga një lëshim i vogël që mund t’i bësh, synon të marrë më shumë nga sa i jep; i jep dorën e të merr (të rrëmben) krahun; i jep krahun e të merr (të rrëmben) kokën; i hap derën e të rrëmben shtëpinë. Jep e merr me gishta (dikush) është i zgjuar e i mprehtë në të folur sa e kuptojnë lehtë të tjerët, ta bën shumë të qartë e fare të lehtë diçka, nuk ka vështirësi për ta shprehur qartë mendimin. Ka *gisht (në diçka) ka marrë pjesë, ka ndërhyrë, ka bashkëpunuar ose është përzier në një punë (zakonisht të keqe); i ka lyer (i ka përlyer) duart; ka dorë. S’ka gishta për kavall (dikush) s’është i zoti për të bërë diçka, s’është për atë punë; s’ka shpatulla. E kam *unazë në gisht (diçka). I këndon gishti (dikujt) di të luftojë; shtie mirë me pushkë; është i gishtit (dikush). Kërcet gishtërinjtë (dikush) e shkon kohën kot, pa bërë asnjë punë; dredh (tund) zinxhirin; tund (luan) derën; trazon baltën me shkop. E la gisht (dikë) ia mori të gjitha ç’kishte; e la pa asnjë mjet jetese, s’i la asgjë; e la me gisht në gojë; e la trokë; e la presh në diell; i thau kupën (dikujt). E la me gisht në gojë (dikë) ia mori të gjitha ç’kishte, s’i la asgjë; e la gisht; e la trokë; e la gojëthatë; e la presh në diell. (Sa) për të lëpirë gishtat shumë i mirë a shumë i shijshëm, sa të kënaq (zakonisht për gjellë); (sa) të lëpish thonjtë. E lidh në gisht (diçka) e ngulit që ta mbaj mend mirë, që të mos e harroj (zakonisht për një porosi); e kam unazë në gisht; e var (e vë, e mbaj, e kam) vath në vesh. E luan gishtin (dikush) merr pjesë drejtpërdrejt në luftë, lufton; është luftëtar e trim. E luan nëpër gishta. 1. (diçka). E di shumë mirë; e kupton lehtë dhe e zotëron shpejt. 2. (dikë). Ia hedh kur të dojë dikujt, e tall dhe luan me të si të dojë; e vë në bisht të lahutës. Nuk luan as gishtin (e vogël) (dikush). 1. Nuk bën asgjë, nuk bën asnjë punë a veprim, rri duarkryq; nuk lëviz. 2. Nuk shqetësohet fare, nuk bëhet merak, s’tundet; nuk bën asnjë përpjekje për diçka. E luan (e sjell) në *majë të gishtit (të gishtave) (dikë). Në *majë të gishtave. E mban gishtin në *çark (të pushkës) (dikush). E mban gishtin në *këmbëz (dikush). Mbeta gisht. 1. Më ikën a më vdiqën gjithë të afërmit, mbeta fare vetëm. 2. Humba gjithë pasurinë, paratë, pronat etj.; mbeta pa gjë fare; jam shumë i varfër; mbeta (ngela) me gisht në gojë; mbeta (ngela) duarthatë; mbeta me një grusht miza; mbeta lakuriq (në diell); mbeta rrip daulleje. 3. U dobësova fare, u treta e u hollova; u bëra gisht. Mbeta (ngela) me gisht në gojë. 1. S’kam më asnjë mjet jetese, mbeta pa gjë; mbeta pa asnjë ndihmë a përkrahje; s’më mbeti asgjë nga ato që kisha ose s’më takoi asgjë nga diçka që u nda midis disa vetave; mbeta gisht; mbeta (ngela) duarthatë; mbeta në diell. 2. U habita shumë nga diçka e papritur; mbeta i turpëruar (kur më zbulojnë një gënjeshtër etj.). Mbeta gisht i lëpirë nuk kam më asgjë, mbeta pa pasuri e të ardhura; mbeta lakuriq; mbeta gisht. Mbytet në një gisht ujë (dikush) shih mbytet në një lugë (me) ujë (dikush). E ka ngjyer gishtin (dikush) është përzier në një vjedhje; ka marrë pjesë në një punë jo të pastër dhe ka nxjerrë përfitime prej saj; i ka lyer (i ka përlyer) duart; i ka lyer buzët; ka gisht; ka dorë. S’do ngjyejë as gishtin (dikush) nuk ka për të marrë asnjë gjë; do të mbetet me gisht në gojë. Noton në një gisht ujë (dikush). 1. Është shumë i zoti, ia del mbanë edhe me pak gjë, s’humb kurrë. 2. Është trim i madh, ka shumë guxim, i hidhet edhe më trimit; të merr gjak në vetull. Numërohen me gisht (me gishtat e dorës) janë shumë pak, janë në një numër të vogël (kryesisht për njerëz); (janë) sa gishtat e dorës. Numëron gishtat (dikush) tall. është matufosur; ka rrjedhur e nuk di ç’bën. Njihet me gisht (dikush) dallohet, shquhet, njihet nga të gjithë si njeri i keq, bie në sy menjëherë midis të tjerëve për të metat e veset që ka; (njihet) si kau balash. Përzien gishtat (dikush) ndërhyn në punët e të tjerëve; ka gisht; fut hundët. Ia rreh gishtin kavallit (dikush) shih (flet) kodra pas bregut (dikush). Rri me gisht në çark (dikush) është gati për çdo të papritur; rri me dorë në kobure. E sjell (e luan) në majë të gishtit (majë gishtave) (dikë) e vërtit nga të dojë e si të dojë, e gënjen a e tall lehtë, e ka si lodër në duart e veta; e vë në tel; e luan në tel; e sjell rrotull. E tregojnë me gisht (dikë) ka bërë diçka të turpshme a të dëmshme dhe e ka marrë namin e keq, e njohin të gjithë për të tillë; e përbuzin; (njihet) si kau balash (dikush). I tund *gishtin (dikujt) e kërcënon; e urdhëron prerazi e me të egër për diçka. Vë gishtin (mbi dikë a mbi diçka). 1. Caktoj dikë a diçka për një punë, e zgjedh; e shquaj, e dalloj; i vë shenjën (dikujt). 2. Hedh dyshimin mbi dikë për një ngjarje, për një veprim të keq etj.; veçoj dikë; akuzoj. I vuri gishtin kokës (dikush) u përpoq të kuptojë mirë diçka, u mendua mirë dhe u përmbajt për një veprim; e mblodhi veten; e vuri gishtin në tëmth; e mblodhi mendjen; i thirri mendjes; i ra veshit. Vuri gishtin në plagë (dikush) përmendi atë që është më e rëndësishme, më thelbësore a më e dhimbshme për dikë, preku aty ku duhet; preku pikën më delikate të një çështjeje, zbuloi gjënë më shqetësuese; gjeti pikërisht atë që e mundon dikë; preku në plagë; qëlloi (goditi) në shenjë. E vuri gishtin në *tëmth (dikush). S’e vë as në gishtin e vogël (dikë) as që mund të krahasohet me mua; nuk hahet dot ai me mua, s’dua t’ia di fare për të; s’e vë as në majë të gishtit. S’e vë as në *majë të gishtit (dikë). Nuk i vjen as te gishti i këmbës (dikujt) është shumë prapa tij, qëndron shumë më poshtë se ai, as që mund të krahasohet me të (për nga cilësitë e mira, për nga zotësia, nga trimëria etj.); është shumë lart; nuk i vjen as te thembra e këmbës. Vret veten me gishtin e madh (dikush). 1. Ia bën të keqen vetes, dëmton veten, mbi të bie çfarë bën; vetë e ka fajin. 2. Mburret shumë, tregon veten për çdo meritë a sukses, ia vesh vetes të gjitha të mirat e arritjet; shet mend; mbahet me të madh; rreh gjoksin; e bën gjoksin gropë tall. Zgjat gishtërinjtë (dikush) përpiqet të rrëmbejë pa të drejtë diçka që nuk i takon, përvetëson pa të drejtë gjënë e tjetrit.

I 1. gjuh. Një nga zanoret e gjuhës shqipe dhe shkronja e trembëdhjetë e alfabetit të saj, që shënon këtë zanore. Zanorja i. Tingulli i.
2. si em. f., gjuh. Zanorja dhe shkronja i. Shkronja i. I-ja e madhe (e vogël). I-ja e dorës (e shtypit). I-ja nistore (fundore). I-ja gojore (hundore).
♦ Vë *pikën (pikat) mbi i libr.

JÚK/Ë,~A f., bot. 1. (lat. Yucca filamentosa, Y. concave) Gjini e shkurreve dhe e pemëve shumëvjeçare që dallohet për rozetat me gjethe të gjelbra të përhershme, të forta, në formë shpate dhe tufa të mëdha fundore me lule të bardha ose të verdha.
2. Pjesë e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme të kësaj shkurreje: Juka fijore. Juka pejzore. Juka gjethengushtë (lat. Yucca glauca, Y. angustifolia). Juka gjethepërdredhur (lat. Yucca rupicola). Juka gjetheshkurtër (lat. Yucca brevifolia, Y. arborescens). Juka kanadeze (lat. Yucca gloriosa, Y. ellacombei). Juka spanjolle (lat. Yucca harritnaniae). Juka e Xhamajkës (lat. Yucca aloifoli, Y. baccata).

►KOCKËZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vetv., vet. v. III 1. mjek. Kthehet në kockë; mbushet me kockë. Iu kockëzua tendina e shpatullës. Është pjesa fundore e gishtit të madh që kockëzohet. Së pari kockëzohet indi kërcor. Të gjitha karpet e kockave kanë nevojë të kockëzohen te të porsalindurit.

2. fig. Forcohet shumë dhe merr trajtë të qëndrueshme. Ndërgjegjja kombëtare po kockëzohet.

MBRETËRÉSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Titull i monarkes në disa shtete; drejtuese e monarkisë; ajo që mban këtë titull. Mbretëresha e re.

2. E shoqja e mbretit. Mbreti dhe mbretëresha.

3. fig. Ajo që sundon në një fushë të industrisë, të tregtisë, të sportit, të kinematografisë etj. Mbretëresha e sporteve.

4. fig. Ajo që dallohet mbi gjithë të tjerët për fuqi trupore a fizike karakteristike të llojit të vet (për kafshë, për pemë, për pije etj.). Mbretëresha e pijeve.

5. Ama e bletës, matka, parëza.

6. shah. Figura më e fuqishme në lojën e shahut, e cila lëviz në të gjitha kutitë bosh vertikalisht, horizontalisht dhe diagonalisht. Mbretëresha lëviz edhe si tora, edhe si fili. Mbretëresha e bardhë (e zezë). Humbi mbretëreshën. Nxjerr ushtarin mbretëreshë ushtari që arrin në vijën fundore mund të luajë rolin e mbretëreshës.

NJÍC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Rrjetë e madhe peshkimi, me vrima të vogla që qëndron pingul në ujë prej gurëve të lidhur varg. Njicat fundore. Njicat për qefujt, kocën dhe levrekun. Njicë prej mëndafshi.

PIKËMBARÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Pika fundore e diçkaje në proces a në lëvizje, pika ku mbaron diçka. Pikënisja dhe pikëmbarimi i hundorësisë së zanoreve (gjuh.).

PRAPASHTÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. gjuh. Ndajshtesë që vihet pas rrënjës a pas temës së një fjale për të ndërtuar një fjalë të re ose një trajtë të re të fjalës. Prapashtesë fjalëformuese. Prapashtesë trajtëformuese mbaresë. Prapashtesa foljore. Prapashtesë zvogëluese. Prapashtesat e emrave të vepruesit. Fjalë e formuar me prapashtesë.
2. fig., kryes. sh. Fjalë të tepërta e të kota që thotë dikush për t’iu shmangur një pune ose një detyre. Fol shkurt e drejt, pa prapashtesa!
3. fig., kryes. sh. Diçka e paqenë që shtohet me një qëllim të caktuar, shtojcë e tepërt, bisht.
✱Sin.: fundore, bisht, e pavërtetë, e paqenë, shtojcë.

PROKTÍT,~I m., mjek. Inflamacioni i rektumit (pjesa fundore e zorrës së trashë).

PROKTOSKÓP,~I m., mjek. Aparat për të ekzaminuar pjesën fundore të zorrës së trashë.

PROKTOSKOPÍ,~A f., mjek. Ekzaminimi i pjesës fundore të zorrës së trashë me protoskop.

RIVË́́NI/E,~A f. sh. ~E, ~ET Vendosje e re që mund të jetë përsëritje, rimarrje e një gjendjeje të mëparshme ose rimarrje e një veprimi. Rivënia në skenë. Rivëniet e topit në lojë. Rivënie anësore (fundore). Rivënia e minierës në shfrytëzim.

SHËRB/ÉJ vep., ~ÉVA, ~ÝER 1. jokal. Kryej a përmbush një detyrë, punoj. Shërben si mjek (si mësues, si sekretar, si rojë, si infermier). Në sallën e operacionit shërbejnë infermierë me përvojë. Shërbente si ekonomist. Askush nuk mund të shërbejë në atë vend.
2. edhe kal. Jam në shërbim të të tjerëve, bëj një punë të caktuar në dyqane e lokale; ndihmoj dikë a kujdesem për të. U shërbej klientëve. I shërbej pacientit. U shërbej prindërve. Shërben mirë (keq). I shërbeu një mjeke e re. Më shërben zonja e banakut. - Kush shërben këtu? - Me çfarë mund t’ju shërbej? - Si mund t’ju shërbej?
3. kal dhe jokal., fet. Kryej një veprimtari fetare, një mision fetar; përmbush funksionet a detyrat e një pozicioni që lidhet me hierarkinë e një institucioni fetar. Shërben si prift. I shërben Zotit. Shërbeji Perëndisë me dëlirësi!
4. jokal. Kryen një shërbim në një shtëpi kundrejt një pagese. Shërbente te një biznesmen. Shërbeu për shumë vite në atë shtëpi. Vazhdon të shërbejë në atë familje.
4. jokal. Kryerja e një veprimtarie në shërbim të vendit, bëj shërbim ushtarak në kohë paqeje ose lufte. Shërben në forcat ajrore (në flotë, në artileri). Shërben në kufi. Shërben në ushtri.
5. kal dhe jokal., fig. Punoj për të mirën e dikujt; përpiqem për një ideal, për një çështje të lartë e fisnike. I ka shërbyer vendit për një dekadë. I ka shërbyer kauzës së përbashkët. Partitë duhet t’i shërbejnë interesit kombëtar. I shërben kombit.
6. kal dhe jokal., përb. I ndihmoj dikujt me përulje për punë e synime jo të mira, bëj veten lake. U ka shërbyer të pabesëve.
7. jokal., vet. v. III Kryen një punë të caktuar, bën punën e diçkaje, hyn në punë për diçka, përdoret; vlen. Shërben si mbështetje. Shërben si çadër mbrojtëse. Shërben si vendbanim. Shërben si bazë ushtarake. Shërben si çelës për ta zgjidhur një punë. Shërben si burim të ardhurash. Shërben si model. Shërben si busull orientimi. Shërbeu si shkak. Shërben për të pastruar mykun. Shërben për të ujitur lulet. Shërben për të mjekuar. Shërben për të zbuluar sëmundjen. Përse shërbejnë antibiotikët?
8. kal dhe jokal., vet. v. III Ka rëndësi, i ndihmon dikujt a diçkaje; vlen për diçka. Arti i muzikës i shërben artit të poezisë. Disiplinat etnografike shërbejnë për njohjen e traditave të lashta. Transporti publik shërben për të lehtësuar lëvizjen e njerëzve. Teknologjia i shërben zhvillimit të shoqërisë. Ngjarja u shërbeu si mësim. Mikroskopi i shërbeu për të siguruar të dhënat. Inteligjenca artificiale shërben si asistent për punonjësit. Shërben për njohjen e jetës. Kuvendi (konferenca, mbledhja) shërbeu për... Na shërbeu shumë.
9. kal dhe jokal. Vendos në tavolinë ushqimet, pijet etj.; u afroj të tjerëve ushqimin në pjatë ose pijen në gotë, servir. Shërbej në tavolinë me kujdes. Shërbej ushqimet sipas radhës. - Shërbeje supën! Na shërbe pak verë. Ai kamerier shërben mirë (keq).
10. sport. Gjuaj topin nga vija fundore (në volejboll, tenis etj.). Shërben topin.
✱Sin.: ndihmoj, punoj, përdoret, vlen.

SKÁJ,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Vija fundore që kufizon një sipërfaqe nga çdo anë; pjesa ku përfundon diçka. Po vinin nga skaji më i largët i fshatit. Në skaj të rrugës ndodhej një dyqan i vogël. Në skajet e pyllit gjendeshin pemë të larta.
2. Cep, kënd. Në një skaj të dhomës (të oborrit). Skajet e tryezës. Në skaj të buzëve. Me skaj të syrit.
3. Vend në pjesën më të largët nga një qendër, vend i veçuar e i shkëputur; cep. Edhe në skajet më të largëta të vendit mund të gjeje njerëz të mirë. Në skajin tjetër të botës në një vend shumë të largët. Anë e skaj anekënd.
4. Pjesë e mprehtë dhe e dalë përjashta e diçkaje, majë, thep. Gur me skaje. I rrumbullakosi skajet.
5. fig. Caku më i tejmë i shfaqjes së një dukurie, shkalla e fundit, ekstrem. E çoi deri në skajin e tejmë.
6. vjet. Term. Skajet teknike.
✱Sin.: degë, skutë, anë, buzë, qoshe, qoshk, pikë, kind, cak, zgrip, mëngë, kufi, brinjë, humbëtirë.
♦ I dal në skaj (diçkaje) shih ia dal në krye (diçkaje). Nuk ia di skajin (diçkaje) është shumë i pasur, ka aq shumë sa nuk e di as vetë. Skaj më skaj shih cep më cep.

SKÁJSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që është në pikën më të largët e më fundore të diçkaje; skajor. Viset më të skajshme të vendit. Kufiri i skajshëm i qytetit.
2. fig. Që shfaqet në cakun më të tejmë, që paraqitet në shkallën më të lartë në një drejtim dhe që e tepron. Purizëm i skajshëm. Pikëpamje të skajshme. Në rastin më të skajshëm.
✱Sin.: i qasët, i largët, i humbur, i mënjanuar.