FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁFËRM,~I (i) m. kryes. sh. ~, ~IT (të) 1. Ai që ka lidhje gjaku ose lidhje familjare të ngushta me dikë, farefis. I afërmi im. Familjarët dhe të afërmit e tjerë. Bashkohem me të afërmit. Ftoj të afërmit.
2. Ai që bën pjesë në një rreth të ngushtë bashkëpunëtorësh që janë të afërt profesionalisht ose që punon bashkë me dikë në një institucion ose në një veprimtari tjetër. E kam bashkëpunëtor të afërm. Bisedo me njeriun e afërm!

AHÉN/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET 1. bised. Festë me vegla muzikore (saze, violinë, klarinetë, mandolinë etj.) dhe me këngë e valle popullore, argëtim, që organizohet në raste gëzimi në familje, në dasma, në festa, në ditëlindje ose në ngjarje të tjera të rëndësishme; përmb. sazet popullore. Organizoi aheng. Aheng i madh. Ftoj në aheng. Bëri aheng. Më mori në aheng. Bëri aheng për vajzën. Rezervim ahengu.
2. keq. Dëfrim ose festë me ushqime, pije të tepruara dhe muzikë që kthehet në argëtim të shthurur e në rrëmujë. Aheng i çmendur. Aheng i shthurur.
3. muz. Tërësia e këngëve dhe e melodive popullore, që këndohen e luhen në raste dëfrimesh. Ahengu shkodran. Këngë e valle ahengu. Dasmë pa aheng punë së cilës i mungon gjëja kryesore, gjellë pa kripë.
✱Sin.: gazmend, argëtim, dëfrim, zbavitje, qejf.

BËZÁJ vep., ~TA, ~TUR 1. jokal. Nxjerr zë ose një tingull; them diçka, shpreh një mendim, një gjykim etj.; shprehem. Bëzante me vete. Rrinte e nuk bëzante.
2. kal. I thërres, i bëj zë dikujt (që të vijë, që të bëjë diçka etj.); i flas; tregoj. I bëzajti të zotit të shtëpisë. Nuk i bëzajnë njëri-tjetrit me gojë. E dinte punën, po nuk bëzante. Si mali që s’bëzan.
3. kal. Qortoj dikë; i flas ashpër dikujt, e vë në sitë e në shoshë dikë. I bëzante të birit. - Mos i bëzaj, se s’ka faj!
4. kal. Ftoj, grish, e lajmëroj për diçka, i bëj zë. Në dasmë prit të të bëzajnë e në mort ngrihu e shko vetë. (fj. u.).

DÁRK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Koha pasi perëndon dielli; mbrëmje. Në darkë vonë. Në orën dhjetë të darkës. U bë darkë. Erdhi darka. Vinin darkave për muhabet. E zuri darka në rrugë. Ha për drekë, po lër për darkë. (fj. u.). Kënga për darkë, brenga për drekë. (fj. u.).
2. Ushqimi që hamë në mbrëmje; e ngrëna e mbrëmjes; koha kur hamë ushqimin në mbrëmje. Darkë e lehtë (e rëndë). Në darkë. Para (pas) darke. Gjatë darkës. Darkë për darkë çdo darkë. Ha darkë. Gatuaj (shtroj) darkën. I sjell (i çoj) darkën. Fjeti (mbeti) pa darkë. Marr (thërres, ftoj) për darkë. Erdhi për darkë. Fli pa darkë e zgjohu pa borxh. (fj. u.). Ku janë nuse shumë, mbetet darka pa bërë. (fj. u.). Darka e lehtë, gjumi i qetë. (fj. u.).
3. Gosti që shtrohet në mbrëmje për nder të dikujt a në ndonjë rast të veçantë. Darkë zyrtare. Darkë madhështore. Darkë lamtumire. Darka e nuses (e dhëndrit)(etnogr.). Shtroi (dha) një darkë.
4. Mbrëmja para një feste fetare. Darka e Pashkëve (e Bajramit).
♦ Ç’pështyn në *mëngjes e lëpin në darkë (dikush) përb. Ku e zë darka nuk e gjen mëngjesi (dikë) shih ku e zë dreka s’e zë darka (dikë). Ku e zë *dreka s’e zë darka (dikë).

DÁSM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT etnogr. Festë që bëhet me rastin e martesës, e shoqëruar me një ceremoni të gëzueshme. Dasmë e madhe (e thjeshtë). Zakonet e dasmës. Këngë dasme. Ftesë dasme. I zoti i dasmës. - Në dasmë të djalit (të vajzës)! (ur.). - Në dasmë të të pamartuarve! (ur.) Bëj dasmë. Ftoj për dasmë. -Të ngrënçim dasmën! (ur.). Atje ku bëhet dasmë e madhe, merr lugë të vogël! (fj. u.). Po dëgjove daullen, dasmën e ke prapa (te dera.) (fj. u.). Mos rri si nusja në dasmë. (fj. u.). S’bëhet dasmë pa nuse (fj. u.). 2. Dita kur bëhet kjo festë. Dita (java) e dasmës. Në shtator ka shumë dasma. - Kur e ka dasmën? Shkoj në dasmë.
♦ Bëj dasmë e festoj me gëzim të madh diçka që mezi e pres; jam në gaz e hare. E bën dasmën me një *këngë (dikush). Dasmë pa aheng. 1. Punë së cilës i mungon gjëja kryesore, ajo që e karakterizon dhe i jep lezet. 2. shih gjellë pa kripë. Dasmë minjsh (diku) tall. rrëmujë e madhe; ngjarje a mjedis me rrëmujë e zhurmë, ku secili nuk di kush është e çfarë po bën; nuk e merr vesh (nuk e njeh) i pari të dytin. Ç’t’u desh dasma në Karbunarë! iron. pse ia hyre kësaj pune që nuk e bën dot; pse u ngatërrove në këtë çështje që nuk të takon e që të prish punë. Gjetkë *daullet e gjetkë dasma. I kërcen *arusha në dasmë (dikujt). Kërcen pas dasme (dikush) është shumë i vonuar për një punë, kujtohet vonë për diçka, nuk e bën në kohën e duhur; nis vallen kur pushon daullja; (është) si kofini pas së vjeli (pas të vjelave); (është) pushkë pas lufte; vjen pas pilafit. Lë dasmën e shkon për shkarpa (dikush) lë një punë të rëndësishme a të ngutshme e merret me një punë të parëndësishme, jo të domosdoshme e jo të ngutshme; nuk i vlerëson drejt gjërat; lë të vdekurin e shkon në dasmë; lë zanatin e zë zurnanë. Lë *të vdekurin e shkon në dasmë (dikush) keq. E prish dasmën për një *limon (dikush). Ta prish dasmën për një tas çorbë (dikush) shih e prish dasmën për një limon (dikush).

DÉG/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Pjesë anësore që del si krah nga trungu i drurëve a i shkurreve ose nga kërcelli i bimëve barishtore, zgjerohet me filiza e vishet me gjethe e me lule. Degë e madhe (e vogël, e hollë, e trashë). Degë e njomë (e thatë). Degë molle (dardhe, kumbulle). Degë lisi (ahu, plepi, dafine, thane, lajthie). Degë ulliri. Degë karafili (borziloku, mëllage, laboti). Degë plot kokrra. Maja (sqetulla) e degës. Me degë të varura (të mbledhura). Lëshon degë. I shtriu degët. Pres (këput, thyej) një degë. I pres degët. Ra nga dega. Nuk ka degë pa rrënjë. (fj. u.). Lisi lëshon rrënjë, pa lëshon degë. (fj. u.). Zogu që i prishet foleja, hidhet degë më degë. (fj. u.). Degë dafinë vajzë a grua e urtë e paqësore. Ti, moj degë dafinë / do na zbukurosh shtëpinë. (folk.). Degë murrizi njeri pa vlera e pa personalitet. Krushku degë murrizi / ca fjalë seç i ngjizi. (folk.). Degë pishe njeri shumë i dobët; ai që është kockë e lëkurë. Degë pa rrënjë 1. Njeri që nuk i ka këmbët në tokë. 2. Ai që nuk ka mbështetje të sigurt; gardh i shkulur. Degë trëndelinë vajzë a grua shumë e bukur dhe e hijshme. Ku je nisur e do të vesh tinë / o moj dega trëndelinë. (folk.).
2. bised. Kërcelli i disa bimëve së bashku me gjethet; rrënjë. Degë misri (duhani, domatesh). I ujitin degë për degë. Rrushi varet në degën e vet. (fj. u.).
3. Rrjedhë e vogël uji (lumë, kanal etj.) që derdhet në një tjetër më të madhe ose ndahet prej saj, mëngë, krah; rrugë e vogël automobilistike, hekurudhore etj. që lidhet me një rrugë kryesore a më të madhe. Degë lumi. Degë e Drinit (e kanalit të Myzeqesë). Degë rruge. Degë hekurudhe. Degët e galerisë (min.).
4. anat. Zgjatimi i një ene gjaku, i një nervi a i një indi; rremb. Dega e aortës. Dega e nervit.
5. Nënndarje në një institucion, që ka një detyrë të veçantë; pjesë e një organizate a e një institucioni që vepron në një rreth a qytet të caktuar. Dega e shpërndarjes (e furnizimit, e shitjes). Dega e bankës. Degë e administratës. Degë juridike.
6. fig. Fushë e veçantë e diturisë, e artit, e shkencës etj.; pjesë a nënndarje e një veprimtarie shoqërore, e një shkence etj.; lëmë; fushë e veçantë a drejtim i ngushtë studimi në një shkollë profesionale a të lartë. Degët e shkencave. Degë e artit. Degët e ekonomisë. Degë sporti. Dega e gjuhës (e historisë, e fizikës, e biologjisë, e kimisë). Dega e pikturës (e muzikës, e pianos). Është i degës është specialist në një fushë të caktuar të shkencës a të teknikës.
7. etnogr. Vijë gjenealogjike, pjesë a nënndarje e një fisi, e një familjeje etj. Degë të fisit (të familjes). Toskë e gegë-pemë nga një degë. (fj. u.).
8. Secila nga fletët anësore të enëve të mëdha prej dërrase (të fuçisë, të kades etj.). Degë voze. Degët e kades.
✱Sin.: degëz, degëzim, rremb, fregull, rrëfatë, rrënjë, mëngë, krah, skaj, fushë, disiplinë, nënndarje.
♦ I bëjnë degët *arra (dikujt). U bë *thekë e degë (dikush a diçka). Ra nga dega (dikush) e humbi pushtetin e nuk ia ka më njeri frikën, nuk i shkon më fjala; ra (zbriti) nga fiku iron. Ka rënë nga shtatë degët (dikush) ka shumë përvojë nga jeta, është i rrahur me jetën, ka kaluar në prova të vështira; ka rënë nga dardha. Degë më degë. 1. Plot e përplot, rrafsh; buzë më buzë; breg më breg; cip më cip. 2. Me rrënjë, me themel; hollësisht; me gjithë vëmendjen; gjerë e gjatë; gjatë e gjerë; fill e për pe; për fill e për fërkem. 3. Duke kapërcyer nga një çështje në tjetrën, pa rregull, pa vijueshmëri; (hidhet) kodër më kodër (dikush). Degë pa rrënjë njeri që nuk ka themel të shëndoshë, që nuk ka mbështetje të sigurt; hu i shkulur; gardh i shkulur. Dega e ullirit (degë ulliri) libr. simboli i paqes a i pajtimit, simbol miqësie e bashkëjetese (midis shtetesh). As *farë e as fis, as degë e as lis. Të hedh degë më degë (dikush) e sjell fjalën rrotull, sa andej këtej, pa u përqendruar aty ku duhet e pa e sqaruar deri në fund një çështje; nuk të jep përgjigje të qartë, të sorollat me fjalë; të hedh kodër më kodër; nuk të jep rrugë. Nuk hipën në degë të hollë (të thatë) (dikush) vepron me shumë kujdes, di t’u ruhet rreziqeve; nuk shkel në dërrasë të kalbur. (Është) tri në degë e dy në majë (dikush) iron. është i papjekur, është i lehtë nga mendja; është leshko; (është) tri koqe në majë; nuk e ka mendjen të mbledhur. (Është) *qyqe në degë (dikush). E kap për degësh (diçka) e nis jo atje ku duhet e si duhet; merret me gjëra të vogla e anësore, duke lënë mënjanë kryesoret e të rëndësishmet; kapet pas degëve (dikush); e kap për flokësh; e zë (e kap) (demin) nga bishti. Kapet pas degëve (dikush) niset jo nga hallka kryesore, por nga gjërat e dorës së dytë, nuk kap thelbësoren; e kap për degësh (diçka). Ka lëshuar degë (diçka) është zhvilluar e është përhapur, është zgjeruar, është shtrirë. *Lis pa degë (pa gjethe). *Lis me (shumë) degë. (Mbeti) si *torba (si trasta) në degë. 1. (dikush). Mburr degët pa parë rrënjët (dikush) e vlerëson dikë a diçka nga anët e jashtme, nuk shikon brendinë, thelbin, shkaqet a qëllimet. Me *rrënjë e me degë. Nga *rrënja gjer në degë. I shartuar në degë (dikush) përb. i vrazhdë e i pasjellshëm; jo i arsyeshëm; kokëkrisur; i krisur nga mendja. Shkeli në degë të thatë (dikush) shih shkeli në dërrasë të kalbur. Tund degën e ullirit (dikush) iron. përpiqet t’u tregojë të tjerëve se është gjoja mbrojtës i paqes për të fshehur synimet luftënxitëse; sillet në mënyrë të butë e paqësore për të mashtruar. Vret degë më degë (dikush) e mban veten për të madh, mburret shumë, është mendjemadh; shet mend. I zgjat degën e ullirit (dikujt) i blatoj paqe e miqësi, e ftoj të pajtohemi, t’i besojmë njëri-tjetrit, të lidhemi e të bashkëpunojmë.

DOLLÍ,~A f. sh. ~, ~TË etnogr. Ngritja e shëndetit për dikë në një dasmë, në një gosti, në një pritje etj., duke pirë për të dhe duke bërë urimet e rastit; gota me raki ose me verë që pihet me këtë rast; shëndet. Dolli për nder të dikujt. Dolli për shëndetin e miqve. Dolli për prindërit (për nusen, për dhëndrin). Dolli okë e kokë dolli që duhet pirë nga të gjithë. Ngre një dolli. - Të kam gjetur me dolli! të ftoj të pish një dolli. Ia shtruan me dolli. Ngrihet kupa me dolli,/ Një dolli me tre shëndete (folk.). Dollia vjen rrotull. (fj. u.). Dollibash mustaqemiu, / vetë dollinë s’e piu! (folk.).
♦ Është për t’i pirë dollinë (dikush) është shumë i mirë, e meriton dashurinë e nderimin e të gjithëve; është shumë i zoti; është për t’i hequr kapelen.

DORÁSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Dorezë₁. Dorashka të trasha (të holla). Dorashka të leshta. Vë (heq) dorashkat. Dorashkë sateni me dantellë.
2. Dorak₂. Dorashka e bastunit.
3. Dorashtë. Një dorashkë pambuk (lesh).
♦ I hedh dorashkën (dorezën) (dikujt) libr. i tregoj se jam gati të ndeshem me të, i jap shkak si shenjë për t’u kapur me të, e ftoj dikë të ballafaqohet me mua, e sfidoj. Vë dorashka kadifeje (dikush) libr. përpiqet të tregohet i butë e i mirë për të mashtruar të tjerët; i mbulon veprimet e veta me sjellje të butë.

DÚA vep., DÉSHA, DÁSHUR kal. 1. Kam një ndjenjë dashurie, miqësie e dhembshuri për dikë a për diçka, e dëshiroj me gjithë zemër, është i shtrenjtë a i vyer për mua; kund. urrej. Dua nënën (babanë, vëllanë, motrën, fëmijët). Dua atdheun (popullin, vendin, fshatin, vendlindjen). Dua shokun (mikun). - E dua shumë! S’e do gjëkundi. Duaje atdhenë si shqiponja folenë (fj.u.). Mikun duaje, nderoje, po mos e bëj zot shtëpie (fj.u.). Duaj, të të duan (fj.u.). Për t’i ndryshuar njerëzit, duhet t’i duash (fj.u.).
2. Kam dashuri për një njeri të seksit tjetër, e dashuroj. Do një vajzë. Do një djalë. E donte shumë (si i marrë). E duan njëri-tjetrin. Si më do, të dua (fj.u.).
3. Më pëlqen shumë diçka, ma ka ënda, e kam qejf; më tërheq shumë diçka, kam dëshirë të merrem me të. E do natyrën (detin). E dua punën. E dua shkencën (sportin, muzikën).
4. Dëshiroj të kem diçka që më mungon, për të cilën kam edhe nevojë, dëshiroj të plotësoj një kërkesë timen; kërkoj të kem ose të bëj diçka; kam dëshirë; më pëlqen. Dua punë. Dua pak bukë (pak ujë...). Do muhabet. Dua fjalën dua të flas. Ma do zemra (shpirti) dëshiroj me gjithë zemër (me gjithë shpirt). Ma do qejfi kam qejf, më pëlqen. – Ç’të të dojë zemra. - Kur (si) të më dojë qejfi. - Si të duash. Dua të shkruaj (të lexoj, të këndoj). Dua të ha (të pi). Dua të punoj (të shëtit). Donte të martohej. Dua të pushoj (të çlodhem, të prehem). Dua të njihem. Duan të bashkohen. Duan t'i përçajnë (të mbjellin grindje). Duan të çlirojnë vendin. Dua të di (të gjej, të zbuloj) të vërtetën. Duan të hapin një shkollë. Nuk duan të largohen. - Ku do ta nxjerrësh? Dua të të kujtoj një gjë. - Ç'doni të thoni me këtë? - Çfarë do? - Do e thua ashtu ashtu të pëlqen ty të flasësh. Do të jetojë i lirë. Bëri si deshi. - Ku të duash shko. Kur të duash. Si të duash si të kesh qejf. - Në çdo orë që të doni.
5. I dëshiroj diçka dikujt; i uroj diçka. I dua të mirën. Nuk ia donte të keqen. - Të dua të bëhesh i mbarë!
6. Pranoj me qejf a me dëshirë, dëshiroj. - A doni miq? - Po të doni (në qoftë se doni), mund të vini me ne. Vetë nuk deshi.
7. Kam nevojë të madhe për dikë a për diçka, më lipset, është i domosdoshëm a i nevojshëm për mua; e kërkoj patjetër dikë a diçka. I sëmuri do qetësi. Bima do ajër (dritë). Toka do ujë (pleh). Të lashtat duan shi. Do kujdes të madh (kohë, mundim) kjo punë. - Ç’i do ata! - S’ke ç'e do! Do krahë të fortë kazma. Shkalla e lartë do këmbë të forta. (fj. u.). Shpatullat duan këmbë. (fj. u.). Huanë mos e gëzo; ai që ta dha e do. (fj. u.).
8. Thërres dikë, e ftoj të vijë tek unë; kërkoj të më paraqitet (për një punë, për një çështje etj.). - Të do babai. E donte përgjegjësi (drejtori). - Të donte një shok (një mik...). E duan të vijë këtu (të paraqitet menjëherë).
9. vet. v. III E kërkon patjetër, e lyp medoemos, është në dobi a në të mirë të dikujt a të diçkaje, është në përputhje me diçka. E do puna është për të mirën e punës. E do nevoja është e nevojshme. E do zakoni është në përputhje me zakonin. - Ma do puna jam i detyruar të veproj a të sillem në këtë mënyrë. Si e do radha ashtu si duhet. Si ta dojë rruga si të jetë nevoja, si të jetë më mirë.
10. bised. Më pëlqen, më është bërë shprehi a zakon, jam mësuar që ndaj meje të sillen a të veprojnë në një mënyrë të caktuar, duhet a është e nevojshme të më trajtojnë në një mënyrë të caktuar. E duan me të mirë (me të butë, me të keq). E do me kobure (me revole) kokës (me kërbaç). E do me thumb. E do me mykë kokës.
11. kryes. v. III E ka hak diçka, e meriton, e kërkon vetë. Do më (dajak). Do plumbin ballit. Derri do plumb (fj.u.). Ajo kokë atë feste do ( fj. u.).
12. bised. Kërkoj një shumë a një çmim të caktuar për një mall. - Sa do për një copë? Donte shtrenjtë.
13. Duhet (përpara një pjesoreje), ështe e detyruar për t’u bërë Do bërë (do ndrequr). Do parë. Do pyetur. Do thënë troç.
14. Duhet, është e domosdoshme, është e nevojshme. Do edhe dy javë të dalë dimri. Do edhe ca ditë të piqet rrushi.
✱Sin.: dashuroj, dëshiroj, kërkoj, uroj, pëlqej, meritoj.
♦ *Aq dua! S’ma do *barku (dikë a diçka). E do me *bodec (dikush). Do *bythë (diçka) vulg. Nuk do t’ia dijë. 1. (dikush). Nuk ka frikë fare, nuk trembet, nuk thyhet; nuk i nënshtrohet askujt e asgjëje, nuk pyet për asnjë njeri. 2. (dikush). Nuk merret fare me dikë a me diçka, nuk shqetësohet e nuk interesohet kurrë për të; nuk e çan kokën; nuk e prish gjakun; nuk e prish gjumin; aq i bën (dikujt). 3. (diçka). Nuk prishet, nuk thyhet a nuk griset, i qëndron çdo force shkatërruese, rron shumë. Do *dru (dikush). Dua s’dua pavarësisht nga vullneti im ose nga dëshirat e mia, jam i detyruar të bëj a të pranoj diçka; dashur pa dashur; do të bëhet si vdekja (diçka). S’do *fjalë. E do në *gojë (dikush) keq. S’e deshi *të gjallët (dikush). E do me *hosten (dikush). E do (e ka) me *kërbaç (dikush). S’dua *llafe! S’do *mend. Ma do *mendja. E do në *pjatë (dikush). Ma do *puna. E do *qofte (dikush). Si e do *radha. Si ta dojë *rruga. Ma do shpirti (*zemra) (dikë a diçka). Këtu të dua! në këtë fjalë qendro!, mos e ndërro bisedën!; më ke dalë aty ku dua unë, këtë kam pritur; këtu më rri! E do në *tepsi (dikush). E do me *thumb (dikush).

FJÁL/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. gjuh. Njësia më e vogël e mëvetësishme e gjuhës, që ka kuptim dhe shprehet fonetikisht dhe grafikisht, e formësuar nga ana gramatikore, e cila shënon sende dhe dukuri konkrete (abstrakte) dhe përdoret e veçohet në rrjedhën ligjërimore. Fjalë shqipe. Fjalë e huaj (e huazuar). Fjalë e re (e rrallë, krahinore, e vjetruar). Fjalë e parme (e prejardhur, e përngjitur). Fjalë shënuese (emërtuese, ndihmëse, shërbyese). Fjalë me shumë kuptime. Kuptimi i fjalës. Trajta e fjalës. Theksi i fjalës. Përdorimi i fjalës. Formimi i fjalëve. Prejardhja e fjalës. Çerdhe fjalësh. Rendi i fjalëve në fjali. Mbledhja e fjalëve. Ndaj fjalën në rrokje.
2. Diçka që i thuhet një tjetri; thënie; pohim; bisedë. Fjalë të ngrohta (të ëmbla, të buta, përkëdhelëse). Fjalë të ashpra. Fjalë mashtruese (joshëse). Fjalë me vend. Thuaj një fjalë! Fjala është më e rëndë se plumbi (fj.u.). Zihej (grindej, hahej) me fjalë.
3. Këshillë a porosi që i jepet dikujt; udhëzim, urdhër, vendim. Fjala e tij ishte ligj. Ia dëgjoi (ktheu) fjalën. E çoi në vend fjalën e mësuesit.
4. Premtim a zotim për të bërë diçka; premtim a diçka e thënë. Fjala e dhënë. Fjala e nderit. Fjala dhe vepra. Ka dhënë fjalën. Fjala e burrit, pesha e gurit (fj. u.). Duhet punë e jo fjalë. Vetëm me fjalë s'bëhet gjë.
5. Marrëveshje ndërmjet dy a më shumë njerëzve ose ndërmjet dy palëve; besë. Fjalë burrash. Lidhën fjalën. E lë me fjalë me dikë.
6. Bisedë që bëhet me një tjetër, diçka që thuhet a që tregohet; muhabet. Lërini fjalët! E la fjalën përgjysmë. Meqë ra (erdhi) fjala duke marrë shkas nga biseda, me këtë rast.
7. Diçka e thënë që s'duhet të bisedohet me të tjerë; diçka që thuhet vesh më vesh nga njëri te tjetri; thashetheme. U hap fjala. I nxorën fjalë. Dolën fjalë. Fjala ka këmbë (fj. u.). Doli fjala nga dhëmballa, mori njëzet e shtatë mëhallë (fj. u.).
8. Njoftim, lajm. Dërgoj (çoj) fjalë. Lë fjalë. Pruri fjalë. Erdhi fjala.
9. Fjalim a ligjëratë që mbahet para të tjerëve; pjesë nga ky fjalim; e drejta për të folur, për të shfaqur mendimet përpara të tjerëve. Fjala e hapjes (e mbylljes). Fjala e rastit. E drejta (liria) e fjalës. Mbaj fjalën. Kërkoj fjalën. Ia ndërpreu (ia preu) fjalën.
10. Aftësia për të shprehur diçka me gojë ose me shkrim; të folurit; gjuha, ligjërimi. Forca e fjalës. Mjeshtër i fjalës. Fjala artistike gjuha që përdoret nga një shkrimtar në një vepër letrare; mjeshtëria artistike e të folurit në skenë. Kultura e fjalës. Kujdesi për fjalën. Fjala shqipe tingëllon bukur. Arma e tij ishte fjala.
11. Teksti i një kënge ose i një pjese muzikore. Fjalët dhe muzika.
✱Sin.: llaf, thënie, pohim, bisedë, kuvend, muhabet, udhëzim, urdhër, vendim, premtim, zotim, marrëveshje, besë, thashetheme, njoftim, lajm, të folur, gjuhë, ligjërim, fjalim, porosi, mesele.
♦ Fjalë petake fjalë që zënë vend. Fjalë rrumbullake fjalë që nuk zënë vend. Fjalët i merr era (fj. u.) fjalët s’kanë vlerë po nuk u shoqëruan me vepra. I bën *dredhë fjalës (dikush). Nuk bën dy fjalë bashkë (dikush) është njeri i urtë dhe i dëgjuar, është i pafjalë, s’i ndihet zëri; kund. ka ngrënë plëndës pule (dikush) shak. Bëhet fjalë (për dikë a për diçka) flitet, thuhet diçka; shtjellohet diçka, trajtohet; përmendet dikush a diçka; zihet në gojë (dikush a diçka). Bëj fjalë (për dikë a për diçka). 1. Flas për dikë a për diçka, e përmend; them a trajtoj diçka; e zë në (me) gojë (dikë a diçka). 2. (me dikë). Grindem me fjalë; zihem me dikë për diçka që s’është si duhet; trazoj fjalët; i përpjek fjalët; bëri llafe. I bëj (i çoj) fjalë (dikujt) e njoftoj, i dërgoj një lajm, e lajmëroj për diçka; e thërres; i bëj zë. E bëri me fjalë (dikë) e përfoli dhe e turpëroi, i nxori thashetheme; bëri që të tjerët ta marrin nëpër gojë. E bëj me fjalë (me dikë) merrem vesh për diçka; e lë të bëjmë diçka bashkë; e lë me fjalë; i puq fjalët. S’bën fjalë (dikush) nuk ankohet e nuk kundërshton, pranon ç’t’i japësh etj.; është shumë i urtë. S’e bëj për fjalë (diçka) nuk ia tregoj askujt diçka që nuk duhet thënë, nuk flas me njeri për diçka që duhet mbajtur e fshehtë; s’e bëj për zë. Ta bën fjalën *bosh (dikush). Nuk ia bëj fjalën *dy (dysh) (dikujt). I bën fjalës *themel (dikush). Iu bë *lak (fjala) (dikujt). Nuk i bën *lak (fjalës) (dikush). Bie fjala. 1. (për dikë a për diçka). Flitet, vjen biseda. 2. Ta zëmë, për shembull (shkurt. b.f.); fjala vjen. Bie në një fjalë (me dikë) shih e gjej fjalën (me dikë). S’i bie fjala në *tokë (dikujt). Del nga fjala (del fjale) (dikush) nuk e mban premtimin a zotimin, s’i përmbahet fjalës, gënjen, e dredh; e dredh (e përdredh) fjalën; e ha fjalën; luan nga fjala (luan fjale); kund. e mban fjalën. I kanë dalë fjalë (dikujt) është përfolur, është marrë nëpër gojë, flitet keq për të. Di të gdhendë fjalë është i zoti të gjejë fjalët e bukura; di të parashtrojë fjalët e duhura. Nuk di fjalë (dikush) i bie shkurt e copë; vepron shpejt, nuk e zgjat; është praktik. E dredh (e përdredh) fjalën (dikush). 1. E kthen dhe e stërkthen fjalën, e zgjat shumë muhabetin rreth një gjëje, duke thënë edhe hollësira të panevojshme. 2. Nuk e mban fjalën a premtimin; e ndërron mendimin, flet ndryshe nga ajo që ka thënë më parë; e ha fjalën; del nga fjala (del fjale); kund. e mban fjalën. S’do fjalë pa dyshim, s’ka dyshim, doemos; natyrisht, s’ka pse të diskutohet më tej, mos e zgjat; s’do mend; ta merr (ta pret) mendja; është afër mendjes (mendsh). Me një fjalë shkurt; në mënyrë të përmbledhur; me fjalë të tjera; fundi i fjalës. Fjalë në erë (hava) fjalë të thëna pa u menduar, fjalë boshe; premtime të kota; gjepura. Fjalë ari (e artë) thënie e mençur, e vyer, që peshon. Fjalë burri fjalë me mend; premtim që mbahet; besë. Fjalë të ëmbla e punë të tharta shih fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë). Fjalë për fjalë. 1. Pa ndryshuar asgjë nga ajo që është thënë a është shkruar, besnikërisht; plotësisht e me hollësi; duke përmendur a duke përkthyer çdo fjalë veças; një për (më) një. 2. Në kuptim të drejtpërdrejtë; ashtu si e ka thënë a e ka shkruar dikush, pa hequr asnjë fjalë, pikërisht ashtu. Fjalë fluturake thënie a shprehje, zakonisht e figurshme, që përmban një gjykim ose një mendim përgjithësues të spikatur dhe që njihet e përdoret gjerësisht. Fjala e fundit. 1. Arritja më e re dhe më e lartë në një fushë të shkencës, të teknikës ose të kulturës. 2. Mendimi përfundimtar që vendos për diçka; mendimi i fundit. Një fjalë goje... duket shumë e lehtë diçka, por në të vërtetë është e vështirë (për një punë etj.); një llaf goje... Fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë) premtim a zotim për të bërë diçka, por që nuk shoqërohet me punë e me vepra ose që nuk zbatohet, mashtrim me fjalë të bukura për ta përcjellë dikë; fjalë të ëmbla e punë të tharta. Me fjalën e parë në çast, menjëherë, me të thënë; me bindje e pa e zgjatur. Me fjalë të tjera ndryshe; më shkurt e më qartë, domethënë; me një fjalë. Fjalë e urtë folk. proverb; shprehje e njohur me kuptim të njësishëm e zakonisht të figurshëm, që përgjithëson një vëzhgim a një vlerësim për dukuritë e ndryshme të jetës, por që, ndryshe nga proverbi, nuk është një fjali e plotë. Fjala vjen për shembull, ta zëmë se është kështu, zëre se..; bie fjala. *Fundi i fjalës. E gjej fjalën (me dikë) merrem vesh me dikë, gjej një gjuhë të përbashkët a pajtohem në mendim me të; kuptohemi; bie në ujdi; bie në va; i ndreq hesapet; i puq fjalët. Sa për t’u gjendur në fjalë sa për të thënë diçka duke folur për gjëra të parëndësishme ose që nuk kanë të bëjnë me çështjen, sa për të marrë pjesë në bisedë. Me një *gjysmë fjale. Gjuhemi me fjalë ngacmojmë (thumbojmë) njëri-tjetrin. E ha fjalën (dikush) e mohon atë që ka thënë, e dredh; nuk e mban premtimin, gënjen; nuk është i besës; ia kthen fjalën (dikujt); kund. e mban fjalën. E hodhi fjalën (për dikë a për diçka) e zuri në gojë dikë a diçka; dha të kuptohet në bisedë se e kishte për dikë a për diçka tjetër, e kishte për të, aludoi; ndërroi bisedë. E hedh fjalën në *pus (dikush). I humbi fjala (dikujt) u habit shumë, u hutua fare sa s’mund të fliste; iu pre goja; iu mpi gjuha. I hyj në fjalë (dikujt) e kuptoj ç’thotë, e rrok çfarë thotë; e marr vesh (dikë). Ç’është ajo fjalë! as mos e thuaj!, si mund të flasësh a të mendosh ashtu!, nuk është ashtu!, s’është e nevojshme ta thuash! (si përgjigje për një kundërshtim të dikujt ose kur ai shprehet se ndihet ngushtë etj.). I jap fjalën (dikujt). 1. E lejoj a e ftoj të flasë (në një mbledhje etj.). 2. I premtoj, e siguroj dikë për diçka. S’ka fjalë e kuvend (për diçka) është shumë e vërtetë, nuk mund të diskutohet për këtë gjë, është e sigurt a e vendosur. I ka fjalët *të prera (dikush). E ka fjalën *pushkë (dikush). I ka fjalët *të shkurtra (dikush). E kapërcen fjalën (dikush) lë me qëllim pa përmendur diçka, i shmanget bisedës; nuk i vjen mirë të flitet për atë gjë. Këmbej (shkëmbej) fjalë (me dikë) zihem me fjalë me dikë, grindem me të; më shan dhe e shaj. Kërkon fjalë dëshiron të grindet, kërkon sherr. Ia kthen fjalën (dikujt). 1. Nuk i bindet dikujt, e kundërshton, nuk bën si thotë ai; i përgjigjet ashpër. 2. shih e ha fjalën (dikush). S’ia kthen fjalën *mbrapsht (dikujt). S’e kthen fjalën *mbrapsht (dikush). E lë me fjalë (me dikë) merrem vesh me të për t’u takuar diku a për të bërë diçka; e vendos me dikë; e bëj me fjalë. Lidh fjalën (me dikë) merrem vesh përfundimisht me dikë për të bërë diçka së bashku; e vendos përfundimisht të bashkëpunoj me të; merrem vesh. Nuk lidh (dot) dy fjalë (bashkë) (dikush) nuk di të flasë rrjedhshëm, i shpreh mendimet me vështirësi; nuk është i zoti i gojës. *Lojë fjalësh. Luan me fjalë (dikush). 1. Flet me fjalë të tilla që fshehin qëllimin e vërtetë, dredhon duke thënë jo atë që duhet; nuk mban qëndrim serioz, nuk e merr me gjithë mend diçka, e quan si lojë. 2. Përdor fjalë të afërta nga tingëllimi e nga kuptimi për të bërë përshtypje tek të tjerët. Ta merr (ta rrëmben) fjalën nga *goja (dikush). E mban fjalën (dikush) e plotëson premtimin, çfarë thotë e bën; është i besës; kund. e ha fjalën; e dredh fjalën; luan nga fjala (luan fjale). Mbeta pa fjalë u çudita shumë, u habita jashtë mase nga diçka e papritur a e pabesueshme; dola nga këmisha; dola nga rrobat e trupit; dola linjës. E mori ferra fjalën u përhap fjala kudo; e morën vesh të gjithë. E ndal diellin me fjalë (dikush) është llafazan i madh, të mbyt me llafe, s’i lë radhë askujt në bisedë; mburret shumë se mund të bëjë çdo gjë, e paraqit veten me fjalë si të plotfuqishëm; mbush pusin me pështymë. Që ta ngas fjalën (llafin)... meqë ra fjala; që të vijoj më tej bisedën aty ku e lamë; kam parasysh që... Më ngjit fjala (me dikë) më shkon muhabeti me dikë, pajtohem në muhabet me të; e dua si shok, është i ëmbël në muhabet dhe më pëlqen të flas me të. T’i përpin fjalët (dikush) të dëgjon me shumë vëmendje; s’i shpëton asgjë nga ato që i thua; është tërë sy e veshë (dikush); s’i shpëton qimja. I përpjek fjalët (me dikë) zihem keqas me fjalë me dikë, grindem e shahem me dikë, i them e më thotë fjalë të ashpra. Prenë fjalën etnogr. caktuan ditën kur do të bëhet martesa; bënë marrëveshje e vendosën afatin për diçka. I puq fjalët (me dikë) pajtohem në mendim, merrem vesh; i rregulloj punët me të; bie në një mendje; e gjej fjalën; e bëj me fjalë. E qep fjalën them fjalë me vend, që nuk m’i rrëzon dot kush. Ta rrëmben fjalën nga goja (dikush) të kupton a ta kap mendimin menjëherë; është shumë i zgjuar; të ndërpret në të folur, nuk të lë të flasësh më tej; ndërhyn në një bisedë dhe e vijon vetë më tej. I shkon (i ecën, i dëgjohet, i zë vend) fjala (dikujt) ia pranojnë mendimin, ia çojnë në vend porositë a ia plotësojnë kërkesat; ka ndikim tek të tjerët, i binden e bëjnë si thotë ai. I shkoi fjala *bosh (dikujt). I tërheq fjalët zvarrë. 1. Flet ngadalë si i vogël. Flet me përtesë. 2. Zgjat dhe zvarrit mbarimin e një pune. I trash fjalët (me dikë) filloj të zihem me fjalë të ashpra me dikë; acarohem edhe më shumë me fjalë, nis të përdor kundër tij fjalë të rënda; i thartoj fjalët. Trazoj fjalët (me dikë) zihem me dikë, prishem me të e grindem me fjalë të ashpra. I thartoj fjalët (me dikë) zihem e keqësohem me dikë, prishem edhe më shumë me fjalë të hidhura kundër tij; i trash (i ashpërsoj) fjalët. (Nuk tha) asnjë *gjysmë fjale (dikush). Ia ushqen fjalën (dikujt). 1. Ia miraton ato që thotë; e nxit të flasë. 2. E lëvdon e i bën qejfin, e përkëdhel më shumë se ç’duhet; e përkrah, pavarësisht e ka mirë a keq. I vë *qokë fjalës. Ia zuri fjalën në *gojë (dikujt).

FLAS vep., FÓLA, FÓLUR 1. jokal. Nxjerr me anë të organeve të të folurit tinguj të artikuluar dhe formoj fjalë e fjali për të shprehur e për të kumtuar mendimet, shqiptoj fjalë; kam aftësinë natyrore për të shqiptuar fjalë; i shqiptoj tingujt e fjalët në një mënyrë të caktuar; shprehem në një gjuhë të caktuar, zotëroj një gjuhë. Flas shqip. Flet anglisht (frëngjisht, turqisht). Flet me zë të ulët (me zë të lartë). Flet qartë. Nuk di (nuk ka filluar) të flasë.
2. jokal. Shpreh me fjalë një mendim, një gjykim etj.; i drejtohem dikujt me fjalë; them; zë në gojë, përmend. Flas të drejtën (të vërtetën). Flet fjalë me vend. Flet gënjeshtra. Flet qartë (mirë, keq, kot, hapur, përçart). Flet shumë. Flet rrjedhshëm. Flet pa gabime. Flas me bindje. Flas me shaka. Foli me zemërim. Flet me vete. Flet nëpër dhëmbë. Mos e fol atë fjalë! Çfarë flet ashtu?
3. jokal. Marr fjalën në një mbledhje, mbaj një fjalim para disa njerëzve; zhvilloj një temë, trajtoj a shtjelloj diçka; shpreh para të tjerëve pikëpamjet e mia ose diskutoj për diçka. Flas në mbledhje (në konferencë). Flas në radio (në televizion). Na foli gjatë. Foli pa letër.
4. jokal. Hyj në bisedë me dikë, bisedoj me dikë për një çështje. Foli me shokët. Flas me telefon. Folën për të gjitha çështjet. Kemi shumë për të folur.
5. jokal. Bisedoj me të tjerët gojë më gojë për dikë a për diçka, marr nëpër gojë. Flet bota. Për këtë flisnin të gjithë. Për të flet tërë fshati.
6. jokal., bised. Bëj fjalë, grindem a zihem me dikë, përflitem. Folën e u përfolën.
7. jokal. Tregoj a shpreh me shkrim, bëj fjalë për diçka. Artikulli flet për çështje me rëndësi.
8. jokal., vet. v. III, fig. Shpreh a shfaq diçka pa fjalë, me shenja, me lëvizje; provon; dëshmon; tregon. Flisnin sytë e saj. Vështrimi (qëndrimi) i tij fliste më shumë. Flasin faktet.
9. kal., bised. Shqiptoj, shpreh me fjalë. Fëmija foli fjalën e parë. Foli fjalë me vend. Flas të drejtën.
10. kal., bised. I bëj zë dikujt, e thërras; ftoj. Foli djalit! I flas në emër. Foli të vijë!
11. kal., bised. Ngushëlloj dike në rast vdekjeje. Shkova për t’i folur.
12. kal. I pëshpërit diçka në vesh dikujt; e nxit, e shtyj kundër dikujt. I flisnin të tjerët.
13. jokal. Tregoj a shpreh me shkrim, bëj fjalë për diçka. Autori flet për çështje të rëndësishme.
14. Di të përdor; zotëroj. Flet disa gjuhë.
15. Këshilloj; qortoj me fjalë; i bëj zë; thërras; ftoj. Do t’i flas unë. Mjaft i fole djalit. I foli në emër. Më foli për darkë.
16. Pëshpërit në vesh (diçka dikujt); e nxit, e shtyj (dikë) kundër dikujt. I flisnin të tjerët në vesh.
✱Sin.: shqiptoj, fjalos, fjaloj, fjalëtoj, llafos, them, shpreh, bëzaj, bisedoj, kuvendoj, qortoj, thërres, thërras, ngushëlloj, pëshpërit, tregoj, dëshmoj, vendos.
♦ Flas pa perde flas hapur, pa rezerva. I flas derës të dëgjojë qilari. I bie pragut të dëgjojë dera. E bëj të flasë me *vete (dikë). Flasim gjuhë të ndryshme nuk merremi vesh. Flasim me nge. Flasim shtruar. Flet me *bark (dikush). Flet në *erë (dikush). Flet në *hava (dikush). Të foltë (të këndoftë) *hoxha! mallk. Flet *imët (dikush). Flet (është) *kaluar (dikush). Flet pa *kapistër (dikush). Flet (është) pa *leqe (dikush). Kur të flasin *lopët iron. Flet në *mulli (dikush). I flet *murit. Fol o gur, fol o mur. Fol me *murin! keq. Flas *ndryshe (me dikë). Flet si pasnesër flet kot, pa përgjegjësi. Flet *përçart (dikush) keq. Të foltë (të këndoftë) *prifti! mallk. (Është) fol e qesh (dikush) është gazmor e i dashur, është shumë i gjallë e i shkueshëm me të gjithë; (është) buzë më buzë. Flet e shflet (dikush) nuk e bën atë që thotë; nuk e mban fjalën; premton kot; e dredh (e përdredh) fjalën. Flet në *tym (dikush). Flet në çdo *udhëkryq (dikush). Vetë flet e vetë dëgjon (dikush) s’e dëgjon asnjëri, nuk ia vë veshin askush; flet kot; është llafazan. Kija inatin dhe foli hakun. Kija matin po hakun mos ia ha. Të rrimë shtrembër e të flasim drejt sido që të jetë, duhet të themi të vërtetën. Vetë flet, vetë dëgjon s'e dëgjon asnjeri; flet kot.

►FTÓHEM_II jovep., FTÓVA (u), FTÚAR pës. e FTOJ. U ftua që të jepte mendimin e tij.

FTOJ vep., FTÓVA, FTUAR kal. 1. Grish dikë për drekë a për darkë, për të marrë pjesë në një festë, në një pritje, në një mbledhje, në një ceremoni me rastin e një dite të shënuar etj.; i bëj ftesë. E ftoi për drekë. Ftoj në dasmë. E ftuan në festival.
2. I bëj thirrje dikujt për diçka. E ftoj në garë. Ju ftoj të ngremë një dolli.
3. Thërres dikë për t’u paraqitur në gjyq. E ftuan në gjyq.
✱Sin.: grish, thërres.

GRISH vep., ~A, ~UR kal. 1. Ftoj; thërres. E grishi për darkë (në dasmë).
2. Josh. Natyra na grish.
✱Sin.: ftoj, thërras, shtyj, frymëzoj, josh.

GËRTH/ÁS vep., ~ÍTA, ~ÍTUR 1. jokal. Bërtas, thërres, ngre zërin kur flas. Gërthet fort. Gërthet me zemërim. - Mos gërthit!
2. jokal. Lëshoj britma të forta (nga dhembjet, nga frika, nga gëzimi etj.), qaj me të madhe, ulërij, këlthas; bërtas. Gërthet nga dhembja (nga frika). Gërthet me të madhe. Gërthet në kupë të qiellit gërthet fort. Qan e gërthet.
3. vet. v. III Nxjerr një zë të fortë e të çjerrë (për disa kafshë e shpendë). Gërthasin sorrat. Gërthet cjapi.
4. kal. E qortoj ose e shaj dikë duke i bërtitur. I gërthet djalit. I gërthet kot. -Mos i gërthit!
5. kal. Grish, ftoj, thërres. Gërthas në dasmë.
✱Sin.: bërtas, ulërij, qortoj, thërres, ftoj, grish, këlthas.
♦ Më gërthasin *zorrët.

JARÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet. 1. Miku i zemrës ose i dashuri i një vajze a i një gruaje; dashnor. Kishte një jaran. I vinte jarani. E gjetën me një jaran. E prisnin jaranët. - A ma ke jaranin të keq, apo je vajzë e pa jaran?
2. Shok i afërt, dashamir. Jarani i shtëpisë. Vinin e shihnin miq e jaranë. Ftoj miq e jaranë në dasmë. Jo, more jaran, kaq lirë nuk ta shes.
✱Sin.: dashnor, i dashur, mik, dashamir.

KOKTÉJ,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Pije alkoolike që përgatitet duke përzier lëngje me ngjyra (konjak, liker, verë etj.).
2. zyrt. Pritje a ceremoni ku të ftuarve u shërbehet kjo pije. Ju ftoj në një koktej.