FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGLUTINÍM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Veprimi kur aglutinoj ose kur aglutinohet diçka me një tjetër.
2. Ngjitje a bashkim i elementeve (i grimcave) të veçanta në një tërësi të vetme, duke ruajtur mëvetësinë e tyre, përngjitje.
3. kim. Procesi i bashkimit të grimcave koloidale për të formuar struktura më të mëdha. Dukuria e aglutinimit.
4. mjek., biol. Ngjitje ose bashkim në grupe i qelizave (i eritrociteve, i baktereve etj.) të shpërndara në një lëng; ngjitje ose përngjitje e pjesëve anësore të plagëve; ngjitje (shërim) i plagëve me ndihmën e lëngut që ribashkon pjesët e ndara. Aglutinimi i gjakut. Aglutinimi i eritrociteve. Aglutinim i baktereve. Aglutinimi i ftohtë ftohje e gjakut, kur zvogëlohet numri i eritrociteve dhe rritet vëllimi i qelizave.
5. gjuh. Përngjitje, ndajngjitje e elementeve fjalëformuese me rrënjën e fjalës; mënyrë e formimit të fjalëve dhe të formave gramatikore me ndihmën e ndajshtesave (parashtesave, prapashtesave etj.); procesi i bashkimit të morfemave (njësive të vogla gjuhësore) pa ndryshuar formën e tyre. Aglutinimi si proces gramatikor. Aglutinimi i fjalëve.

AJËRFRÝRËS,~I m. sh. ~, ~IT tek. 1. Aparat, pajisje a mjet që shërben për të fryrë ajrin për ftohje, për ajrim, për fryrjen e gomave, për pastrimin e pluhurit, për pastrimin e mbeturinave etj. Ajërfryrës elektrik (mekanik). Ajërfryrës digjital.
2. Pajisje për largimin e mbeturinave me anë të ajrit a për t’i përthithur ato. Ajërfryrëse për kopsht. Ajërfryrëse për largim e grumbullim të gjetheve. Hoqën mbetjet nga rruga me ajërfryrës.
3. fig. Ai që flet shumë ose që mburret; ai që i zmadhon ose që i fryn gjërat më shumë se ç’janë në të vërtetë.

AKRONEURÓZ/Ë,~A f., mjek. Çrregullim i funksionimit të enëve të gjakut dhe të nervave periferikë, duke shkaktuar ftohje, ndjesi shpuarje, ndryshim të ngjyrës etj., kryesisht në gishtat e duarve dhe të këmbëve; neurozë e gjymtyrëve.

CERMÓSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Veprimi kur cermos dikë ose kur cermosem, ftohje. Pas lojës në borë, fëmija pësoi një cermosje të lehtë.
✱Sin.: plevit, plevitosje.

CFORÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Veprimi kur cforit ose kur cforitet diçka, ftohje. Cforitje e trupit. Cforitje e ujit.

FANKÓIL,~I m. sh. ~A, ~AT Pajisje për ngrohje dhe ftohje të ambienteve të brendshme; bateri ftohëse. Vendosi në ambientet e brendshme fankoilat.

FRAQÍM,~I m. 1. Tharje a terje e diçka duke e lënë jashtë në diell ose në erë, duke e vënë në një vend të posaçëm etj. Fraqimi i petëve. Fraqimi i duhanit.
2. Thekje e bukës në zjarr. Fraqimi i bukës.
3. Ftohje e motit kur bën acar e fryn thëllim. E kishte provuar edhe fraqimin e motit.
4. Skuqje dhe rrjepje e lëkurës nga të ftohtët e madh ose nga fërkimi. E bezdisi fraqimi i lëkurës.

FTÓHJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Ulje e temperaturës (së mjedisit etj.). Ftohja e ujit. Ftohja e motit. Sistem ftohjeje me çiller (me kondicioner).
2. bised. E ftohur, të ftohtë. Ka marrë ftohje në mushkëri.
3. Prishje e marrëdhënieve miqësore me një tjetër; pakësim i dëshirës, vullnetit a vrullit të dikujt për një punë. Ftohja e marrëdhënieve.
✱Sin.: flladitje, e ftohur, të ftohtë, plevitosje, plevit, qetësim, shuarje.

FTÓHUR,~A (e) f. Sëmundje e organeve të frymëmarrjes, që shkaktohet nga një ftohje e përgjithshme e organizmit, rrufë; sëmundje e mushkërive që shkaktohet nga ftohja; të ftohtë. Ishte me të ftohur. Duhet të ketë marrë të ftohur.
✱Sin.: të ftohtë, rrufë, plevit.

FTÓHUR,~IT (të) as. 1. Ftohje. Të ftohurit e ujit.
2. E ftohur. I ra të ftohurit.

GJARPËRÚSH,~I_II m. sh. ~Ë, ~ËT tek. Gyp i përdredhur si sustë, që vihet në pajisjet për ngrohje e ftohje. Gjarpërushin e vendosi brenda pajisjes.

KONDICIONÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT tek. Aparat i posaçëm elektrik që shërben për të ngrohur dhe për të ftohur mjedisin. Kondicioner për ngrohje (për ftohje). Kondicioneri i dhomës (i sallonit, i zyrës). Ngrohje (freskim) me kondicioner.

LARGÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Veprimi kur largoj dikë a diçka ose kur largohem; kund. afrim. Largimi i dheut (i dëborës). Largimi i hedhurinave (i plehrave). Largimi nga shtëpia (nga fshati). Largim nga puna (drejt.) shprehje e njëanshme e vullnetit të njërës palë kontraktuese për të ndërprerë kontratën e punës për një kohë të pacaktuar, për shkaqet e përcaktuara me ligj.
✱Sin.: ikje, përbishtje, braktisje, shpërngulje, dalje, dëbim, degdisje, syrgjynosje, shporrje, arrati, arratisje, ftohje, shqitje, zhvendosje, heqje, çngjitje, shtyrje, veçim, shmangie, shkarje, shkelje, shkarkim, lëvizje.

MBIFTÓHJ/E,~A f. Ftohje e diçkaje më shumë sesa është normale ose më shumë nga sa duhet. Mbiftohja e ajrit.

NGRÍRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Proces fizik i kalimit të produkteve bujqësore ose blegtorale nga gjendja e lëngshme ose e butë në të ngurtë, duke i ftohur në temperatura të ulëta nën pikën e ngrirjes së tyre për t’i ruajtur nga prishja; veprimi kur ngrij ose kur ngrihem; kund. shkrirje. Ngrirja e ujit (e lumit). Ngrirja e çimentos (e betonit). Ngrirja e mishit (e perimeve, e frutave). Pika e ngrirjes (fiz.) pika që shënon në shkallën e termometrit temperaturën në të cilën një lëng ngurtësohet duke u ftohur. Ngrirja e dyllit. Ngrirja e marrëdhënieve diplomatike. (dipl.) Ngrirje e llogarisë bankare (bank.) bllokim i një llogarie bankare.
✱Sin.: akullim, akullzim, ngurtësim, ngurosje, topitje, mpirje, shtangie, shtangim, shtangësi, trashje, mpiksje, ftohje, bllokim.

NGRÓHJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Proces fizik i tejçimit të nxehtësisë me kontakt të drejtpërdrejtë ose nëpërmjet përftimit të ajrit ose avullit të ngrohtë nga burimet përftuese të saj (djegie drush, energji elektrike, rrezatuese) te produktet ushqimore, që e marrin nxehtësinë, si uji, lyrat, proteinat, lëngjet, shurupet si edhe te nënproduktet e përpunimit të frutave e perimeve; veprimi kur ngroh diçka ose kur ngrohem; kund. ftohje. Sistemi i ngrohjes së serave. Ngrohja e dhomës (e zyrës). Ngrohja e motit (e kohës). Ngrohja e marrëdhënieve. Ngrohje globale rritja graduale e temperaturës së sipërfaqes së tokës, që supozohet të shkaktohet nga “efekti serë”, si edhe si rezultat i rritjes së çlirimit të gazrave nëpërmjet djegieve të karburanteve fosile, të tillë si gazi, nafta dhe qymyri.
2. Tërësia e pajisjeve, që shërbejnë për të ngrohur një vend a një mjedis. Ngrohje qendrore. Ngrohje elektrike. Ngrohje me dru (me qymyr). Sistem ngrohjeje.
✱Sin.: përavullim, thekje, nxehje, vakje, zbutje, ngrohës, zhegitje, afrim, inkurajim, miqësim.

NÍSHK,~U_I m. 1. Therje në gjoks a në brinjë që pengon frymëmarrjen, sëmbim; ftohje në mushkëri. Ka një nishk. I la nishk e ftohura që mori.
2. Tuberkuloz.
✱Sin.: sëmbim, dhembje, therje, të ftohtë, tuberkuloz.

NXÉHJ/E,~A f. 1. Veprimi kur nxeh apo kur nxehem a nxehet diçka; kund. ftohje. Nxehja e ujit (e trupit). Bymimi (skuqja) e metalit nga nxehja.
2. sport. Lëvizje të shpejta e të shkathëta, që bëjnë sportistët për të ngrohur muskujt para një ndeshjeje a gare. Bëjnë nxehjen. Vrapojnë për të bërë nxehjen. U fut në lojë pa bërë nxehjen.
✱Sin.: përavullim, ngrohje, zemërim.

PARÍT vep., ~A, ~UR kal. 1. Thaj pranë zjarrit, ter. Thaj drutë e lagura.
2. E fërkoj dikë me vaj që ka një ftohje muskulore.
3. Djeg plagën për ta mjekuar. E pariti plagën me pishë.
4. Vrapoj për të kapur dikë në një lojë etj. Pariti sa iu zu fryma.
5. E rrah keqas dikë, e godas pa mëshirë.
6. Plagoj dikë.
7. Vras dikë.

PLEVÍT,~I m., mjek. Sëmundje e rëndë, që shkaktohet nga mahisja e cipës së mushkërive dhe që shoqërohet me dhembje në kraharor e në brinjë. Plevit i rëndë (i vjetër). Plevit i thatë (me ujë). Mori një plevit. Ka kaluar plevit kur ishte i vogël.
✱Sin.: pleurit, ftohje, ftohmë, e ftohur, e ftohtë, të ftohtë.